کد مثاله : 21057

تاریخ درج مقاله : چهارشنبه 5 اردیبهشت 1397
پایگاه جامع امامزادگان و بقاع متبرکه ایران اسلامی
• نقش حضرت بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای اجتماعی شهرستان گچساران
بررسي تأثیر نقش حضرت بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران
 نقش حضرت بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمایاجتماعی شهرستان گچساران
 
 
ب ررسي تأثیر نقش حضرت بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران

توران موسویان زاده
نجف اصغرنژاد
كورش داوري

چكيده

هدف از انجام این پژوهش، بررسي نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران است. این پژوهش به روش پیمایشی و به صورت توصیفی و تحلیلی انجام گرفته است. جهت تعیین حجم نمونه به روش آماري، 400 نفر از زائران بي‌بي حكيمه خاتون(س) انتخاب شده‌اند. پس ازجمع‌آوری اطلاعات در قالب پرسشنامة محقق‌ساختة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، داده‌ها به کمک نرم افزارهاي آماري SPSS و AMOS و EQS و مدل معادلات ساختاري و تحلیل مسیر، ضريب همبستگي و آزمون‌هاي آماري رگرسيون خطي در قالب جداول توصیفی و تحلیلی مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته اند. يافته‌ها نشان مي دهد:

همان‌طور كه در جدول 2 ملاحظه مي‌شود بين نقش بي‌بي حكيمه و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي رابطة مثبت و معناداري وجود دارد به طوري كه سطح معناداري و ضريب همبستگي بين نقش بي‌بي حكيمه و آگاهي فرهنگی به ترتيب (001/0 = P و 71/0 = r )، نگرش فرهنگي (001/0 = P و 65/0 = r )، عملكرد فرهنگي (001/0 = P و 72/0 = r )، آگاهي مذهبي (001/0 = P و 63/0 = r ) نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 47/0 = r )، نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 53/0 = r )، اعتماد اجتماعي (001/ = 0 P و 41/0 = r )، مشاركت اجتماعي (001/ = 0 P و 51/0 = r ) و روابط اجتماعي (001/ = 0 P و 53/0 = r ) است، بنابراين با افزايش نقش بی‌بی حكيمه، هر یک از اين ابعاد سیماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي نيز افزايش مي‌يابد.

طبق نتايج حاصل از رگرسيون با روش مرحله‌اي ملاحظه مي‌شود نقش بی‌بی حكيمه با مؤلفه‌هاي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي و آبعاد آنها رابطة مثبت و معناداري دارد (05/ P< ). به طوری که 8/49% از تغییرات آگاهي فرهنگی، 2/42% از تغييرات نگرش فرهنگی، 2/51% از تغييرات عملكرد فرهنگی، 1/39% از تغييرات آگاهي مذهبی، 2/22% از تغييرات نگرش مذهبی، 9/11% از تغييرات عملكرد مذهبی، 17% از تغييرات اعتماد اجتماعي، 2/26% از تغييرات مشاركت اجتماعي و 6/27% از تغييرات روابط اجتماعي مربوط به نقش بی‌بی حكيمه است.


مقدمه

تایلور[4] در کتابی که به نام انسان‌شناسی انتشار داد نشان می‌دهد که فرهنگ از ویژگی‌های حیات انسانی است و حیوانات فاقد فرهنگ[5] هستند. به تعریف تایلور از فرهنگ، انتقادات چندی شده است؛ از جمله اینکه کنش‌های متقابل اجتماعی را نادیده گرفته است یا اینکه صورت فعالیت‌هایی که تحت عنوان فرهنگ گنجانده شده، ناقص است. با وجود اینکه تعریف کلاسیک تایلور از فرهنگ برانگیخته است و جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان برحسب دیدگاه‌های مختلف تعریف‌های گوناگونی از فرهنگ به دست داده‌اند(وثوقی و نیک خلق،1371 : 116) می‌توان گفت که فرهنگ از ویژگی‌های حیات اجتماعی انسان است که جامعة انسانی را از جامعة حیوانی متمایز می‌گرداند. این وجوه تمایز را می‌توان مبتنی بر چهار ویژگی به شرح زیر ارائه کرد:

1- تفکر و قدرت یادگیری

2- تکلّم

3- تکنولوژی

4- اجتماعی بودن (زندگی گروهی)

بعضی از صفات فوق را می‌توان در حد بسیار ضعیفی در حیوانات مشاهده کرد که آنها را در حقیقت می‌توان اعمال و حرکات غریزی تلقی کرد نه ویژگی‌های فرهنگی مثل غریزة مادری- لانه سازی و ... . فرهنگ بر غرایز بشری لگام می‌زند و به همین دلیل چنانچه فرهنگ را از انسان بگیرند تمایزی بین انسان و حیوان به جا نمی‌ماند. فرهنگی‌شدن در حقیقت و انطباق فرد با کلیة شرایط و خصوصیات زندگی اجتماعی است و معمولاً ممکن است به دو صورت واقع شود:

اول به صورت طبیعی و تدریجی که همان رشد افراد در داخل محیط اجتماعی خاص است؛ دوم به صورت تلاقی دو فرهنگ که به طرق مختلف ممکن است صورت گیرد. با توجه به آنچه گفته شد روشن می‌شود که فرهنگ دربرگیرندة تمام چیزهایی است که از دیگران می‌آموزیم و بر آن آموخته‌ها می‌افزاییم و به طور مستقیم و غیرمستقیم از آن متأثر می‌شویم، تحت نفوذ آن قرار داریم و رفتار و اعمال ما از آن ناشی می‌شود. در مبحث بعد از ویژگی‌های فرهنگ به تفضیل سخن می‌رود (همان: 122).

هر چند ارتباط و کنش متقابل پدیده‌های فرهنگی به عنوان یکی از قوانین اساس جامعه‌شناسی، تقریباً پذیرفته شده است، با وجود این، ممکن است جزئی از یک فرهنگ سریع‌تر از اجزاء و عناصر دیگر تغییر کند و در نتیجه نوعی ناهماهنگی میان اجزای تشکیل‌دهندة آن فرهنگ پدید آید. این وضعیت بویژه در جوامع در حال توسعه بیشتر مشهود است. برخی قوانین و مقررات سازمان‌ها یا پدیده‌های اجتماعی که پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه هستند در پاره‌ای از دوران‌های تاریخی پدید می‌آیند و یا تغییر می‌کنند و ساخت‌های قدرت نیز در پیدایی آن دخالت دارند اما موجودیت برخی دیگر از عناصر فرهنگی که با عنصر یا عناصر جدید متغیر ارتباط دارند ثابت باقی می‌مانند و کمتر دستخوش تغییر می‌شوند یا تغییرات آ‌ها بسیار کُند است.

روح دميده در كالبد جامعه، توسل به اهلبيت عصمت و طهارات و فرزندان و نوادگان آنان است تا با توجه به اعتقادات و باورهاي ديني، تأثیرات آن در ابعاد مختلف اجتماعي، فرهنگي و مذهبي جامعه مشاهده و از آثار و بركات اين سلاله‌های پاك الهي و مقبره‌ها و اماكن متبركه، استفادة بهينه برده شود و جامعه را در راستاي رسيدن به اهداف الهي هدايت نمايد.

واقعيت اين است که كرامات و عنايات اين اماكن متبركه همواره گره‌گشا بوده و بسياري از زائرين و گردشگران مذهبي، حاجات و توسلات خود را در اين اماكن متبركه عرضه نموده و حاجت مي‌گيرند. مرقد مطهر «بی‌بی حكيمه» نيز از جمله اماكني است كه در ابعاد مختلف زندگي جمعي و الگوهاي فرهنگي و مذهبي، تأثیرات خاص خود را داشته و سيماي شهرستان گچساران را از اين نظر در بين ديگر مناطق استان متمايز نموده و نام شهرستان گچساران از اين نظر، جزو شهرستان‌هايي است كه میعادگاه زائران است.


بيان مسأله

فرهنگ را می‌توان به عنوان مجموعه رفتارهای اکتسابی و ویژگی‌های اعتقادی اعضای یک جامعة معین تعریف کرد (کوئن، 1388: 56). مفهوم فرهنگ، آن گونه که جامعه‌شناسان به کار می‌برند، شامل فرآورده‌های متعالی ذهن، هنر، ادبیات، موسیقی و نقاشی و همچنین مجموعه شیوة زندگی اعضای یک جامعه مانند زندگی خانوادگی، رسوم ازدواج مراسم مذهبی و سرگرمی‌های اوقات فراغت را در بر می‌گیرد . فرهنگ به لحاظ مفهومی از جامعه جداست اما ارتباط بسیار نزدیکی بین این مفاهیم وجود دارد . فرهنگ به شیوة زندگی اعضای یک جامعه معیّن، عادات و رسوم آنها، همراه با کالاهای مادی که تولید می‌کنند، مربوط می‌شود و جامعه به نظام روابط متقابلی اطلاق می‌گردد که افرادی را که دارای فرهنگ مشترکی هستند، به یکدیگر مربوط می‌سازد.گوناگونی فرهنگ انسانی بسیار چشمگیر است. ارزش‌ها و هنجارهای رفتار از فرهنگی به فرهنگ دیگر بسیار فرق می‌کند. هر فرهنگی الگوهای رفتار منحصر به خود را دارد که برای مردمی که از زمینه‌های فرهنگی دیگری هستند، بیگانه می‌نمایند(گیدنز، 1385: 56).

معمولاً دانشمندان، فرهنگ را از دو بعد متمایز مورد توجه قرار می‌دهند:

1. به عنوان واقعیتی عینی؛ نظیر آثاری که تحقق پذیرفته‌اند یا هر آنچه به عنوان حاصل یا نتیجه‌ای، ارائه و کسب می‌شود.

2. به عنوان واقعیتی که انسان‌ها با آن زندگی می‌کنند؛ مشارکت در سلسله اموری مستمر و با تحرک، هیئتی پر تحرک متشکل از ارزش‌ها (مدل‌های فرهنگی)( بیرو، 1380: 78).

بوردیو سرمایة فرهنگی را چنین تعریف می‌کند : «صورت‌هایی از دانش، مهارت، آموزش و مزایایی که یک انسان، واجد آن است و به او اجازه می‌دهد که یک جایگاه بالاتری در جامعه کسب کند. از دیدگاه بوردیو، پدران و مادران به فرزندان خود، با انتقال نگرش‌ها و معرفت‌هایی که در نظام آموزشی به موفقیت آنان کمک می‌کند، سرمایة فرهنگی می‌بخشند»(بوردیو، 1986: 241).

سرمایة اجتماعی[6]، از نظر بوردیو، به امتیازات و فرصت‌هایی اشاره دارد که از رهگذر عضویت مردم در اجتماعات به دست می‌آید. وی سرمایة اجتماعی را عنوان عملی و ظرفیتی منابعی می‌داند که با یکدیگر مرتبط می‌شوند تا یک شبکة دیرپای کم و بیش نهادینه‌شده از جنبة روابط داد و ستدی و بازشناسی متقابل عرضه کنند(همان: 249). سرمایة اجتماعی چهار مؤلفة اصلی دارد:

1- مشارکت اجتماعی[7]

2- اعتماد اجتماعی[8]

3- انسجام اجتماعی[9]

4- روابط اجتماعی[10] ( Allan, 2000:356 ).

اعتماد اجتماعی، میزان ریسک‌پذیری و قابل اعتماد دانستن محیط زندگی از نظر فرد است( گروتات و دیگران، 2005). همیاری اجتماعی، احساس درونی فرد جهت کمک به دیگران و اجتماعی که در آن زندگی می‌کند و باعث ایجاد تعادل بین منافع فردی و منافع جمعی می‌شود(کریشنا و شردر، 2000). حمایت اجتماعی، حمایت افراد از یکدیگر است که به صورت مالی و عاطفی در زمان نیازمندی و یا به عنوان بخشی از حیات روزمره فراهم آمده باشد(مرکز آمار استرالیا، 2003). آپهوف سرمایة اجتماعی را به دو طبقة مرتبط تقسیم‌بندی می‌کند: ساختاری و شناختی . به نظر وی، سرمایة اجتماعی، شکل ساختاریش را با شکل‌های گوناگون سازمان اجتماعی پیوند می‌زند. مواردی مانند نقش‌ها، قواعد، روش قبلی یا عادات و رسوم و رویّه‌ها به همراه دامنة وسیعی از شبکه‌هایی که به همکاری، بخصوص کنش جمعی دو طرفة سودمند کمک می‌کنند . طبقه‌بندی شناختی از فرآیندهای ذهنی مشتق شده و نتیجة آن ایده‌ها بوده و به وسیلة فرهنگ و ایدئولوژی تقویت می‌شود، بخصوص هنجارها، نگرش‌ها و باورهایی که به رفتار مبتنی بر همکاری و کنش جمعی کمک می‌کند( Uphoff, 2000 ).

باورهای دینی یکی از منابع مهم سرمایة اجتماعی است. بسیاری از ادیان با ترویج ارزش‌هایی نظیر مشارکت، صداقت، اعتماد و ایثار موجب می‌شوند سرمایة اجتماعی را در بین پیروان خود ایجاد نمایند(رحمانی و کاووسی، 1387: 59). ایوانز نیز بر نقش فعالیت‌ها و مناسک دینی در بهبود کنش‌های متقابل افراد در پیوند و اعتماد آنها به یکدیگر تأکید می‌کند و معتقد است که رفتار دینی با سایر مؤمنان، دوستان و اعضای خانواده می‌تواند گامی در جهت ایجاد سرمایة اجتماعی تلقی شود(ایوانز و دیگران، 1380: 165). همچنین کاندلند هم در این زمینه معتقد است که مذهب از طریق شبکه‌های اجتماعی و خانوادگی، ارتباط با سایر همنوعان، وظیفه‌شناسی، احترام نسبت به دیگران، صداقت و اعمال هنجارهای همبستگی می‌تواند مبنای سرمایة اجتماعی تلقی گردد( Cand Land, 2000 ).

حرم بی‌بی حکیمه خاتون(س) خواهر امام رضا(ع) در استان کهگیلویه و بویراحمد و شهرستان گچساران واقع شده است. این حرم مطهر قابلیت‌ها و ظرفیت‌های فراوانی دارد. برگزاری مراسم مختلف، جشن‌های شادی، عزاداری‌ها و خواندن ادعیه در روزهای سال، باعث گردهمایی مردم، گردشگران و ساکنان شده و رشد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی را در پی خواهد داشت. همچنین به دلیل گردشگری بودن و زیارتگاه بودن این حرم مطهر، سفر زائران و گردشگران زیادی از داخل و خارج، بخصوص استان‌های همجوار؛ مانند خوزستان، فارس و بوشهر و کشورهای حوزه در طول سال، باعث تبادل و اشاعة فرهنگ بین منطقة میزبان و میهمان خواهد شد و باعث رشد و تعالی فرهنگی، اجتماعی و مذهبی مردم منطقة بی‌بی حکیمة شهرستان گچساران، استان و همچنین زائران و گردشگران می‌شود. همچنین زیارتگاه‌ها، امامزاده‌ها، مقبره‌های امامان و نوادگانشان، نماد و مظهری از تمدن باشکوه اسلامی به شمار می‌روند. بر اساس این، وجود حرم بی‌بی حکیمه (س) که نشانه‌ای از تمدن بزرگ اسلامی به شمار می‌رود، در منطقه و شهرستان گچساران، باعث قضاوت مردم دربارة فرهنگی مذهبی بودن آن منطقه خواهد شد. این مقاله سعی دارد نقش حرم مطهر بی‌بی حکیمه خاتون(س) را از نظر فرهنگی، مذهبی و اجتماعی بررسی و تبیین نماید.

ضرورت و اهمیت پژوهش

نخستین بار اصطلاح فرهنگ به معنی جامعه‌شناسی و مردم‌شناختی آن، به وسیلة مردم شناس انگلیسی، ادوارد تایلور در سال 1871 در کتابی تحت عنوان «فرهنگ ابتدایی» به کار رفت.

وی در تعریف فرهنگ می‌گوید: «فرهنگ، مجموعة پیچیده‌ای است که در برگیرندة دانستنی‌ها، اعتقادات، هنرها و اخلاقیّات و هرگونه توانایی دیگری است که انسان به عنوان عضوی از جامعه به دست می‌آورد.

اجتماعی شدن فرآیندی است که انسان، راه‌های زندگی‌کردن در جامعه را می‌آموزد، شخصیت می‌دهد و ظرفیت‌های او را در جهت انجام وظایف فردی و به عنوان عضو جامعه، توسعه می‌بخشد. اجتماعی‌شدن ممکن است به گونة رسمی، یعنی از سوی نهادهای آموزشی و نظامی که به صورت دستگاه‌های سازمان‌یافته عمل می‌کنند، مسؤول انتقال شیوه‌های پذیرفتنی عمل و اندیشة جامعه به فرد باشد یا از طریق روابط متقابل با گروه‌های پیرامون یا عضویت در گروه‌ها صورت ‌پذیرد»(کوئن، 1388: 108-103).

امروزه یکی از مباحث مهم در جوامع در حال توسعه، موضوع فرهنگ و توسعة آن است . تلاش برای بهبود زندگی معنوی انسانی و فرهنگ که به منزلة بنیاد فکری و معرفتی جامعه است، بسیار ضروری می‌نماید. از آن جا که انسان موجودی فرهنگی است، توسعة فرهنگی، زیربنای توسعه محسوب می‌شود. ارائه و اجرای سیاست‌های فرهنگی بدون شناخت فرآیندها و شرایط جامعه، امکان‌پذیر نیست؛ زیرا فرهنگ به عنوان نظامی پویا و در حال تغییر، نیازمند شناخت مداوم و منسجم است. (قادری، 1389: 77).

حرم مطهر بی‌بی حکیمه خاتون (س) واقع در شهرستان گچساران و استان کهگیلویه و بویراحمد، مکانی برای رشد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی به شمار می‌آید و می‌توان با برنامه‌ریزی‌های اصولی و علمی منطبق بر نیازهای روز، استفاده از امکانات و قابلیت‌ها برای تأثیرگذاری بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی مردم شهرستان گچساران و استان کهگیلویه و بویراحمد و زائران و گردشگران، گام مهمی در جهت رشد و توسعه فرهنگی و اجتماعی جامعه برداشت .


پيشينة تحقيق

بحريني (1390) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين مذهب و سلامت روان در بين دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز» به اين نتيجه رسيده است كه مذهب در كاهش اضطراب اجتماعي، افسردگي و استرس نقش مهمي داشته و علاوه بر اين، بين اعتقادات مذهبي و بلوغ اجتماعي رابطه معناداري وجود دارد.

اهوازي (1391) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين مذهب و رشد فرهنگي در شهر رامهرمز» به اين نتيجه رسيده است كه كاركردهاي مذهبي در رشد و تعالي فرهنگي نقش مهمي داشته و بين انجام فرایض مذهبي، نگرش، عملكرد و آگاهي مذهبي با رشد فرهنگي رابطة معناداري وجود دارد.

ابوالفضلي (1391) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه باورهاي مذهبي با كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي مدارس غير انتفاعي شهرستان نهاوند» به اين نتيجه رسيده است كه اجراي برنامه‌هاي پرورشي و به كارگيري الگوهاي تربيتي با مشاركت اجتماعي دانش‌آموزان در برنامه‌هاي مدرسه رابطه و نیز نقش مهمي در برقراري روابط اجتماعي داشته است. علاوه بر اين، بين التزام به انجام فرایض مذهبي با كاركردهاي فرهنگي و هنجارمندي دانش آموزان رابطة معناداري وجود دارد.

عين الهي ( 1392) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين آگاهي مذهبي و كاهش آسيب‌هاي اجتماعي در بين دانش آموزان دختر و پسر دبيرستاني شهر سوسنگرد» به اين نتيجه رسيده است كه هر چه اعتقادات مذهبي بالاتر باشد آسيب‌هاي اجتماعي به طور معناداري كاهش خواهند يافت. در اين مطالعه بين اعتقادات مذهبي و فرار از مدرسه رابطة معكوسي وجود داشته است.

امین بی‌دختی و همکاران(1392) در مقالة «آثار فرهنگی گردشگری از دیدگاه دانشجویان، نتیجه می‌گیرند که افراد از طریق تورهای مذهبی در مراکز عبادی، بیشتر در کنش متقابل با همدیگر قرار می‌گیرند، رابطه‌اشان صمیمانه‌تر و گرم‌تر می‌شود. حضور افراد در معرض فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی می‌تواند حس اعتماد، هویت مشترک، تعاون، همیاری و رضایت را در آنها ایجاد نماید که این از کارکردهای اصلی سرمایة اجتماعی و فرهنگی است.

اسلامی(1389) در مقالة خود تحت عنوان «سنجش تأثیرات اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و زیست محیطی گردشگری در شهرستان مشکین شهر» به این نتیجه رسیده که توسعة گردشگری در این شهر، آثار نامطلوبی را در محیط زیست به وجود آورده است. همچنین توسعة گردشگری در توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این شهرستان تأثیر داشته است. ایشان در این پژوهش، راهکارهایی برای توسعة گردشگری ارائه داده تا با افزایش منافع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاصل از آن، بتوان تأثیرات منفی آن را به حداقل رساند.

كريستوفن (2000) نيز به اين نتيجه رسيده داست كه بين مذهب و روابط اجتماعي، رابطة معناداري وجود دارد و هر اندازه كه افراد باورهاي مذهبي بالاتري داشته باشند، از درك فرهنگي و كاركرد فرهنگي و اجتماعي بالاتري برخوردار خواهند بود.

سوفیلد[11] و همکاران(2004) معتقدند عملکرد اجتماعی گردشگری فرهنگی، شامل افزایش مشارکت، بالا رفتن تجربة افراد در مواجهه با دیگران و نحوة اعتماد کردن به دیگران می‌شود.

توماس ماسون[12](2006) و وبسالانین[13] (2008) در تحقیقات خود پیرامون اثر اجتماعی، به این نتیجه رسیدند که گردشگری می‌تواند تأثیر اجتماعی؛ شامل تغییر سبک زندگی، نحوة مشارکت افراد در گروه و در پی آن، تغییر میزان سرمایة اجتماعی را به وجود می‌آورد.

مطالعات گریل[14](2005) و شاپیرو [15]و ژانک(2007) نشان می‌دهد ضعف پیوندهای اجتماعی در بین جوانان به نوبة خود سرمایة اجتماعی-فرهنگی آنها را تضعیف می‌کند. بر اساس این، راهکارهای ارائه‌شده جهت رشد سرمایة اجتماعی-فرهنگی، تقویت پیوندهای عاطفی و ایجاد علاقة متقابل میان جوانان است. در این خصوص، ایجاد گروه‌های اجتماعی فعّال در زمینة اجتماعی-فرهنگی که می‌تواند زمینه‌ساز تقویت پیوندهای اجتماعی، اعتماد و مشارکت‌های جمعی باشد که خود از کارکردهای اصلی سرمایة اجتماعی است.

وبر[16](1990) معتقد است دینداری می‌تواند در بین افراد، شبکة اعتمادی ایجاد نماید که برای روابط درون‌گروهی و برون‌گروهی ضروری است. دین با احکام شرعی خود، اراده، مشارکت، تعاون و صداقت را در افراد تقویت می‌کند و هستة اصلی پرهیز از انحراف را در آ‌ها به وجود می‌آورد و به سطح بالایی از انضباط سوق می‌دهد.

مایزر(2006) معتقد است که دین می‌تواند به گونه‌ای محسوس به بهبود کیفیت روابط کمک کند و به عنوان عاملی در جهت ایجاد سرمایة اجتماعی-فرهنگی گام بردارد( Candland, 2001 ).

ایوانز[17] (2011) بر نقش فعالیت‌های مناسک دینی بر بهبود کنش متقابل افراد و ایجاد سرمایة اجتماعی- فرهنگی تأکید می‌کند.

کاندلند(2001) معتقد است ایجاد شبکه‌های اجتماعی، ارتباط با افراد و اعمال همبستگی و صداقت از کارکردهای مؤثر دین در ایجاد سرمایة اجتماعی-فرهنگی است.

هدایی(1377) در پایان‌نامة خود تحت عنوان «بررسی جاذبه‌های گردشگری شهستان کرمانشاه» به بررسی جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گردشگری پرداخته و نقش این پیامدها را در توسعة منطقه، بررسی کرده است و مهم‌ترین موانع گردشگری در این شهرستان را ناشناخته ماندن زمینه‌ها و جاذبه‌های آن دانسته و معتقد است می‌‌توان با برنامه‌ریزی اصولی جهت توسعة گردشگری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این شهرستان، در آینده این شهرستان را به یک قطب توریستی تبدیل کرد. .

مبانی نظری

برای ساخت مبانی نظری این تحقیق، از نظریة کارگرایی که در جامعه‌شناسی کاربرد دارد و با موضوع مقاله مرتبط است، استفاده شده است.

کارکرد‌گرایی،[18] جامعه را دارای اجزایی می‌داند که در ارتباط متقابل با یکدیگرند و در کارکرد کل جامعه سهیم هستند. کارکردگرایی که به الگوهای اجتماعی گسترده و سیستم‌های اجتماعی می‌پردازد، بر دو فرض بنیادی استوار است: 1- وابستگی متقابل اجزاء: نهادهای اجتماعی جامعه (نظیر دین، سیاست، اقتصاد، آموزش و پرورش، تفریح و غیره) با یکدیگر در ارتباط هستند و تغییر در هر یک از آنها، ناگزیر منجر به تغییر در سایر اجزاء می‌شود. 2- اجماع عمومی بر سر ارزش‌ها: کارکرد صحیح سیستم مستلزم آن است که همة اعضای جامعه در مورد درستی‌ها و نادرستی‌ها، ارزش‌های بنیادی و موضوعات اخلاقی به توافقی عام دست یابند (دیلینی، 1389: 356-353). از نظر پارسونز سیستم اجتماعی عبارت است از نوعی واحد پیچیده که محدوده‌هایش مشخص شده و اجزای آن با یکدیگر در ارتباطند و در آن اتفاقاتی می‌افتد ( Adams and Sydie,2001:350 ). وی استدلال کرده که سیستم‌های اجتماعی نباید به نحوی ساخته شوند که مانع از کنش کنشگران شوند. این سیستم‌ها باید برای یکپارچه کردن و تهیّج تفاوت‌های فرهنگی کنشگران در نوعی خاص از یک سیستم منظم، راهی بیابند. پارسونز، چهار سطح سیستمی اجتماعی، فرهنگی، شخصیتی و رفتاری را مشخص کرده است که دو سیستم اجتماعی و فرهنگی تشریح می‌شود :

سیستم اجتماعی[19]: فرایند کنش متقابل کنشگران نوعی سیستم اجتماعی محسوب می‌شود. یک سیستم اجتماعی، متشکل از تعداد کثیری از افراد است که با یکدیگر کنش متقابل دارند. در خلال این کنش‌های متقابل است که نقش‌ها و قوانین تعیین می‌شوند. قوانین، هنجارها و انتظارات به حفظ سیستم کمک می‌کند و چارچوبی برای هدایت کنش‌های اجتماعی افراد فراهم می‌آورد. کنشگران بسته به اهداف گوناگون می‌آموزند برای آنکه نقش خود را به بهترین نحو در سیستم اجتماعی تضمین کنند، با نیازهای سیستم انطباق یابند.

سیستم‌های فرهنگی[20]: کنش‌هایی که خود افراد هدایت‌کنندة آنها نیستند، عموماً واکنش‌هایی در قبال سیستم‌های فرهنگی‌اند. اعمالی که از انسان سر می‌زنند، معمولاً معنادار هستند. تشخیص نمادها و انجام رفتارهای نمادین، ناشی از تأثیرات فرهنگی است که برای کنشگران ارزش و معنا دارد؛ نظیر باورهای دینی و وفاداری به میهن. افراد براساس انتظارات فرهنگی، برای تعیین اولویت‌ها تدابیری می‌اندیشند. در نتیجة فرایند جامعه‌پذیری، سیستمی فرهنگی به وجود می‌آید که در آن کنشگران، اصول اخلاقی و تفاوت سره از ناسره و خیر و شر را فرا می‌گیرند و به این ترتیب، نحوة عمل صحیح در سیستم اجتماعی را می‌آموزند. اعمال کلیشه‌ای، متداول و نهادینه می‌شوند و به اولویت بخشی‌های اجتماعی می‌انجامند (دیلینی، 1389: 36-357).

جامعه‌شناسان در بررسی مسائل اجتماعی و فرهنگی، به تعریف و بیان ابعاد آنها توجه می‌کنند. در موضوعات اجتماعی، شناخت سرمایة اجتماعی ضروری است. از سرمایة اجتماعی تعاریف متعددی ارائه شده است.

سرمایة اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در نظام‌های اجتماعی است که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه و موجب پایین آمدن هزینه‌های تبادلات و ارتباطات می‌شود(فوکویاما[21]،1999)

سرمایة اجتماعی عبارت است از دانش، ادراک، هنجارها، قوانین و انتظارات مشترک دربارة الگوهای تعاملات که گروهی از افراد در برخورد با مسائل پیچیدة اجتماعی و موقعیت‌های کنش جمعی با خود به سازمان می‌آورند. پیوند ارتباطات میان اعضای شبکه که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضاء می‌شود (فرانسیس[22]، 2002).

به طور کلی سرمایة اجتماعی شامل نهادها، روابط، گرایش‌ها، ارزش‌ها و هنجارهایی است که بر رفتارها و تعاملات میان افراد، حاکم است (کروتر و فن فن بستلر[23]، 2002).

ابعاد مختلف سرمایة اجتماعی از نظر اندیشمندان و نظریه‌پردازان

ابعاد سرمایة اجتماعی سه بُعد انتظارات از تعهدات و اعتماد متقابل، کانال‌های ارتباطی، هنجارها و ضمانت‌های اجرایی مؤثر را برای سرمایة اجتماعی در نظر گرفته است (بولینو و همکاران، 2002: 506).

لاک لی[24] سرمایة اجتماعی را به دو بعد کیفیت و شبکه‌های ساختاری تقسیم کرده است . متغیرهای اعتماد اجتماعی، مشارکت سیاسی، مشارکت مذهبی، شبکه‌های اجتماعی غیررسمی و تنوع در دوستی‌ها و عدالت در مشارکت مدنی را برای اندازه‌گیری این ابعاد در نظر گرفته است(لی، 2005: 123). ناهاپیت و گوشال[25] سرمایة اجتماعی را در سه بعد ساختاری، رابطه‌ای و شناختی مورد بررسی قرار داده‌اند. (ناهاپیت، گوشال، 1998). بعد رابطه‌ای سرمایة اجتماعی شامل مؤلفه‌هایی چون اعتماد، هنجارها، تعهدات، روابط متقابل و تعیین هویت مشترک است. کانون توجه بعد رابطه‌ای، بر روابط خاص از قبیل احترام، اعتماد، امانتداری، مهربانی و صمیمیت استوار است. بعد شناختی به منابعی اطلاق می‌شود که اظهارات، برداشت‌ها و سیستم‌های معانی مشترک در میان اعضای گروه را فراهم می‌آورد. بعد ساختاری به پیوندها و تعاملات اجتماعی اشاره دارد (همان، 1998). کاندلند هم در این زمینه معتقد است که مذهب از طریق شبکه‌های اجتماعی و خانوادگی، ارتباط با سایر همنوعان، وظیفه شناسی، احترام نسبت به دیگران، صداقت و اعمال هنجارهایی همبستگی می‌تواند مبنای سرمایة اجتماعی تلقی گردد( Cand Land, 2000 ).

با توجه به اهمیت سرمایة فرهنگی در کنار سرمایة اجتماعی، وجه دیگر تحقیق، فرهنگ یا سرمایة فرهنگی است.

از نظر بوردیو سرمایة فرهنگی عبارت از شناخت و ادراک فرهنگ و هنرهای متعالی، داشتن ذائقه خوب و شیوه‌های عمل متناسب است (فاضلی، 1386: 44). از نظر وی زمینة خانوادگی و نوع طبقه به طور مستقیم بر حصول سرمایة فرهنگی تأثیر دارد و سرمایة فرهنگی در بیشتر موارد نقش متغیر مداخله‌گر را دارد. (چلپی، 1375: 192).

دی ماجیو به تفاوت فرهنگی پایگاه‌های اجتماعی معتقد است، این تفاوت‌ها روز به روز متنوع‌تر می‌شود . سرمایة فرهنگی، ارتباط نزدیکی با پرستیژ بالا و موقعیت طبقات دارد اگرچه افراد در طول زندگی دائماً به ابعاد فرهنگی جدیدی مجهز می‌شوند که از میان تجربیات مطلوب برمی‌گزینند و این انتخاب‌ها تنها از میان جنبه‌هایی از فرهنگ صورت می‌گیرد که با جهت‌گیری و عادات وی منطبق باشد (اعظم آزاده، 1379: 25). به نظر می‌رسد تغییر و تحولاتی که در چند دهة اخیر در ذائقه و منش انسان امروزی در عرصة فرهنگی به وجود آمده، سبب ورود کالاهای فرهنگی بسیاری از قبیل کتاب، فیلم، موسیقی، مطبوعات و غیره در شمارگان و عناوین مختلف به بازارهای مصرف شده است. تحولات فرهنگی- مذهبی جهانی در تعامل با تحولات اجتماعی ایران، موجب پیدایش مجموعه‌ای از ارزش‌های جدید از قبیل اهمیت تحصیلات، فعالیت‌های هنری، اوقات فراغت و نظایر آن در جامعه شده است (ذکایی، 1386).

فرضیات پژوهش

فرضیة اصلی

بین نقش بی‌بی حضرت حکیمه (س) و نگرش، آگاهي و عملكرد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیات فرعی

فرضیة فرعي اول : بین نقش حکیمه (س) و آگاهي فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي دوم : بین نقش حکیمه (س) و نگرش فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي سوم : بین نقش حکیمه (س) و عملكرد فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي چهارم : بین نقش حکیمه (س) و آگاهي مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي پنجم : بین نقش حکیمه (س) و نگرش مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي ششم : بین نقش حکیمه (س) و عملكرد مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي هفتم : بین نقش حکیمه (س) و اعتماد اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي هشتم : بین نقش حکیمه (س) و مشاركت اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي نهم : بین نقش حکیمه (س) و روابط اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

روش شناسی تحقیق

در این پژوهش، جمع آوری اطلاعات و داده‌ها از طریق پیمایشی و با کمک پرسشنامه میسر شده است . واحد تحلیل در این پژوهش، افراد یعنی گردشگران و زائران حرم مطهر امامزاده بی‌بی حکیمه (س) بودند .

جامعة آماری در این تحقیق شامل کلیة گردشگران و زائران امامزاده بی‌بی حکیمه (س) است.

به علت گستردگی جامعة آماری و جهت تسهیل در وقت و صرفه‌جویی در بودجه زمانی و مکانی و نیز جمع‌آوری دقیق داده‌ها، به تعیین حجم نمونه، روی آورده شد. حجم نمونه براساس فرمول کوکران به دست آمد.

شیوة نمونه‌گیری در این پژوهش به این صورت بود که تعداد 500 نفر از جامعة آماری مورد مطالعه به شیوه تصادفی ساده، انتخاب گردیدند و نظرات آنها با ابزار پرسشنامه جمع‌آوری گردید . ابزارهاي تحقيق در اين مطالعه، پرسشنامه‌هاي نقش مرقد مطهر بی‌بی حكيمه(س) در قالب 20 سؤال به شيوة طيف لیکرت طراحي شده است و همين طور پرسشنامة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعیكه در قالب 30 سؤال نيز به شيوة طيف ليكرت طراحي شده است. شيوة نمره‌گذاري هر دو پرسشنامه به گونه‌اي است كه به شیوة سئوالات بسته، از آزمودنی خواسته شد تا به ترتیب اهمیت گویه‌ها، از 1- خيلي كم 2- كم 3- متوسط 4- زياد 5- خيلي زياد نمره‌گذاری (علامت گذاری) نماید. روایی (اعتبار) به این موضوع می‌پردازد که ابزارهای سنجش واقعاً چیزی را می‌سنجد که قرار است سنجیده شود یا نه (ببی، 1388 :711). برای سنجش اعتبار سئوالات پرسشنامة این پژوهش، از اعتبار صوری (استفاده از نظر متخصصان) و هم چنین از منابع تحقیقات مشابه استفاده گردید. پایایی (اعتماد) یعنی اینکه وسیلة برتر، دارای ویژگی تکرار‌پذیری باشد و بتوان آن را در موارد متعدد به کار برد و در همة موارد نتایج یکسان تولید کرد (ساروخانی، 1381: 146) . برای انجام پایایی پرسشنامة این پژوهش، با تست مقدماتی از طریق آلفای کرونباخ ارزیابی گردید و مورد مطالعة مقدماتی قرار گرفت که پايايي هر دو پرسشنامهة نقش مرقد مطهر بی‌بی حكيمه(س) ( r=./86 ) و همين طور پرسشنامة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی( r=./79 ) است.

روش‌های آماری به کار رفته برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، شامل آمار توصیفی و آمار استنباطی است. جداول از مهم‌ترین ابزارها و اندازه‌گیری داده‌های یک تحقیق انسانی اجتماعی به شمار می‌آیند. هدف نهایی جدول، کمّی‌سازی و سنجش پذیر ساختن واقعیت مورد مطالعه تا سرحد امکان و ارائة تصویر دقیق آن است(ساروخانی، 1378: 92). در این تحقیق برای توصیف داده‌ها از جداول توزیع فراوانی مطلق و نسبی و در جهت انجام محاسبات استنباطي از نرم افزارهاي آماري SPSS & -AMOS و روش آماري تحليل مسير و ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون خطي استفاده شده است.


يافته‌هاي تحقيق

جدول شماره 1 : ميانگين و انحراف معيار نمره آزمودني‌ها در متغيرهای تحقيق

شاخص‌هاي آماري

متغيرها

ميانگين

انحراف معيار

تعداد

نقش بی‌بی حكيمه

03/4

5781/.

400

آگاهي فرهنگی

4

6740/.

نگرش فرهنگی

18/4

8442/.

عملكرد فرهنگی

27/4

6407/.

آگاهي مذهبی

16/4

7110/.

نگرش مذهبی

78/3

6656/.

عملكرد مذهبی

82/3

7958/.

اعتماد اجتماعي

82/3

7765/.

مشاركت اجتماعي

03/4

8780/.

روابط اجتماعي

78/3

7998/.

همان طوري كه در جدول 4ـ1 مشاهده می‌شود در متغیر نقش بی‌بی حكيمه، ميانگين و انحراف معيار، به ترتيب 03/4 و 5781/.، در متغير آگاهي فرهنگی 4 و 6740/.، نگرش فرهنگی 18/4 و 8442/. عملكرد فرهنگی 27/4 و 6407/.، آگاهي مذهبی 16/4 و 7110/.، نگرش مذهبی 78/3 و 6656/.، عملكرد مذهبی 82/3و 7958/.، اعتماد اجتماعي 82/3 و 7765/.، مشاركت اجتماعي 03/4 و 8780/.و روابط اجتماعي 78/3و 7998/.است.




ب)
يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌هاي پژوهش


مدل شماره 1 : مدل خام (مفهومي) براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي






مدل شماره 2 : دیاگرام تحلیل مسیر براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) بر سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي







مدل شماره 3 مدل استاندارد : دیاگرام تحلیل مسیر براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي



Chi-square = 25/31 df =3 p-value = 001 /. RMSEA = 201/.

با استفاده از مدل معادلات ساختاری، مقدار25/31 = 2 X مقدار مناسب و پائینی است و میزان NFI=./970 AGFI=./94 ، CFI=./890. ،، GFI=./950. RMSEA=0. /132 ، RMR=./022 نیز نشان دهنده مناسب بودن برازش مدل ساختاری است .

مدل شمارة 4 : دیاگرام تحلیل مدل تجربي معادلات ساختاری ( نمرات t ) و توصیف روابط بین تأثیر نقش بی‌بی حکیمه (س) بر سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي براساس خروجي نرم افزارهاي آماري ليزرل ( (LISREL ( مدل معادلات‌ساختاري) و EQS ( برازش مدل ساختاری)



جدول شماره 2 : ضرايب همبستگي ساده بين نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) و سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران

متغير پيش بين

شاخص آماري

متغير ملاك

ضريب

همبستگي( r )

سطح

معني داري( p )

تعداد

نمونه( n )

نقش بی‌بی حكيمه

آگاهي فرهنگی

71/.

001/.

400

نگرش فرهنگی

65/.

001/.

عملكرد فرهنگی

72/.

001/.

آگاهي مذهبی

63/.

001/.

نگرش مذهبی

47/.

001/.

عملكرد مذهبی

35/.

001/.

اعتماد اجتماعي

41/.

001/.

مشاركت اجتماعي

51/.

001/.

روابط اجتماعي

53/.

001/.

همان طور كه در جدول 2 ملاحظه مي‌شود، بين نقش بی‌بی حكيمه و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، رابطة مثبت و معناداري وجود دارد به طوري كه سطح معناداري و ضريب همبستگي بين نقش بی‌بی حكيمه و آگاهي فرهنگی به ترتيب (001/0 = P و 71/0 = r )، نگرش فرهنگي (001/0 = P و 65/0 = r )، عملكرد فرهنگي (001/0 = P و 72/0 = r )، آگاهي مذهبي (001/0 = P و 63/0 = r ) نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 47/0 = r )، نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 53/0 = r )، اعتماد اجتماعي (001/ = 0 P و 41/0 = r )، مشاركت اجتماعي (001/ = 0 P و 51/0 = r ) و روابط اجتماعي (001/ = 0 P و 53/0 = r ) است بنابراين با افزايش نقش بی‌بی حكيمه هر كدام از اين ابعاد سیماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي نيز افزايش مي‌يابد.


جدول شماره 3 : نتايج حاصل از تحليل رگرسيون بر روي متغيرهاي پژوهش

(رابطه بین بررسي نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) و سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران)

متغير

پيش بين

متغير

ملاك

ضريب

تعيين

RS

نسبت

F

و احتمال آن

ضرايب رگرسيون

مقدار بتا ( B )

t

سطح معني داري

نقش بی‌بی حكيمه

آگاهي فرهنگی

498/.

F= 4/82

P< 001/

706/.

9

P< 05/

نگرش فرهنگی

422/.

F= 5/60

P< 001/

649/.

8

P< 05/

عملكرد فرهنگی

512/.

F= 87

P< 001/

716/.

9

P< 05/

آگاهي مذهبی

391/

F= 2/53

P< 001/

625/.

7

P< 05/

نگرش مذهبی

222/

F= 6/23

P< 001/

471/.

5

P< 05/

عملكرد مذهبی

119/

F= 2/11

P< 001/

349/.

3

P< 05/

اعتماد اجتماعي

170/

F= 17

P< 001/

412/.

4

P< 05/

مشاركت اجتماعي

262/

F= 4/29

P< 001/

512/.

5

P< 05/

روابط اجتماعي

276/

F= 5/31

P< 001/

525/.

6

P< 05/

طبق نتايج حاصل از رگرسيون با روش مرحله‌اي كه در جدول شماره 3 ملاحظه مي‌شود نقش بی‌بی حكيمه با مؤلفه‌هاي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي و ابعاد آنها رابطة مثبت و معناداري دارند. (05/ P< ). به طوری که 8/49% از تغییرات آگاهي فرهنگی مربوط به نقش بی‌بی حكيمه، و 2/42% از تغييرات نگرش فرهنگی، 2/51% از تغييرات عملكرد فرهنگی، 1/39% از تغييرات آگاهي مذهبی، 2/22% از تغييرات نگرش مذهبی، 9/11% از تغييرات عملكرد مذهبی، 17% از تغييرات اعتماد اجتماعي، 2/26% از تغييرات مشاركت اجتماعي و 6/27% از تغييرات روابط اجتماعي مربوط به نقش بی‌بی حكيمه است.


نتيجه گيري

در مطالعات KAP [26] كه در آن محقق به سنجش دانش، نگرش و عملكرد مي‌پردازد، هر سه جزء اين نوعمطالعات با هم ارتباطات زنجيره‌اي دارند بدين معنا كه علم و دانش و آگاهي به عنوان اولين جزء زمينه‌ساز تغيير نگرش فرد خواهد شد و به تبع اين تغيير نگرش، عملكرد و رفتار فرد نيز تغيير خواهد كرد . در هر حال رابطة هر سه جزء با هم به گونه‌اي است كه تغيير هر كدام مي تواند تغيير ديگري را به دنبال داشته باشد. در اين مطالعه نيز ارادت و عشق و علاقه‌اي كه افراد به اهل بيت عصمت و طهارت و به تبع آن حضرت بی‌بی حكيمه (س) دارند باعث مي‌شود كه در زمينه‌هاي مختلف فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، نگرش و آگاهي و رفتار آنان تغيير كرده و بتوانند در فضايي فرهنگي و اجتماعي با باورها و اعتقادات ديني مستحکم‌تر زندگي كنند. فرهنگ به عنوان مجموعه‌اي از آداب و رسوم، سنن، اعتقادات، باورها و به تعبيري دانستني‌ها و رفتارهاي افراد، نقش بسيار مهم و زير‌ساختي‌ای در زندگي بشر خواهد داشت. صاحب‌نظران نيز در تعاريف فرهنگي، گاهی فرهنگ را به سبك زندگي، عادات، قدرت تكوين، سنت و مسائل اساسي زندگي تعبير كرده‌اند. آنچه كه مي‌تواند در ارتقای سطح فرهنگي و تغيير سيماي فرهنگي منطقة مورد تحقيق، نقش كليدي داشته باشد وجود پايگاه‌هاي فرهنگي‌ است چون افراد با اعتقادات و باورهايي كه به اين اماكن مقدس دارند تغييرات خرد و كلان را مي‌پذيرند و به آن عمل مي‌كنند. در اين مطالعه نيز وجود مقدس حضرت بی‌بی حكيمه مي‌تواند نقش كليدي در تغيير آگاهي فرهنگي، نگرش فرهنگي و عملكرد فرهنگي افراد داشته باشد تا اهداف و كاركردهاي فرهنگي را در زمينه‌هاي مختلف پذيرفته و با اين پذيرش ژرف و دروني تحت عنوان فرهنگ‌پذيري، هر سه بعد فرهنگي يعني آگاهي، نگرش و رفتار و عملكرد فرهنگي خود را تغيير دهند. در اين مطالعه كه فرضيات فرعي اول، دوم و سوم به بررسي رابطه بين نقش بی‌بی حكيمه(س) و ابعاد آگاهي، نگرش و عملكرد فرهنگي پرداخته‌اند، رابطة مثبت و معناداري بين اين متغيرها را تأیيد نموده‌اند؛ يعني با توجه به نقش وجود مقدس بی‌بی حكيمه و كاركردهاي حرم مطهرش مي توانيم انتظاراتي را كه مي‌خواهند در اين سه بعد عينيت يابند در جهت فعليت بخشيدن به ابعاد فرهنگي مشاهده نماييم .

علاوه بر اين، همان گونه كه يافته‌هاي تحقيق در مدل تحليل مسير و تجزيه و تحليل داده‌ها در آزمون آماري ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون خطي در تحليل فرضيه‌هاي فرعي چهارم، پنجم و ششم نشان مي‌دهد، رابطة مثبت و معناداري بين نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) با آگاهي، نگرش و عملكرد مذهبي وجود دارد. در توجيه اين فرضيات مي‌توان اذعان نمود كه آگاهي مذهبي باعث مي‌شود كه افراد با درايت و روشن‌بيني نسبت به دين و اعتقادات خود؛ فرايض را انجام داده و با توجه به آية شريفة« الا بذكرالله تطمن القلوب» به آرامش برسند . هر چه كه افراد بتوانند دانش، آگاهي و اطلاعات خود را در زمينه‌هاي اعتقادي بالاتر ببرند بهتر مي‌توانند سيماي مذهبي منطقة مورد تحقيق را تغيير دهند. اساساً لازمة تغيير و تحولات مذهبي در هر منطقه‌، داشتن اطلاعات ديني و مذهبي است. در اين بين، وجود مرقد مطهر حضرت بی‌بی حكيمه، رونق بخش محفل انس با سلالة پاك الهي و ائمة اطهار بوده تا زایران بتوانند در جوار حرم حضرت نسبت به دين و مذهب، آگاهي بالاتري به دست آورند. قطعاً اطلاعات علمي و آگاهي بالا مي‌تواند زمينة تغييرات فكري و ايدئولوژيكي فرد گردند؛ چرا كه وقتی فرد نسبت به امور علم پيدا كرد، فكر و ايده و تفكرش تغيير خواهد كرد و تغييرات خود در ابعاد نگرش را با عملكرد متناسب با آگاهي به نمايش خواهد گذاشت. اين مثلث مذهبي به يمن وجود مقدس حضرت بی‌بی حكيمه (س) مي‌تواند سيماي مذهبي منطقه را تحت تأثیر قرار داده و باعث رونق بخشيدن به مجالس، محافل و تشكلات مذهبي گردد و سيماي مذهبي منطقه را تغيير دهد.

در بعد اجتماعي نيز صاحب‌نظران مختلف، انگيزه‌هاي تشكيل جوامع را از زواياي گوناگون بررسي نموده‌اند تا جايي كه در تشكيل يگ گروه كوچك بشري، نوع روابط، هدفمندي، انسجام، مشاركت و اعتماد به همديگر زمينه‌ساز تشكيل گروه‌هاي بشري بوده و برخي از صاحب نظران همچون استاد شهيد مرتضي مطهري، جان لاك، ژان ژاك روسو، توماس‌هابز و ابن خلدون مسائلي مثل اعتقادات مذهبي، امنيت، قراردادهاي زندگي جمعي، نياز به امنيت، غريزة حب ذات، نياز به غذا و ترس از مشكلات را عوامل مؤثر در تشكيل اجتماعات بشر دانسته‌اند. سرآمد همة اين عوامل، اعتقادات ديني و اشتراكات مذهبي بوده كه افراد را به همديگر پيوند مي‌دهد؛ همان امري كه امام علي(ع) از آن تحت عنوان «هم‌كيش بودن» ياد مي‌كند . بديهي است به نسبتي كه افراد، اين‌گونه اشتراكات را داشته باشند، در زمينه‌هاي مختلف زندگي جمعي؛ از جمله همكاري، مشاركت، برقراري روابط جمعي، حس نوع دوستي با انسجام و همدلي بهتری عمل خواهند كرد. اساساً دين و باورهاي ديني مهمترين اصل پيوند‌دهندة اجتماعات بشر و نهاد مذهب يكي از مهمترين و اساسي‌ترين نهادهاي اصلي در زندگي بشر است كه نقش حياتي دارد. بر اين اساس، وجود حرم مطهر حضرت بی‌بی حكيمه و نقشي كه وجود مقدس ایشان در انسجام اجتماعي دارد مي‌تواند جامعه‌اي رو به رشد و مترقّي را عرضه نماید تا افراد بتوانند با انسجام مذهبي به دور از رعب و وحشت، مشاركتي همگاني با شور و شوق و اعتماد مثال زدني در پرتو اعتقادات ديني و حس نوع‌دوستي مبتني بر عشق به ائمة اطهار، در وجود خود متجلّي سازند تا به تبع آن سيمايي نمادين و جامعه‌اي سالم را در بعد اجتماعي به نمايش بگذارند. در اين مطالعه نيز فرضيه‌هاي فرعي هفتم، هشتم و نهم ، رابطة نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) را با ابعاد اجتماعي شامل اعتماد اجتماعي، مشاركت اجتماعي و روابط اجتماعي مورد بررسي قرار داده‌اند و همان گونه كه در روش‌هاي آماري تحليل مسير، تحليل روابط علّي در معادلات ساختاري مدل‌هاي طراحي شده و آزمون‌هاي آماري نشان داده شده است؛ هر چه اتصال و ارتباط با اين گونه اماكن مقدس بيشتر شود و كاركردهاي اين اماكن متبركه در زندگي جمعي بيشتر به كار گرفته شود ابعاد مختلف زندگي اجتماعي؛ از جمله ابعاد اجتماعي مورد بررسي يعني اعتماد اجتماعي، مشاركت اجتماعي و روابط اجتماعي نيز افزايش قابل توجهی خواهند داشت.

در مجموع، نقش حضرت بی‌بی حكيمه در هر سه بعد فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، به طور کلّی مثبت و معنادار بوده واین نقش مي‌تواند تأثیرات بسيارایده‌آلی در ترقّي و توسعة سيماي منطقه در هر سه بُعد مذکور داشته باشد.

منابع

1- ابوالفضلي، صديقه (1391). بررسي رابطه باورهاي مذهبي با كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي مدارس غير انتفاعي شهرستان نهاوند، پايان نامه كارشناسي ارشد علوم تربيتي دانشگاه مازندران. 17

2- امین بیدختی، علی اکبر ؛ شریفی، نوید و توکلی، یحیی(1392). آثار فرهنگی گردشگری از نگاه دانشجویان، مطالعات فرهنگ و ارتباطات، سال چهاردهم، شماره بیست و چهارم.

3- اهوازي، معصومه (1391). بررسي رابطه بين مذهب و رشد فرهنگي در شهر رامهرمز، پايان نامه كارشناسي ارشد علوم تربيتي دانشگاه شيراز.

4- ایوانز، تی، دیوید(1380). بررسی مجدد رابطه دین و جرم، ترجمه علی سلیمی، شماره 23.

5- ببی، ارل(1388). تحقیق در علوم اجتماعی، جلد اول، ترجمه رضا فاضل، تهران: انتشارات سمت، چاپ ششم.

6- بحريني، حبيب (1390) بررسي رابطه بين مذهب و سلامت روان در بين دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز طرح تحقيقاتي .

7- بیرو، آلن(1380). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران: سازمان انتشارات کیهان، چاپ چهارم.

8- چلبی، مسعود(1375). جامعه‌شناسی نظم، تهران : نشر نی.

9- داوس، دی. ای ، (1383). پیمایش در تحقیقات اجتماعی، ترجمه نایبی، هوشنگ، تهران : نشر نی.

10- دیلینی، تیم(1389). اعظم آزاده، منصور (1379). عدم تناسب در ابعاد پایگاه اجتماعی و پیامدهای روانی آن، پایان نامه دکتری جامعه‌شناسی تهران، دانشگاه تربیت مدرس .

11- دیلینی، تیم(1389). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، تهران: نشر نی، چاپ چهارم.

12- زکایی، محمدسعید(1386). جامعه‌شناسی جوانان، تهران : دانش آگه .

13- ساروخانی؛ باقر(1381) . روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی جلد اول، اصول و مبانی، تهران : پژوهش گاه علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی.

14- ساروخانی، باقر (1378). دایره المعارف علوم اجتماعی، تهران: انتشارات کیهان .

15- صدیقی، بهرنگ و طلوعی، وحید (1390). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی،، تهران: نشر نی، چاپ چهارم.

16- عين اللهي، غلام محمد ( 1392). بررسي رابطه بين آگاهي مذهبي و كاهش آسيب‌هاي اجتماعي در بين دانش آموزان دختر و پسر دبيرستاني شهر سوسنگرد، پايان نامه كارشناسي ارشد جامعه‌شناسي دانشگاه شيراز.

17- فاضلی، محمد(1386). جامعه‌شناسی مصرف موسیقی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

18- قادری، اسماعیل(1388). راهکارهای استفاده از مراسم تاسوعا و عاشورا به عنوان پتانسیل توریسم فرهنگی-مذهبی در محدودة بخش مرکزی تهران، مطالعات ملی، شماره 22.

19- کوئن، بروس(1388). مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: نشر سمت، چاپ بیست و دوم.

20- گیدنز، آنتونی(1385). جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشر نی، چاپ شانزدهم.

21- وثوقی، منصور و نیک خلق،علی اکبر(1371). مبانی جامعه‌شناسی، انتشارات خردمند،چاپ پنجم.

-Bourdieu, Pierr(1986). The Forms of Copital, in. G Richard Hand books for Theory and Sociology of Education.

Krishna, Anirudh and Elizabeth Shrader(2000).

Australian Bureau of Statistice(2003). ABS Draft Social Capital Indiscussion at Workshop.

Adams,Bert and R,Sydie(2001). Sociological Theory. American Women Suffage Associates

Grootat, Christiaan, Deeda Narayan(2005). Veronica Nyhajones and Michael Woolcock.

Uphoff,N(2000). Undrestanding Social Capital : Learning From the Analysis and Experince of Participation, in Dasgupata P Social Capital:A Multifaceted Perspective, Washingtonen,DC:The World Bank.

Candland, Cheristophen (2000).Religion and Commanity in Southern Asian, Kluwer Academic Publishers, VOL, 33.

Allan,A(2000).Affinity, As Social Capital its Role in Development, Journal of Social Economic,29.

1. -Garmeli, A(2005). Consideration in Organizational Carrer Advancement: What REALLY Matters. Personal Review , VOL.36, NO:190-205.

2. -Shapiro, Adam and Keyes, Gorey lee, M(2007). Marital Status and Social Well-Being: Are the Matterial Always Better Off? Springer Scince Business Media B.V.

3. -Mathison, and Wall, G(1982). Tourism Economic, Pysical and Social Impact. Longmang: Harlow.

-Vepsalianen, M(2008). Foresing Trends and Ecosocial Impact of Second Home Tourism . Nordic Symposiom in Tourism: 25-28.

4. -Zhang, Qizi(2007). China Social Capital and Financial Performance of Private Enterprise, Journal of Small Business and Enterprise.

5. -Candland, Christopher(2001). Faithas Social Capital: Religion and Community Development in Southern Asian. Policy Scinces. VOL. 33: 3-20.

-Evans, David(2011). Examination of the Relationship Between Religion and Grim, Translation of Salimi. JOURNAL OF Eelition and Universal, NO. 23 for south Asian Studdies Confrence, Voss, Norway.

-Sofield, T and Lacy, T and Limpan, G(2004). Sustainable Tourism CRC, Gold Coast. Australian, Sydrome in the Garibean, the Professional Geographer, VOL.57: 13-20

Bolino, Markc.william H.Turnley and James Me,Blood yood(2002).citizenship Bihavior and creation of social capital in organization, Academy of manayement Review,Vol.27.No.4.pp 505-522.

Francis,P(2002).social capital and civil Society, the institute of public policy, Georye Manson University.

Grooteart, C. and Van Bastelaer.T(2002). Vndres tandiny and ,easuriny social capital: A synthesis of finding and Recommendation From the social capital initiative , Washington, D.C: WORD Bank.

Lee.Lock L(2005). Knowledge management tool and Techniques,Elsevier Butterorth.

Nahapiet,J and Ghoshal,s(1998).social capital, intellectual capital and the organization Advantaye, Academy of manayement Review, 33(2):pp 242-260



-[1] کارشناس ارشد زبان انگلیسی

-[2] کارشناس ارشد جامعه‌شناسی

-[3] دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی

[4] -Tylour

[5] -Cultur

[6] - Social Capital

[7] - Community Involement

[8] - Atmadajtma

[9] -Social Cohesion

[10] -Community Relations

1 -Sofield

2 -Mason

3 -Vepsalainen

4 -Gareli

5 -Shapiro

6 -Weber

8 -Evans

[18] Functionism

[19] Social System

[20] Cultural System

[21] -Fukuyama

[22] -Francis.

[23] -Grootaert and Van Beastelaer.

[24] -Lock Lee

[25] - Nahapiet and Ghoshal.

[26] KNOWLEDGE ATTITUTE PRACTICAL

بررسي تأثیر نقش حضرت بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران

توران موسویان زاده[1]

نجف اصغرنژاد[2]

كورش داوري[3]

چكيده

هدف از انجام این پژوهش، بررسي نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران است. این پژوهش به روش پیمایشی و به صورت توصیفی و تحلیلی انجام گرفته است. جهت تعیین حجم نمونه به روش آماري، 400 نفر از زائران بي‌بي حكيمه خاتون(س) انتخاب شده‌اند. پس ازجمع‌آوری اطلاعات در قالب پرسشنامة محقق‌ساختة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، داده‌ها به کمک نرم افزارهاي آماري SPSS و AMOS و EQS و مدل معادلات ساختاري و تحلیل مسیر، ضريب همبستگي و آزمون‌هاي آماري رگرسيون خطي در قالب جداول توصیفی و تحلیلی مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته اند. يافته‌ها نشان مي دهد:

همان‌طور كه در جدول 2 ملاحظه مي‌شود بين نقش بي‌بي حكيمه و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي رابطة مثبت و معناداري وجود دارد به طوري كه سطح معناداري و ضريب همبستگي بين نقش بي‌بي حكيمه و آگاهي فرهنگی به ترتيب (001/0 = P و 71/0 = r )، نگرش فرهنگي (001/0 = P و 65/0 = r )، عملكرد فرهنگي (001/0 = P و 72/0 = r )، آگاهي مذهبي (001/0 = P و 63/0 = r ) نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 47/0 = r )، نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 53/0 = r )، اعتماد اجتماعي (001/ = 0 P و 41/0 = r )، مشاركت اجتماعي (001/ = 0 P و 51/0 = r ) و روابط اجتماعي (001/ = 0 P و 53/0 = r ) است، بنابراين با افزايش نقش بی‌بی حكيمه، هر یک از اين ابعاد سیماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي نيز افزايش مي‌يابد.

طبق نتايج حاصل از رگرسيون با روش مرحله‌اي ملاحظه مي‌شود نقش بی‌بی حكيمه با مؤلفه‌هاي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي و آبعاد آنها رابطة مثبت و معناداري دارد (05/ P< ). به طوری که 8/49% از تغییرات آگاهي فرهنگی، 2/42% از تغييرات نگرش فرهنگی، 2/51% از تغييرات عملكرد فرهنگی، 1/39% از تغييرات آگاهي مذهبی، 2/22% از تغييرات نگرش مذهبی، 9/11% از تغييرات عملكرد مذهبی، 17% از تغييرات اعتماد اجتماعي، 2/26% از تغييرات مشاركت اجتماعي و 6/27% از تغييرات روابط اجتماعي مربوط به نقش بی‌بی حكيمه است.

کلمات کلیدی : نقش بی‌بی حكيمه (س)، سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی



مقدمه

تایلور[4] در کتابی که به نام انسان‌شناسی انتشار داد نشان می‌دهد که فرهنگ از ویژگی‌های حیات انسانی است و حیوانات فاقد فرهنگ[5] هستند. به تعریف تایلور از فرهنگ، انتقادات چندی شده است؛ از جمله اینکه کنش‌های متقابل اجتماعی را نادیده گرفته است یا اینکه صورت فعالیت‌هایی که تحت عنوان فرهنگ گنجانده شده، ناقص است. با وجود اینکه تعریف کلاسیک تایلور از فرهنگ برانگیخته است و جامعه‌شناسان و مردم‌شناسان برحسب دیدگاه‌های مختلف تعریف‌های گوناگونی از فرهنگ به دست داده‌اند(وثوقی و نیک خلق،1371 : 116) می‌توان گفت که فرهنگ از ویژگی‌های حیات اجتماعی انسان است که جامعة انسانی را از جامعة حیوانی متمایز می‌گرداند. این وجوه تمایز را می‌توان مبتنی بر چهار ویژگی به شرح زیر ارائه کرد:

1- تفکر و قدرت یادگیری

2- تکلّم

3- تکنولوژی

4- اجتماعی بودن (زندگی گروهی)

بعضی از صفات فوق را می‌توان در حد بسیار ضعیفی در حیوانات مشاهده کرد که آنها را در حقیقت می‌توان اعمال و حرکات غریزی تلقی کرد نه ویژگی‌های فرهنگی مثل غریزة مادری- لانه سازی و ... . فرهنگ بر غرایز بشری لگام می‌زند و به همین دلیل چنانچه فرهنگ را از انسان بگیرند تمایزی بین انسان و حیوان به جا نمی‌ماند. فرهنگی‌شدن در حقیقت و انطباق فرد با کلیة شرایط و خصوصیات زندگی اجتماعی است و معمولاً ممکن است به دو صورت واقع شود:

اول به صورت طبیعی و تدریجی که همان رشد افراد در داخل محیط اجتماعی خاص است؛ دوم به صورت تلاقی دو فرهنگ که به طرق مختلف ممکن است صورت گیرد. با توجه به آنچه گفته شد روشن می‌شود که فرهنگ دربرگیرندة تمام چیزهایی است که از دیگران می‌آموزیم و بر آن آموخته‌ها می‌افزاییم و به طور مستقیم و غیرمستقیم از آن متأثر می‌شویم، تحت نفوذ آن قرار داریم و رفتار و اعمال ما از آن ناشی می‌شود. در مبحث بعد از ویژگی‌های فرهنگ به تفضیل سخن می‌رود (همان: 122).

هر چند ارتباط و کنش متقابل پدیده‌های فرهنگی به عنوان یکی از قوانین اساس جامعه‌شناسی، تقریباً پذیرفته شده است، با وجود این، ممکن است جزئی از یک فرهنگ سریع‌تر از اجزاء و عناصر دیگر تغییر کند و در نتیجه نوعی ناهماهنگی میان اجزای تشکیل‌دهندة آن فرهنگ پدید آید. این وضعیت بویژه در جوامع در حال توسعه بیشتر مشهود است. برخی قوانین و مقررات سازمان‌ها یا پدیده‌های اجتماعی که پاسخگوی نیازهای واقعی جامعه هستند در پاره‌ای از دوران‌های تاریخی پدید می‌آیند و یا تغییر می‌کنند و ساخت‌های قدرت نیز در پیدایی آن دخالت دارند اما موجودیت برخی دیگر از عناصر فرهنگی که با عنصر یا عناصر جدید متغیر ارتباط دارند ثابت باقی می‌مانند و کمتر دستخوش تغییر می‌شوند یا تغییرات آ‌ها بسیار کُند است.

روح دميده در كالبد جامعه، توسل به اهلبيت عصمت و طهارات و فرزندان و نوادگان آنان است تا با توجه به اعتقادات و باورهاي ديني، تأثیرات آن در ابعاد مختلف اجتماعي، فرهنگي و مذهبي جامعه مشاهده و از آثار و بركات اين سلاله‌های پاك الهي و مقبره‌ها و اماكن متبركه، استفادة بهينه برده شود و جامعه را در راستاي رسيدن به اهداف الهي هدايت نمايد.

واقعيت اين است که كرامات و عنايات اين اماكن متبركه همواره گره‌گشا بوده و بسياري از زائرين و گردشگران مذهبي، حاجات و توسلات خود را در اين اماكن متبركه عرضه نموده و حاجت مي‌گيرند. مرقد مطهر «بی‌بی حكيمه» نيز از جمله اماكني است كه در ابعاد مختلف زندگي جمعي و الگوهاي فرهنگي و مذهبي، تأثیرات خاص خود را داشته و سيماي شهرستان گچساران را از اين نظر در بين ديگر مناطق استان متمايز نموده و نام شهرستان گچساران از اين نظر، جزو شهرستان‌هايي است كه میعادگاه زائران است.


بيان مسأله

فرهنگ را می‌توان به عنوان مجموعه رفتارهای اکتسابی و ویژگی‌های اعتقادی اعضای یک جامعة معین تعریف کرد (کوئن، 1388: 56). مفهوم فرهنگ، آن گونه که جامعه‌شناسان به کار می‌برند، شامل فرآورده‌های متعالی ذهن، هنر، ادبیات، موسیقی و نقاشی و همچنین مجموعه شیوة زندگی اعضای یک جامعه مانند زندگی خانوادگی، رسوم ازدواج مراسم مذهبی و سرگرمی‌های اوقات فراغت را در بر می‌گیرد . فرهنگ به لحاظ مفهومی از جامعه جداست اما ارتباط بسیار نزدیکی بین این مفاهیم وجود دارد . فرهنگ به شیوة زندگی اعضای یک جامعه معیّن، عادات و رسوم آنها، همراه با کالاهای مادی که تولید می‌کنند، مربوط می‌شود و جامعه به نظام روابط متقابلی اطلاق می‌گردد که افرادی را که دارای فرهنگ مشترکی هستند، به یکدیگر مربوط می‌سازد.گوناگونی فرهنگ انسانی بسیار چشمگیر است. ارزش‌ها و هنجارهای رفتار از فرهنگی به فرهنگ دیگر بسیار فرق می‌کند. هر فرهنگی الگوهای رفتار منحصر به خود را دارد که برای مردمی که از زمینه‌های فرهنگی دیگری هستند، بیگانه می‌نمایند(گیدنز، 1385: 56).

معمولاً دانشمندان، فرهنگ را از دو بعد متمایز مورد توجه قرار می‌دهند:

1. به عنوان واقعیتی عینی؛ نظیر آثاری که تحقق پذیرفته‌اند یا هر آنچه به عنوان حاصل یا نتیجه‌ای، ارائه و کسب می‌شود.

2. به عنوان واقعیتی که انسان‌ها با آن زندگی می‌کنند؛ مشارکت در سلسله اموری مستمر و با تحرک، هیئتی پر تحرک متشکل از ارزش‌ها (مدل‌های فرهنگی)( بیرو، 1380: 78).

بوردیو سرمایة فرهنگی را چنین تعریف می‌کند : «صورت‌هایی از دانش، مهارت، آموزش و مزایایی که یک انسان، واجد آن است و به او اجازه می‌دهد که یک جایگاه بالاتری در جامعه کسب کند. از دیدگاه بوردیو، پدران و مادران به فرزندان خود، با انتقال نگرش‌ها و معرفت‌هایی که در نظام آموزشی به موفقیت آنان کمک می‌کند، سرمایة فرهنگی می‌بخشند»(بوردیو، 1986: 241).

سرمایة اجتماعی[6]، از نظر بوردیو، به امتیازات و فرصت‌هایی اشاره دارد که از رهگذر عضویت مردم در اجتماعات به دست می‌آید. وی سرمایة اجتماعی را عنوان عملی و ظرفیتی منابعی می‌داند که با یکدیگر مرتبط می‌شوند تا یک شبکة دیرپای کم و بیش نهادینه‌شده از جنبة روابط داد و ستدی و بازشناسی متقابل عرضه کنند(همان: 249). سرمایة اجتماعی چهار مؤلفة اصلی دارد:

1- مشارکت اجتماعی[7]

2- اعتماد اجتماعی[8]

3- انسجام اجتماعی[9]

4- روابط اجتماعی[10] ( Allan, 2000:356 ).

اعتماد اجتماعی، میزان ریسک‌پذیری و قابل اعتماد دانستن محیط زندگی از نظر فرد است( گروتات و دیگران، 2005). همیاری اجتماعی، احساس درونی فرد جهت کمک به دیگران و اجتماعی که در آن زندگی می‌کند و باعث ایجاد تعادل بین منافع فردی و منافع جمعی می‌شود(کریشنا و شردر، 2000). حمایت اجتماعی، حمایت افراد از یکدیگر است که به صورت مالی و عاطفی در زمان نیازمندی و یا به عنوان بخشی از حیات روزمره فراهم آمده باشد(مرکز آمار استرالیا، 2003). آپهوف سرمایة اجتماعی را به دو طبقة مرتبط تقسیم‌بندی می‌کند: ساختاری و شناختی . به نظر وی، سرمایة اجتماعی، شکل ساختاریش را با شکل‌های گوناگون سازمان اجتماعی پیوند می‌زند. مواردی مانند نقش‌ها، قواعد، روش قبلی یا عادات و رسوم و رویّه‌ها به همراه دامنة وسیعی از شبکه‌هایی که به همکاری، بخصوص کنش جمعی دو طرفة سودمند کمک می‌کنند . طبقه‌بندی شناختی از فرآیندهای ذهنی مشتق شده و نتیجة آن ایده‌ها بوده و به وسیلة فرهنگ و ایدئولوژی تقویت می‌شود، بخصوص هنجارها، نگرش‌ها و باورهایی که به رفتار مبتنی بر همکاری و کنش جمعی کمک می‌کند( Uphoff, 2000 ).

باورهای دینی یکی از منابع مهم سرمایة اجتماعی است. بسیاری از ادیان با ترویج ارزش‌هایی نظیر مشارکت، صداقت، اعتماد و ایثار موجب می‌شوند سرمایة اجتماعی را در بین پیروان خود ایجاد نمایند(رحمانی و کاووسی، 1387: 59). ایوانز نیز بر نقش فعالیت‌ها و مناسک دینی در بهبود کنش‌های متقابل افراد در پیوند و اعتماد آنها به یکدیگر تأکید می‌کند و معتقد است که رفتار دینی با سایر مؤمنان، دوستان و اعضای خانواده می‌تواند گامی در جهت ایجاد سرمایة اجتماعی تلقی شود(ایوانز و دیگران، 1380: 165). همچنین کاندلند هم در این زمینه معتقد است که مذهب از طریق شبکه‌های اجتماعی و خانوادگی، ارتباط با سایر همنوعان، وظیفه‌شناسی، احترام نسبت به دیگران، صداقت و اعمال هنجارهای همبستگی می‌تواند مبنای سرمایة اجتماعی تلقی گردد( Cand Land, 2000 ).

حرم بی‌بی حکیمه خاتون(س) خواهر امام رضا(ع) در استان کهگیلویه و بویراحمد و شهرستان گچساران واقع شده است. این حرم مطهر قابلیت‌ها و ظرفیت‌های فراوانی دارد. برگزاری مراسم مختلف، جشن‌های شادی، عزاداری‌ها و خواندن ادعیه در روزهای سال، باعث گردهمایی مردم، گردشگران و ساکنان شده و رشد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی را در پی خواهد داشت. همچنین به دلیل گردشگری بودن و زیارتگاه بودن این حرم مطهر، سفر زائران و گردشگران زیادی از داخل و خارج، بخصوص استان‌های همجوار؛ مانند خوزستان، فارس و بوشهر و کشورهای حوزه در طول سال، باعث تبادل و اشاعة فرهنگ بین منطقة میزبان و میهمان خواهد شد و باعث رشد و تعالی فرهنگی، اجتماعی و مذهبی مردم منطقة بی‌بی حکیمة شهرستان گچساران، استان و همچنین زائران و گردشگران می‌شود. همچنین زیارتگاه‌ها، امامزاده‌ها، مقبره‌های امامان و نوادگانشان، نماد و مظهری از تمدن باشکوه اسلامی به شمار می‌روند. بر اساس این، وجود حرم بی‌بی حکیمه (س) که نشانه‌ای از تمدن بزرگ اسلامی به شمار می‌رود، در منطقه و شهرستان گچساران، باعث قضاوت مردم دربارة فرهنگی مذهبی بودن آن منطقه خواهد شد. این مقاله سعی دارد نقش حرم مطهر بی‌بی حکیمه خاتون(س) را از نظر فرهنگی، مذهبی و اجتماعی بررسی و تبیین نماید.

ضرورت و اهمیت پژوهش

نخستین بار اصطلاح فرهنگ به معنی جامعه‌شناسی و مردم‌شناختی آن، به وسیلة مردم شناس انگلیسی، ادوارد تایلور در سال 1871 در کتابی تحت عنوان «فرهنگ ابتدایی» به کار رفت.

وی در تعریف فرهنگ می‌گوید: «فرهنگ، مجموعة پیچیده‌ای است که در برگیرندة دانستنی‌ها، اعتقادات، هنرها و اخلاقیّات و هرگونه توانایی دیگری است که انسان به عنوان عضوی از جامعه به دست می‌آورد.

اجتماعی شدن فرآیندی است که انسان، راه‌های زندگی‌کردن در جامعه را می‌آموزد، شخصیت می‌دهد و ظرفیت‌های او را در جهت انجام وظایف فردی و به عنوان عضو جامعه، توسعه می‌بخشد. اجتماعی‌شدن ممکن است به گونة رسمی، یعنی از سوی نهادهای آموزشی و نظامی که به صورت دستگاه‌های سازمان‌یافته عمل می‌کنند، مسؤول انتقال شیوه‌های پذیرفتنی عمل و اندیشة جامعه به فرد باشد یا از طریق روابط متقابل با گروه‌های پیرامون یا عضویت در گروه‌ها صورت ‌پذیرد»(کوئن، 1388: 108-103).

امروزه یکی از مباحث مهم در جوامع در حال توسعه، موضوع فرهنگ و توسعة آن است . تلاش برای بهبود زندگی معنوی انسانی و فرهنگ که به منزلة بنیاد فکری و معرفتی جامعه است، بسیار ضروری می‌نماید. از آن جا که انسان موجودی فرهنگی است، توسعة فرهنگی، زیربنای توسعه محسوب می‌شود. ارائه و اجرای سیاست‌های فرهنگی بدون شناخت فرآیندها و شرایط جامعه، امکان‌پذیر نیست؛ زیرا فرهنگ به عنوان نظامی پویا و در حال تغییر، نیازمند شناخت مداوم و منسجم است. (قادری، 1389: 77).

حرم مطهر بی‌بی حکیمه خاتون (س) واقع در شهرستان گچساران و استان کهگیلویه و بویراحمد، مکانی برای رشد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی به شمار می‌آید و می‌توان با برنامه‌ریزی‌های اصولی و علمی منطبق بر نیازهای روز، استفاده از امکانات و قابلیت‌ها برای تأثیرگذاری بر سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی مردم شهرستان گچساران و استان کهگیلویه و بویراحمد و زائران و گردشگران، گام مهمی در جهت رشد و توسعه فرهنگی و اجتماعی جامعه برداشت .


پيشينة تحقيق

بحريني (1390) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين مذهب و سلامت روان در بين دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز» به اين نتيجه رسيده است كه مذهب در كاهش اضطراب اجتماعي، افسردگي و استرس نقش مهمي داشته و علاوه بر اين، بين اعتقادات مذهبي و بلوغ اجتماعي رابطه معناداري وجود دارد.

اهوازي (1391) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين مذهب و رشد فرهنگي در شهر رامهرمز» به اين نتيجه رسيده است كه كاركردهاي مذهبي در رشد و تعالي فرهنگي نقش مهمي داشته و بين انجام فرایض مذهبي، نگرش، عملكرد و آگاهي مذهبي با رشد فرهنگي رابطة معناداري وجود دارد.

ابوالفضلي (1391) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه باورهاي مذهبي با كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي مدارس غير انتفاعي شهرستان نهاوند» به اين نتيجه رسيده است كه اجراي برنامه‌هاي پرورشي و به كارگيري الگوهاي تربيتي با مشاركت اجتماعي دانش‌آموزان در برنامه‌هاي مدرسه رابطه و نیز نقش مهمي در برقراري روابط اجتماعي داشته است. علاوه بر اين، بين التزام به انجام فرایض مذهبي با كاركردهاي فرهنگي و هنجارمندي دانش آموزان رابطة معناداري وجود دارد.

عين الهي ( 1392) در مطالعه‌اي تحت عنوان «بررسي رابطه بين آگاهي مذهبي و كاهش آسيب‌هاي اجتماعي در بين دانش آموزان دختر و پسر دبيرستاني شهر سوسنگرد» به اين نتيجه رسيده است كه هر چه اعتقادات مذهبي بالاتر باشد آسيب‌هاي اجتماعي به طور معناداري كاهش خواهند يافت. در اين مطالعه بين اعتقادات مذهبي و فرار از مدرسه رابطة معكوسي وجود داشته است.

امین بی‌دختی و همکاران(1392) در مقالة «آثار فرهنگی گردشگری از دیدگاه دانشجویان، نتیجه می‌گیرند که افراد از طریق تورهای مذهبی در مراکز عبادی، بیشتر در کنش متقابل با همدیگر قرار می‌گیرند، رابطه‌اشان صمیمانه‌تر و گرم‌تر می‌شود. حضور افراد در معرض فعالیت‌های فرهنگی و مذهبی می‌تواند حس اعتماد، هویت مشترک، تعاون، همیاری و رضایت را در آنها ایجاد نماید که این از کارکردهای اصلی سرمایة اجتماعی و فرهنگی است.

اسلامی(1389) در مقالة خود تحت عنوان «سنجش تأثیرات اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی و زیست محیطی گردشگری در شهرستان مشکین شهر» به این نتیجه رسیده که توسعة گردشگری در این شهر، آثار نامطلوبی را در محیط زیست به وجود آورده است. همچنین توسعة گردشگری در توسعة اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی این شهرستان تأثیر داشته است. ایشان در این پژوهش، راهکارهایی برای توسعة گردشگری ارائه داده تا با افزایش منافع اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حاصل از آن، بتوان تأثیرات منفی آن را به حداقل رساند.

كريستوفن (2000) نيز به اين نتيجه رسيده داست كه بين مذهب و روابط اجتماعي، رابطة معناداري وجود دارد و هر اندازه كه افراد باورهاي مذهبي بالاتري داشته باشند، از درك فرهنگي و كاركرد فرهنگي و اجتماعي بالاتري برخوردار خواهند بود.

سوفیلد[11] و همکاران(2004) معتقدند عملکرد اجتماعی گردشگری فرهنگی، شامل افزایش مشارکت، بالا رفتن تجربة افراد در مواجهه با دیگران و نحوة اعتماد کردن به دیگران می‌شود.

توماس ماسون[12](2006) و وبسالانین[13] (2008) در تحقیقات خود پیرامون اثر اجتماعی، به این نتیجه رسیدند که گردشگری می‌تواند تأثیر اجتماعی؛ شامل تغییر سبک زندگی، نحوة مشارکت افراد در گروه و در پی آن، تغییر میزان سرمایة اجتماعی را به وجود می‌آورد.

مطالعات گریل[14](2005) و شاپیرو [15]و ژانک(2007) نشان می‌دهد ضعف پیوندهای اجتماعی در بین جوانان به نوبة خود سرمایة اجتماعی-فرهنگی آنها را تضعیف می‌کند. بر اساس این، راهکارهای ارائه‌شده جهت رشد سرمایة اجتماعی-فرهنگی، تقویت پیوندهای عاطفی و ایجاد علاقة متقابل میان جوانان است. در این خصوص، ایجاد گروه‌های اجتماعی فعّال در زمینة اجتماعی-فرهنگی که می‌تواند زمینه‌ساز تقویت پیوندهای اجتماعی، اعتماد و مشارکت‌های جمعی باشد که خود از کارکردهای اصلی سرمایة اجتماعی است.

وبر[16](1990) معتقد است دینداری می‌تواند در بین افراد، شبکة اعتمادی ایجاد نماید که برای روابط درون‌گروهی و برون‌گروهی ضروری است. دین با احکام شرعی خود، اراده، مشارکت، تعاون و صداقت را در افراد تقویت می‌کند و هستة اصلی پرهیز از انحراف را در آ‌ها به وجود می‌آورد و به سطح بالایی از انضباط سوق می‌دهد.

مایزر(2006) معتقد است که دین می‌تواند به گونه‌ای محسوس به بهبود کیفیت روابط کمک کند و به عنوان عاملی در جهت ایجاد سرمایة اجتماعی-فرهنگی گام بردارد( Candland, 2001 ).

ایوانز[17] (2011) بر نقش فعالیت‌های مناسک دینی بر بهبود کنش متقابل افراد و ایجاد سرمایة اجتماعی- فرهنگی تأکید می‌کند.

کاندلند(2001) معتقد است ایجاد شبکه‌های اجتماعی، ارتباط با افراد و اعمال همبستگی و صداقت از کارکردهای مؤثر دین در ایجاد سرمایة اجتماعی-فرهنگی است.

هدایی(1377) در پایان‌نامة خود تحت عنوان «بررسی جاذبه‌های گردشگری شهستان کرمانشاه» به بررسی جنبه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی گردشگری پرداخته و نقش این پیامدها را در توسعة منطقه، بررسی کرده است و مهم‌ترین موانع گردشگری در این شهرستان را ناشناخته ماندن زمینه‌ها و جاذبه‌های آن دانسته و معتقد است می‌‌توان با برنامه‌ریزی اصولی جهت توسعة گردشگری در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در این شهرستان، در آینده این شهرستان را به یک قطب توریستی تبدیل کرد. .

مبانی نظری

برای ساخت مبانی نظری این تحقیق، از نظریة کارگرایی که در جامعه‌شناسی کاربرد دارد و با موضوع مقاله مرتبط است، استفاده شده است.

کارکرد‌گرایی،[18] جامعه را دارای اجزایی می‌داند که در ارتباط متقابل با یکدیگرند و در کارکرد کل جامعه سهیم هستند. کارکردگرایی که به الگوهای اجتماعی گسترده و سیستم‌های اجتماعی می‌پردازد، بر دو فرض بنیادی استوار است: 1- وابستگی متقابل اجزاء: نهادهای اجتماعی جامعه (نظیر دین، سیاست، اقتصاد، آموزش و پرورش، تفریح و غیره) با یکدیگر در ارتباط هستند و تغییر در هر یک از آنها، ناگزیر منجر به تغییر در سایر اجزاء می‌شود. 2- اجماع عمومی بر سر ارزش‌ها: کارکرد صحیح سیستم مستلزم آن است که همة اعضای جامعه در مورد درستی‌ها و نادرستی‌ها، ارزش‌های بنیادی و موضوعات اخلاقی به توافقی عام دست یابند (دیلینی، 1389: 356-353). از نظر پارسونز سیستم اجتماعی عبارت است از نوعی واحد پیچیده که محدوده‌هایش مشخص شده و اجزای آن با یکدیگر در ارتباطند و در آن اتفاقاتی می‌افتد ( Adams and Sydie,2001:350 ). وی استدلال کرده که سیستم‌های اجتماعی نباید به نحوی ساخته شوند که مانع از کنش کنشگران شوند. این سیستم‌ها باید برای یکپارچه کردن و تهیّج تفاوت‌های فرهنگی کنشگران در نوعی خاص از یک سیستم منظم، راهی بیابند. پارسونز، چهار سطح سیستمی اجتماعی، فرهنگی، شخصیتی و رفتاری را مشخص کرده است که دو سیستم اجتماعی و فرهنگی تشریح می‌شود :

سیستم اجتماعی[19]: فرایند کنش متقابل کنشگران نوعی سیستم اجتماعی محسوب می‌شود. یک سیستم اجتماعی، متشکل از تعداد کثیری از افراد است که با یکدیگر کنش متقابل دارند. در خلال این کنش‌های متقابل است که نقش‌ها و قوانین تعیین می‌شوند. قوانین، هنجارها و انتظارات به حفظ سیستم کمک می‌کند و چارچوبی برای هدایت کنش‌های اجتماعی افراد فراهم می‌آورد. کنشگران بسته به اهداف گوناگون می‌آموزند برای آنکه نقش خود را به بهترین نحو در سیستم اجتماعی تضمین کنند، با نیازهای سیستم انطباق یابند.

سیستم‌های فرهنگی[20]: کنش‌هایی که خود افراد هدایت‌کنندة آنها نیستند، عموماً واکنش‌هایی در قبال سیستم‌های فرهنگی‌اند. اعمالی که از انسان سر می‌زنند، معمولاً معنادار هستند. تشخیص نمادها و انجام رفتارهای نمادین، ناشی از تأثیرات فرهنگی است که برای کنشگران ارزش و معنا دارد؛ نظیر باورهای دینی و وفاداری به میهن. افراد براساس انتظارات فرهنگی، برای تعیین اولویت‌ها تدابیری می‌اندیشند. در نتیجة فرایند جامعه‌پذیری، سیستمی فرهنگی به وجود می‌آید که در آن کنشگران، اصول اخلاقی و تفاوت سره از ناسره و خیر و شر را فرا می‌گیرند و به این ترتیب، نحوة عمل صحیح در سیستم اجتماعی را می‌آموزند. اعمال کلیشه‌ای، متداول و نهادینه می‌شوند و به اولویت بخشی‌های اجتماعی می‌انجامند (دیلینی، 1389: 36-357).

جامعه‌شناسان در بررسی مسائل اجتماعی و فرهنگی، به تعریف و بیان ابعاد آنها توجه می‌کنند. در موضوعات اجتماعی، شناخت سرمایة اجتماعی ضروری است. از سرمایة اجتماعی تعاریف متعددی ارائه شده است.

سرمایة اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در نظام‌های اجتماعی است که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه و موجب پایین آمدن هزینه‌های تبادلات و ارتباطات می‌شود(فوکویاما[21]،1999)

سرمایة اجتماعی عبارت است از دانش، ادراک، هنجارها، قوانین و انتظارات مشترک دربارة الگوهای تعاملات که گروهی از افراد در برخورد با مسائل پیچیدة اجتماعی و موقعیت‌های کنش جمعی با خود به سازمان می‌آورند. پیوند ارتباطات میان اعضای شبکه که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضاء می‌شود (فرانسیس[22]، 2002).

به طور کلی سرمایة اجتماعی شامل نهادها، روابط، گرایش‌ها، ارزش‌ها و هنجارهایی است که بر رفتارها و تعاملات میان افراد، حاکم است (کروتر و فن فن بستلر[23]، 2002).

ابعاد مختلف سرمایة اجتماعی از نظر اندیشمندان و نظریه‌پردازان

ابعاد سرمایة اجتماعی سه بُعد انتظارات از تعهدات و اعتماد متقابل، کانال‌های ارتباطی، هنجارها و ضمانت‌های اجرایی مؤثر را برای سرمایة اجتماعی در نظر گرفته است (بولینو و همکاران، 2002: 506).

لاک لی[24] سرمایة اجتماعی را به دو بعد کیفیت و شبکه‌های ساختاری تقسیم کرده است . متغیرهای اعتماد اجتماعی، مشارکت سیاسی، مشارکت مذهبی، شبکه‌های اجتماعی غیررسمی و تنوع در دوستی‌ها و عدالت در مشارکت مدنی را برای اندازه‌گیری این ابعاد در نظر گرفته است(لی، 2005: 123). ناهاپیت و گوشال[25] سرمایة اجتماعی را در سه بعد ساختاری، رابطه‌ای و شناختی مورد بررسی قرار داده‌اند. (ناهاپیت، گوشال، 1998). بعد رابطه‌ای سرمایة اجتماعی شامل مؤلفه‌هایی چون اعتماد، هنجارها، تعهدات، روابط متقابل و تعیین هویت مشترک است. کانون توجه بعد رابطه‌ای، بر روابط خاص از قبیل احترام، اعتماد، امانتداری، مهربانی و صمیمیت استوار است. بعد شناختی به منابعی اطلاق می‌شود که اظهارات، برداشت‌ها و سیستم‌های معانی مشترک در میان اعضای گروه را فراهم می‌آورد. بعد ساختاری به پیوندها و تعاملات اجتماعی اشاره دارد (همان، 1998). کاندلند هم در این زمینه معتقد است که مذهب از طریق شبکه‌های اجتماعی و خانوادگی، ارتباط با سایر همنوعان، وظیفه شناسی، احترام نسبت به دیگران، صداقت و اعمال هنجارهایی همبستگی می‌تواند مبنای سرمایة اجتماعی تلقی گردد( Cand Land, 2000 ).

با توجه به اهمیت سرمایة فرهنگی در کنار سرمایة اجتماعی، وجه دیگر تحقیق، فرهنگ یا سرمایة فرهنگی است.

از نظر بوردیو سرمایة فرهنگی عبارت از شناخت و ادراک فرهنگ و هنرهای متعالی، داشتن ذائقه خوب و شیوه‌های عمل متناسب است (فاضلی، 1386: 44). از نظر وی زمینة خانوادگی و نوع طبقه به طور مستقیم بر حصول سرمایة فرهنگی تأثیر دارد و سرمایة فرهنگی در بیشتر موارد نقش متغیر مداخله‌گر را دارد. (چلپی، 1375: 192).

دی ماجیو به تفاوت فرهنگی پایگاه‌های اجتماعی معتقد است، این تفاوت‌ها روز به روز متنوع‌تر می‌شود . سرمایة فرهنگی، ارتباط نزدیکی با پرستیژ بالا و موقعیت طبقات دارد اگرچه افراد در طول زندگی دائماً به ابعاد فرهنگی جدیدی مجهز می‌شوند که از میان تجربیات مطلوب برمی‌گزینند و این انتخاب‌ها تنها از میان جنبه‌هایی از فرهنگ صورت می‌گیرد که با جهت‌گیری و عادات وی منطبق باشد (اعظم آزاده، 1379: 25). به نظر می‌رسد تغییر و تحولاتی که در چند دهة اخیر در ذائقه و منش انسان امروزی در عرصة فرهنگی به وجود آمده، سبب ورود کالاهای فرهنگی بسیاری از قبیل کتاب، فیلم، موسیقی، مطبوعات و غیره در شمارگان و عناوین مختلف به بازارهای مصرف شده است. تحولات فرهنگی- مذهبی جهانی در تعامل با تحولات اجتماعی ایران، موجب پیدایش مجموعه‌ای از ارزش‌های جدید از قبیل اهمیت تحصیلات، فعالیت‌های هنری، اوقات فراغت و نظایر آن در جامعه شده است (ذکایی، 1386).

فرضیات پژوهش

فرضیة اصلی

بین نقش بی‌بی حضرت حکیمه (س) و نگرش، آگاهي و عملكرد فرهنگی، مذهبی و اجتماعی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیات فرعی

فرضیة فرعي اول : بین نقش حکیمه (س) و آگاهي فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي دوم : بین نقش حکیمه (س) و نگرش فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي سوم : بین نقش حکیمه (س) و عملكرد فرهنگی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي چهارم : بین نقش حکیمه (س) و آگاهي مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي پنجم : بین نقش حکیمه (س) و نگرش مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي ششم : بین نقش حکیمه (س) و عملكرد مذهبی، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي هفتم : بین نقش حکیمه (س) و اعتماد اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي هشتم : بین نقش حکیمه (س) و مشاركت اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

فرضیة فرعي نهم : بین نقش حکیمه (س) و روابط اجتماعي، رابطة معناداری وجود دارد.

روش شناسی تحقیق

در این پژوهش، جمع آوری اطلاعات و داده‌ها از طریق پیمایشی و با کمک پرسشنامه میسر شده است . واحد تحلیل در این پژوهش، افراد یعنی گردشگران و زائران حرم مطهر امامزاده بی‌بی حکیمه (س) بودند .

جامعة آماری در این تحقیق شامل کلیة گردشگران و زائران امامزاده بی‌بی حکیمه (س) است.

به علت گستردگی جامعة آماری و جهت تسهیل در وقت و صرفه‌جویی در بودجه زمانی و مکانی و نیز جمع‌آوری دقیق داده‌ها، به تعیین حجم نمونه، روی آورده شد. حجم نمونه براساس فرمول کوکران به دست آمد.

شیوة نمونه‌گیری در این پژوهش به این صورت بود که تعداد 500 نفر از جامعة آماری مورد مطالعه به شیوه تصادفی ساده، انتخاب گردیدند و نظرات آنها با ابزار پرسشنامه جمع‌آوری گردید . ابزارهاي تحقيق در اين مطالعه، پرسشنامه‌هاي نقش مرقد مطهر بی‌بی حكيمه(س) در قالب 20 سؤال به شيوة طيف لیکرت طراحي شده است و همين طور پرسشنامة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعیكه در قالب 30 سؤال نيز به شيوة طيف ليكرت طراحي شده است. شيوة نمره‌گذاري هر دو پرسشنامه به گونه‌اي است كه به شیوة سئوالات بسته، از آزمودنی خواسته شد تا به ترتیب اهمیت گویه‌ها، از 1- خيلي كم 2- كم 3- متوسط 4- زياد 5- خيلي زياد نمره‌گذاری (علامت گذاری) نماید. روایی (اعتبار) به این موضوع می‌پردازد که ابزارهای سنجش واقعاً چیزی را می‌سنجد که قرار است سنجیده شود یا نه (ببی، 1388 :711). برای سنجش اعتبار سئوالات پرسشنامة این پژوهش، از اعتبار صوری (استفاده از نظر متخصصان) و هم چنین از منابع تحقیقات مشابه استفاده گردید. پایایی (اعتماد) یعنی اینکه وسیلة برتر، دارای ویژگی تکرار‌پذیری باشد و بتوان آن را در موارد متعدد به کار برد و در همة موارد نتایج یکسان تولید کرد (ساروخانی، 1381: 146) . برای انجام پایایی پرسشنامة این پژوهش، با تست مقدماتی از طریق آلفای کرونباخ ارزیابی گردید و مورد مطالعة مقدماتی قرار گرفت که پايايي هر دو پرسشنامهة نقش مرقد مطهر بی‌بی حكيمه(س) ( r=./86 ) و همين طور پرسشنامة سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی( r=./79 ) است.

روش‌های آماری به کار رفته برای تجزیه و تحلیل داده‌ها، شامل آمار توصیفی و آمار استنباطی است. جداول از مهم‌ترین ابزارها و اندازه‌گیری داده‌های یک تحقیق انسانی اجتماعی به شمار می‌آیند. هدف نهایی جدول، کمّی‌سازی و سنجش پذیر ساختن واقعیت مورد مطالعه تا سرحد امکان و ارائة تصویر دقیق آن است(ساروخانی، 1378: 92). در این تحقیق برای توصیف داده‌ها از جداول توزیع فراوانی مطلق و نسبی و در جهت انجام محاسبات استنباطي از نرم افزارهاي آماري SPSS & -AMOS و روش آماري تحليل مسير و ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون خطي استفاده شده است.


يافته‌هاي تحقيق

جدول شماره 1 : ميانگين و انحراف معيار نمره آزمودني‌ها در متغيرهای تحقيق

شاخص‌هاي آماري

متغيرها

ميانگين

انحراف معيار

تعداد

نقش بی‌بی حكيمه

03/4

5781/.

400

آگاهي فرهنگی

4

6740/.

نگرش فرهنگی

18/4

8442/.

عملكرد فرهنگی

27/4

6407/.

آگاهي مذهبی

16/4

7110/.

نگرش مذهبی

78/3

6656/.

عملكرد مذهبی

82/3

7958/.

اعتماد اجتماعي

82/3

7765/.

مشاركت اجتماعي

03/4

8780/.

روابط اجتماعي

78/3

7998/.

همان طوري كه در جدول 4ـ1 مشاهده می‌شود در متغیر نقش بی‌بی حكيمه، ميانگين و انحراف معيار، به ترتيب 03/4 و 5781/.، در متغير آگاهي فرهنگی 4 و 6740/.، نگرش فرهنگی 18/4 و 8442/. عملكرد فرهنگی 27/4 و 6407/.، آگاهي مذهبی 16/4 و 7110/.، نگرش مذهبی 78/3 و 6656/.، عملكرد مذهبی 82/3و 7958/.، اعتماد اجتماعي 82/3 و 7765/.، مشاركت اجتماعي 03/4 و 8780/.و روابط اجتماعي 78/3و 7998/.است.




ب)
يافته‌هاي مربوط به فرضيه‌هاي پژوهش


مدل شماره 1 : مدل خام (مفهومي) براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي






مدل شماره 2 : دیاگرام تحلیل مسیر براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) بر سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي







مدل شماره 3 مدل استاندارد : دیاگرام تحلیل مسیر براساس مدل ساختاری و توصیف روبط علی بین نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي



Chi-square = 25/31 df =3 p-value = 001 /. RMSEA = 201/.

با استفاده از مدل معادلات ساختاری، مقدار25/31 = 2 X مقدار مناسب و پائینی است و میزان NFI=./970 AGFI=./94 ، CFI=./890. ،، GFI=./950. RMSEA=0. /132 ، RMR=./022 نیز نشان دهنده مناسب بودن برازش مدل ساختاری است .

مدل شمارة 4 : دیاگرام تحلیل مدل تجربي معادلات ساختاری ( نمرات t ) و توصیف روابط بین تأثیر نقش بی‌بی حکیمه (س) بر سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي براساس خروجي نرم افزارهاي آماري ليزرل ( (LISREL ( مدل معادلات‌ساختاري) و EQS ( برازش مدل ساختاری)



جدول شماره 2 : ضرايب همبستگي ساده بين نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) و سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران

متغير پيش بين

شاخص آماري

متغير ملاك

ضريب

همبستگي( r )

سطح

معني داري( p )

تعداد

نمونه( n )

نقش بی‌بی حكيمه

آگاهي فرهنگی

71/.

001/.

400

نگرش فرهنگی

65/.

001/.

عملكرد فرهنگی

72/.

001/.

آگاهي مذهبی

63/.

001/.

نگرش مذهبی

47/.

001/.

عملكرد مذهبی

35/.

001/.

اعتماد اجتماعي

41/.

001/.

مشاركت اجتماعي

51/.

001/.

روابط اجتماعي

53/.

001/.

همان طور كه در جدول 2 ملاحظه مي‌شود، بين نقش بی‌بی حكيمه و سيماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، رابطة مثبت و معناداري وجود دارد به طوري كه سطح معناداري و ضريب همبستگي بين نقش بی‌بی حكيمه و آگاهي فرهنگی به ترتيب (001/0 = P و 71/0 = r )، نگرش فرهنگي (001/0 = P و 65/0 = r )، عملكرد فرهنگي (001/0 = P و 72/0 = r )، آگاهي مذهبي (001/0 = P و 63/0 = r ) نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 47/0 = r )، نگرش مذهبي (001/ = 0 P و 53/0 = r )، اعتماد اجتماعي (001/ = 0 P و 41/0 = r )، مشاركت اجتماعي (001/ = 0 P و 51/0 = r ) و روابط اجتماعي (001/ = 0 P و 53/0 = r ) است بنابراين با افزايش نقش بی‌بی حكيمه هر كدام از اين ابعاد سیماي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي نيز افزايش مي‌يابد.


جدول شماره 3 : نتايج حاصل از تحليل رگرسيون بر روي متغيرهاي پژوهش

(رابطه بین بررسي نقش بی‌بی حکیمه خاتون (س) و سیمای فرهنگی، مذهبی و اجتماعی شهرستان گچساران)

متغير

پيش بين

متغير

ملاك

ضريب

تعيين

RS

نسبت

F

و احتمال آن

ضرايب رگرسيون

مقدار بتا ( B )

t

سطح معني داري

نقش بی‌بی حكيمه

آگاهي فرهنگی

498/.

F= 4/82

P< 001/

706/.

9

P< 05/

نگرش فرهنگی

422/.

F= 5/60

P< 001/

649/.

8

P< 05/

عملكرد فرهنگی

512/.

F= 87

P< 001/

716/.

9

P< 05/

آگاهي مذهبی

391/

F= 2/53

P< 001/

625/.

7

P< 05/

نگرش مذهبی

222/

F= 6/23

P< 001/

471/.

5

P< 05/

عملكرد مذهبی

119/

F= 2/11

P< 001/

349/.

3

P< 05/

اعتماد اجتماعي

170/

F= 17

P< 001/

412/.

4

P< 05/

مشاركت اجتماعي

262/

F= 4/29

P< 001/

512/.

5

P< 05/

روابط اجتماعي

276/

F= 5/31

P< 001/

525/.

6

P< 05/

طبق نتايج حاصل از رگرسيون با روش مرحله‌اي كه در جدول شماره 3 ملاحظه مي‌شود نقش بی‌بی حكيمه با مؤلفه‌هاي فرهنگي، مذهبي و اجتماعي و ابعاد آنها رابطة مثبت و معناداري دارند. (05/ P< ). به طوری که 8/49% از تغییرات آگاهي فرهنگی مربوط به نقش بی‌بی حكيمه، و 2/42% از تغييرات نگرش فرهنگی، 2/51% از تغييرات عملكرد فرهنگی، 1/39% از تغييرات آگاهي مذهبی، 2/22% از تغييرات نگرش مذهبی، 9/11% از تغييرات عملكرد مذهبی، 17% از تغييرات اعتماد اجتماعي، 2/26% از تغييرات مشاركت اجتماعي و 6/27% از تغييرات روابط اجتماعي مربوط به نقش بی‌بی حكيمه است.


نتيجه گيري

در مطالعات KAP [26] كه در آن محقق به سنجش دانش، نگرش و عملكرد مي‌پردازد، هر سه جزء اين نوعمطالعات با هم ارتباطات زنجيره‌اي دارند بدين معنا كه علم و دانش و آگاهي به عنوان اولين جزء زمينه‌ساز تغيير نگرش فرد خواهد شد و به تبع اين تغيير نگرش، عملكرد و رفتار فرد نيز تغيير خواهد كرد . در هر حال رابطة هر سه جزء با هم به گونه‌اي است كه تغيير هر كدام مي تواند تغيير ديگري را به دنبال داشته باشد. در اين مطالعه نيز ارادت و عشق و علاقه‌اي كه افراد به اهل بيت عصمت و طهارت و به تبع آن حضرت بی‌بی حكيمه (س) دارند باعث مي‌شود كه در زمينه‌هاي مختلف فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، نگرش و آگاهي و رفتار آنان تغيير كرده و بتوانند در فضايي فرهنگي و اجتماعي با باورها و اعتقادات ديني مستحکم‌تر زندگي كنند. فرهنگ به عنوان مجموعه‌اي از آداب و رسوم، سنن، اعتقادات، باورها و به تعبيري دانستني‌ها و رفتارهاي افراد، نقش بسيار مهم و زير‌ساختي‌ای در زندگي بشر خواهد داشت. صاحب‌نظران نيز در تعاريف فرهنگي، گاهی فرهنگ را به سبك زندگي، عادات، قدرت تكوين، سنت و مسائل اساسي زندگي تعبير كرده‌اند. آنچه كه مي‌تواند در ارتقای سطح فرهنگي و تغيير سيماي فرهنگي منطقة مورد تحقيق، نقش كليدي داشته باشد وجود پايگاه‌هاي فرهنگي‌ است چون افراد با اعتقادات و باورهايي كه به اين اماكن مقدس دارند تغييرات خرد و كلان را مي‌پذيرند و به آن عمل مي‌كنند. در اين مطالعه نيز وجود مقدس حضرت بی‌بی حكيمه مي‌تواند نقش كليدي در تغيير آگاهي فرهنگي، نگرش فرهنگي و عملكرد فرهنگي افراد داشته باشد تا اهداف و كاركردهاي فرهنگي را در زمينه‌هاي مختلف پذيرفته و با اين پذيرش ژرف و دروني تحت عنوان فرهنگ‌پذيري، هر سه بعد فرهنگي يعني آگاهي، نگرش و رفتار و عملكرد فرهنگي خود را تغيير دهند. در اين مطالعه كه فرضيات فرعي اول، دوم و سوم به بررسي رابطه بين نقش بی‌بی حكيمه(س) و ابعاد آگاهي، نگرش و عملكرد فرهنگي پرداخته‌اند، رابطة مثبت و معناداري بين اين متغيرها را تأیيد نموده‌اند؛ يعني با توجه به نقش وجود مقدس بی‌بی حكيمه و كاركردهاي حرم مطهرش مي توانيم انتظاراتي را كه مي‌خواهند در اين سه بعد عينيت يابند در جهت فعليت بخشيدن به ابعاد فرهنگي مشاهده نماييم .

علاوه بر اين، همان گونه كه يافته‌هاي تحقيق در مدل تحليل مسير و تجزيه و تحليل داده‌ها در آزمون آماري ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون خطي در تحليل فرضيه‌هاي فرعي چهارم، پنجم و ششم نشان مي‌دهد، رابطة مثبت و معناداري بين نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) با آگاهي، نگرش و عملكرد مذهبي وجود دارد. در توجيه اين فرضيات مي‌توان اذعان نمود كه آگاهي مذهبي باعث مي‌شود كه افراد با درايت و روشن‌بيني نسبت به دين و اعتقادات خود؛ فرايض را انجام داده و با توجه به آية شريفة« الا بذكرالله تطمن القلوب» به آرامش برسند . هر چه كه افراد بتوانند دانش، آگاهي و اطلاعات خود را در زمينه‌هاي اعتقادي بالاتر ببرند بهتر مي‌توانند سيماي مذهبي منطقة مورد تحقيق را تغيير دهند. اساساً لازمة تغيير و تحولات مذهبي در هر منطقه‌، داشتن اطلاعات ديني و مذهبي است. در اين بين، وجود مرقد مطهر حضرت بی‌بی حكيمه، رونق بخش محفل انس با سلالة پاك الهي و ائمة اطهار بوده تا زایران بتوانند در جوار حرم حضرت نسبت به دين و مذهب، آگاهي بالاتري به دست آورند. قطعاً اطلاعات علمي و آگاهي بالا مي‌تواند زمينة تغييرات فكري و ايدئولوژيكي فرد گردند؛ چرا كه وقتی فرد نسبت به امور علم پيدا كرد، فكر و ايده و تفكرش تغيير خواهد كرد و تغييرات خود در ابعاد نگرش را با عملكرد متناسب با آگاهي به نمايش خواهد گذاشت. اين مثلث مذهبي به يمن وجود مقدس حضرت بی‌بی حكيمه (س) مي‌تواند سيماي مذهبي منطقه را تحت تأثیر قرار داده و باعث رونق بخشيدن به مجالس، محافل و تشكلات مذهبي گردد و سيماي مذهبي منطقه را تغيير دهد.

در بعد اجتماعي نيز صاحب‌نظران مختلف، انگيزه‌هاي تشكيل جوامع را از زواياي گوناگون بررسي نموده‌اند تا جايي كه در تشكيل يگ گروه كوچك بشري، نوع روابط، هدفمندي، انسجام، مشاركت و اعتماد به همديگر زمينه‌ساز تشكيل گروه‌هاي بشري بوده و برخي از صاحب نظران همچون استاد شهيد مرتضي مطهري، جان لاك، ژان ژاك روسو، توماس‌هابز و ابن خلدون مسائلي مثل اعتقادات مذهبي، امنيت، قراردادهاي زندگي جمعي، نياز به امنيت، غريزة حب ذات، نياز به غذا و ترس از مشكلات را عوامل مؤثر در تشكيل اجتماعات بشر دانسته‌اند. سرآمد همة اين عوامل، اعتقادات ديني و اشتراكات مذهبي بوده كه افراد را به همديگر پيوند مي‌دهد؛ همان امري كه امام علي(ع) از آن تحت عنوان «هم‌كيش بودن» ياد مي‌كند . بديهي است به نسبتي كه افراد، اين‌گونه اشتراكات را داشته باشند، در زمينه‌هاي مختلف زندگي جمعي؛ از جمله همكاري، مشاركت، برقراري روابط جمعي، حس نوع دوستي با انسجام و همدلي بهتری عمل خواهند كرد. اساساً دين و باورهاي ديني مهمترين اصل پيوند‌دهندة اجتماعات بشر و نهاد مذهب يكي از مهمترين و اساسي‌ترين نهادهاي اصلي در زندگي بشر است كه نقش حياتي دارد. بر اين اساس، وجود حرم مطهر حضرت بی‌بی حكيمه و نقشي كه وجود مقدس ایشان در انسجام اجتماعي دارد مي‌تواند جامعه‌اي رو به رشد و مترقّي را عرضه نماید تا افراد بتوانند با انسجام مذهبي به دور از رعب و وحشت، مشاركتي همگاني با شور و شوق و اعتماد مثال زدني در پرتو اعتقادات ديني و حس نوع‌دوستي مبتني بر عشق به ائمة اطهار، در وجود خود متجلّي سازند تا به تبع آن سيمايي نمادين و جامعه‌اي سالم را در بعد اجتماعي به نمايش بگذارند. در اين مطالعه نيز فرضيه‌هاي فرعي هفتم، هشتم و نهم ، رابطة نقش حضرت بی‌بی حكيمه (س) را با ابعاد اجتماعي شامل اعتماد اجتماعي، مشاركت اجتماعي و روابط اجتماعي مورد بررسي قرار داده‌اند و همان گونه كه در روش‌هاي آماري تحليل مسير، تحليل روابط علّي در معادلات ساختاري مدل‌هاي طراحي شده و آزمون‌هاي آماري نشان داده شده است؛ هر چه اتصال و ارتباط با اين گونه اماكن مقدس بيشتر شود و كاركردهاي اين اماكن متبركه در زندگي جمعي بيشتر به كار گرفته شود ابعاد مختلف زندگي اجتماعي؛ از جمله ابعاد اجتماعي مورد بررسي يعني اعتماد اجتماعي، مشاركت اجتماعي و روابط اجتماعي نيز افزايش قابل توجهی خواهند داشت.

در مجموع، نقش حضرت بی‌بی حكيمه در هر سه بعد فرهنگي، مذهبي و اجتماعي، به طور کلّی مثبت و معنادار بوده واین نقش مي‌تواند تأثیرات بسيارایده‌آلی در ترقّي و توسعة سيماي منطقه در هر سه بُعد مذکور داشته باشد.

منابع

1- ابوالفضلي، صديقه (1391). بررسي رابطه باورهاي مذهبي با كاركردهاي اجتماعي و فرهنگي مدارس غير انتفاعي شهرستان نهاوند، پايان نامه كارشناسي ارشد علوم تربيتي دانشگاه مازندران. 17

2- امین بیدختی، علی اکبر ؛ شریفی، نوید و توکلی، یحیی(1392). آثار فرهنگی گردشگری از نگاه دانشجویان،مطالعات فرهنگ و ارتباطات، سال چهاردهم، شماره بیست و چهارم.

3- اهوازي، معصومه (1391). بررسي رابطه بين مذهب و رشد فرهنگي در شهر رامهرمز، پايان نامه كارشناسي ارشد علوم تربيتي دانشگاه شيراز.

4- ایوانز، تی، دیوید(1380). بررسی مجدد رابطه دین و جرم، ترجمه علی سلیمی، شماره 23.

5- ببی، ارل(1388). تحقیق در علوم اجتماعی، جلد اول، ترجمه رضا فاضل، تهران: انتشارات سمت، چاپ ششم.

6- بحريني، حبيب (1390) بررسي رابطه بين مذهب و سلامت روان در بين دانشجويان دانشگاه شهيد چمران اهواز طرح تحقيقاتي .

7- بیرو، آلن(1380). فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران: سازمان انتشارات کیهان، چاپ چهارم.

8- چلبی، مسعود(1375). جامعه‌شناسی نظم، تهران : نشر نی.

9- داوس، دی. ای ، (1383). پیمایش در تحقیقات اجتماعی، ترجمه نایبی، هوشنگ، تهران : نشر نی.

10- دیلینی، تیم(1389). اعظم آزاده، منصور (1379). عدم تناسب در ابعاد پایگاه اجتماعی و پیامدهای روانی آن، پایان نامه دکتری جامعه‌شناسی تهران، دانشگاه تربیت مدرس .

11- دیلینی، تیم(1389). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی، ترجمه بهرنگ صدیقی و وحید طلوعی، تهران: نشر نی، چاپ چهارم.

12- زکایی، محمدسعید(1386). جامعه‌شناسی جوانان، تهران : دانش آگه .

13- ساروخانی؛ باقر(1381) . روش‌های تحقیق در علوم اجتماعی جلد اول، اصول و مبانی، تهران : پژوهش گاه علوم اجتماعی و مطالعات فرهنگی.

14- ساروخانی، باقر (1378). دایره المعارف علوم اجتماعی، تهران: انتشارات کیهان .

15- صدیقی، بهرنگ و طلوعی، وحید (1390). نظریه‌های کلاسیک جامعه‌شناسی،، تهران: نشر نی، چاپ چهارم.

16- عين اللهي، غلام محمد ( 1392). بررسي رابطه بين آگاهي مذهبي و كاهش آسيب‌هاي اجتماعي در بين دانش آموزان دختر و پسر دبيرستاني شهر سوسنگرد، پايان نامه كارشناسي ارشد جامعه‌شناسي دانشگاه شيراز.

17- فاضلی، محمد(1386). جامعه‌شناسی مصرف موسیقی، تهران: پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات.

18- قادری، اسماعیل(1388). راهکارهای استفاده از مراسم تاسوعا و عاشورا به عنوان پتانسیل توریسم فرهنگی-مذهبی در محدودة بخش مرکزی تهران، مطالعات ملی، شماره 22.

19- کوئن، بروس(1388). مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: نشر سمت، چاپ بیست و دوم.

20- گیدنز، آنتونی(1385). جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نشر نی، چاپ شانزدهم.

21- وثوقی، منصور و نیک خلق،علی اکبر(1371). مبانی جامعه‌شناسی، انتشارات خردمند،چاپ پنجم.

-Bourdieu, Pierr(1986). The Forms of Copital, in. G Richard Hand books for Theory and Sociology of Education.

Krishna, Anirudh and Elizabeth Shrader(2000).

Australian Bureau of Statistice(2003). ABS Draft Social Capital Indiscussion at Workshop.

Adams,Bert and R,Sydie(2001). Sociological Theory. American Women Suffage Associates

Grootat, Christiaan, Deeda Narayan(2005). Veronica Nyhajones and Michael Woolcock.

Uphoff,N(2000). Undrestanding Social Capital : Learning From the Analysis and Experince of Participation, in Dasgupata P Social Capital:A Multifaceted Perspective, Washingtonen,DC:The World Bank.

Candland, Cheristophen (2000).Religion and Commanity in Southern Asian, Kluwer Academic Publishers, VOL, 33.

Allan,A(2000).Affinity, As Social Capital its Role in Development, Journal of Social Economic,29.

1. -Garmeli, A(2005). Consideration in Organizational Carrer Advancement: What REALLY Matters. Personal Review , VOL.36, NO:190-205.

2. -Shapiro, Adam and Keyes, Gorey lee, M(2007). Marital Status and Social Well-Being: Are the Matterial Always Better Off? Springer Scince Business Media B.V.

3. -Mathison, and Wall, G(1982). Tourism Economic, Pysical and Social Impact. Longmang: Harlow.

-Vepsalianen, M(2008). Foresing Trends and Ecosocial Impact of Second Home Tourism . Nordic Symposiom in Tourism: 25-28.

4. -Zhang, Qizi(2007). China Social Capital and Financial Performance of Private Enterprise, Journal of Small Business and Enterprise.

5. -Candland, Christopher(2001). Faithas Social Capital: Religion and Community Development in Southern Asian. Policy Scinces. VOL. 33: 3-20.

-Evans, David(2011). Examination of the Relationship Between Religion and Grim, Translation of Salimi. JOURNAL OF Eelition and Universal, NO. 23 for south Asian Studdies Confrence, Voss, Norway.

-Sofield, T and Lacy, T and Limpan, G(2004). Sustainable Tourism CRC, Gold Coast. Australian, Sydrome in the Garibean, the Professional Geographer, VOL.57: 13-20

Bolino, Markc.william H.Turnley and James Me,Blood yood(2002).citizenship Bihavior and creation of social capital in organization, Academy of manayement Review,Vol.27.No.4.pp 505-522.

Francis,P(2002).social capital and civil Society, the institute of public policy, Georye Manson University.

Grooteart, C. and Van Bastelaer.T(2002). Vndres tandiny and ,easuriny social capital: A synthesis of finding and Recommendation From the social capital initiative , Washington, D.C: WORD Bank.

Lee.Lock L(2005). Knowledge management tool and Techniques,Elsevier Butterorth.

Nahapiet,J and Ghoshal,s(1998).social capital, intellectual capital and the organization Advantaye, Academy of manayement Review, 33(2):pp 242-260



-[1] کارشناس ارشد زبان انگلیسی

-[2] کارشناس ارشد جامعه‌شناسی

-[3] دانشجوی دکترای جامعه‌شناسی

[4] -Tylour

[5] -Cultur

[6] - Social Capital

[7] - Community Involement

[8] - Atmadajtma

[9] -Social Cohesion

[10] -Community Relations

1 -Sofield

2 -Mason

3 -Vepsalainen

4 -Gareli

5 -Shapiro

6 -Weber

8 -Evans

[18] Functionism

[19] Social System

[20] Cultural System

[21] -Fukuyama

[22] -Francis.

[23] -Grootaert and Van Beastelaer.

[24] -Lock Lee

[25] - Nahapiet and Ghoshal.

[26] KNOWLEDGE ATTITUTE PRACTICAL

---