بررسی تطبیقی تاثیر سفرهای زیارتی امامزادگان با سفرهای سیاحتی در بهداشت روانی افراد
مطالعه ای مقطعی و شبه آزمایشی با هدف بررسی تطبیقی تاثیر سفرهای زیارتی با سفرهای سیاحتی، بر بهداشت روانی افراد
یک شنبه 11 تیر 1396    
بازدید: 1831
بررسی تطبیقی تاثیر سفرهای زیارتی امامزادگان با سفرهای سیاحتی در بهداشت روانی افراد
 
نویسنده: محسن موحدی (1)

چکیده
پژوهش حاضر مطالعه ای مقطعی و شبه آزمایشی است که با هدف بررسی تطبیقی تاثیر سفرهای زیارتی امامزادگان با سفرهای سیاحتی بر بهداشت روانی افراد اجرا گردیده است. بدین منظور تعداد 70 نفر در دو گروه ( 35 نفر در سفرهای سیاحتی و 35 نفر در سفرهای زیارتی) با در نظر گرفتن متغیرهای جنسیت, سن و سواد، با روش نمونه گیری در دسترس انتخاب شدند. هر دو گروه هم قبل و هم بعد از بازگشت از سفر آزمون سلامت عمومی (GHQ) 28 سؤالی را تکمیل کردند. سپس داده های 70 آزمودنی جمع آوری و نتایج با استفاده از آزمون آماری t تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که دو گروه, هم در هنگام عزیمت و هم در هنگام برگشت از سفر در متغیر سلامت روانی با هم دیگر تفاوت معناداری دارند. به عبارتی، گروه زیارتی در هر دو مرحله از بهداشت روانی بالاتری برخوردار بود. هم چنین نتایج نشان داد که زیارت امامزادگان، به طور معناداری در مقایسه با سیاحت باعث کاهش علائم و ارتقاء بهداشت روانی زائرین گردیده است و این تفاوت به جز در بعد علائم جسمانی در سایر ابعاد افسردگی, اضطراب و سازگاری اجتماعی معنادار بود. جالب مقایسه گروه زیارتی در دو مرحله عزیمت و بازگشت نشان داد که اگرچه زیارت علائم اضطراب, افسردگی را کاهش داده و باعث افزایش سازگاری اجتماعی افراد شده است؛ولی در بعد علائم جسمانی تغییر معناداری ایجاد نکرده است؛ اما سفر سیاحتی، به طور کلی، هیچ تفاوت معناداری در بهداشت روانی افراد ایجاد نکرده است.

کلید واژه ها

سفر، سفرهای زیارتی ، سفرهای سیاحتی ، بهداشت روانی، امامزادگان

مقدمه

زیارت که در زبان انگلیسی، آن را « Pilgrimage » گویند ، واژه ای است عربی که استفاده از آن در زبان فارسی معمول است. پژوهندگان واژه شناس، معنای حقیقی زیارت را با قیود گوناگون چنین یاد کردند:
دیدار و ملاقات، به دیدار کسی رفتن( حسینی دشتی : 1376: ج6 /113) ، سرزدن، دیدن، دیدن کردن، دیدار (رازی ، 1380، ص 231) زارَ: بازدید کرد، سر زد ( معلوف : 1384: 790).
حاضر شدن نزد مزور: البته مزور در این معنا ، مشخص نشده است که کدام است. شیء، شخص یا مکان؟( الامین ، 1422: ج 13: 106).
گرامی داشت احترام آمیز ( معلوف :1383: 310)دیدار کردن از چیزی، کسی، یا جایی که دارای ارزش و اهمیت است ( انوری :1381: 3921).
برگردیدن و برگشتن از چیزی و مایل شدن از آن( راغب اصفهانی ، 1426: 387) زیارت در لغت، دیدار کردن با قصد را گویند که در ریشه این واژه، مفهوم میل و گرایش نهفته است، گویی زیارت کننده از دیگران روی گردانده و به سوی زیارت شونده تمایل و قصد کرده است ( حائری : 1379، ج3 : 36).
به هر حال، زیارت، با خاستگاه دینی و مذهبی( شرعی)، از ویژگی های برجسته و متعارف (جنس و فصل مانند ) ، حساب شده و شکل گرفته است و ارکان ویژه را به ذهن می رساند ؛ مانند زمان، زبان، موضوع، آداب و حالات، که هر کدام از این ها در بازشناسی مفهوم زیارت ، کارگر هستند و باید در نظر گرفته شوند.
از سوی دیگر، نقش مذهب و عقاید مذهبی و باورهای دینی و اعتقاد به خدا و انبیا و معاد ، در بهداشت روانی و سلامت روحی بسیار مورد توجه محققان و دانشمندان همه جوامع بشری قرار گرفته است که این توجه به انجام تحقیقات بسیار متعدد و متنوع منجر شده است و در نهایت همه این تحقیقات، نقش مثبت و مؤثر مسایل دینی و مذهبی در بهداشت روانی را تأیید می کند.
بنابراین زیارت و دعا که در آیین نورانی اسلام از جایگاهی بسیار رفیع برخوردار است، می تواند در برطرف ساختن نیازهای معنوی و روحی و روانی انسان نقش سازنده داشته باشد ؛لذا لازم است این موضوع مورد توجه و اهتمام خاص قرار بگیرد، چرا که انسان، امروزه تشنه مفاهیم عمیق فطری و الهی است که متأسفانه در پیچ و خم غفلت های زندگی روزمره به تدریج به دست فراموشی سپرده می شود (واعظ جوادی : 1385: 45-44) .
در زیارت انسان با توسل به ارواح پاک انبیا و ائمه و اولیای خدا، از آنان استمداد جسته و درصدد ارتباط با آن حجت های خداوند بر می آید . به اعتقاد ما مسلمانان، آنان زنده و شاهد و ناظر هستند. در سایه این ارتباط است که زایر روح خود را صفا بخشیده و صیقل می دهد و از کدورت ها و پلیدی ها ، خالص و پاک می گردد . مقاله حاضر تلاشی در این زمینه است تا نقش زیارت را به عنوان عاملی معنوی در سلامت روح و بهداشت روان انسان ها مورد بررسی قرار دهد و با مقایسه تأثیر سفرهای زیارتی و سیاحتی بر افراد ، گوشه ای از فواید زیارت را نمایان سازد.

بیان مساله

دین و دین داری حقیقتی است که پیوسته با بشر بوده و شالوده زندگی وی را تشکیل می دهد. دین و مذهب از ارکان اصلی فرهنگ هر ملتی است که جامعه را هویت و انسجام می بخشد و در افراد جامعه حس هم بستگی به وجود می آورد. دستورات دینی, مراسم و آیین های دینی همه عواملی هستند که می توانند در امر درمان و پیش گیری اختلالات روانی و هم چنین برای ارتقای بهداشت روان به نحو مؤثری به کار گرفته شوند (داویدیان : 1376: 133).دین شامل مجموعه ای از باورها و رفتارهایی است که شیوه رفتاری خاصی را به افراد ارائه می دهد (رابرت: 1992 : 77).
بسیاری از پژوهشگران علوم رفتاری و روان درمان معتقدند که این باورها و رفتارها در پیش گیری و شفا دهی بیماری های جسمانی و روان شناختی نقش اساسی دارند ( نیل مَن و پرساد، 1995: 31). به گونه ای که برخی فقدان باورهای دینی را علت بیماری های روانی دانسته و به درمان اختلالات به طریق آموزش های دینی توصیه کرده اند. پژوهش های زیادی، رابطه مثبت بین باورها و نگرش ها و عمل کردهای دینی با شاخص بهداشت روانی و حتی جسمانی را به اثبات رسانیده اند ( ویلتزو کریدر، 1992: 56).
کوهن(Cohen) و همکاران (1995) در مطالعه ای بین میزان افسردگی و مقابله دینی ارتباط منفی معناداری به دست آوردند. این بررسی افراد متدین به طور معناداری علائم افسردگی از قبیل فقدان علاقه و انگیزه, کناره گیری و انزوا, احساس دل شکستگی، بی قراری و نا امیدی کمتری از خود نشان دادند (به نقل از ابوالقاسمی و حجاران، 1376: 60).
ویلتزو کریدر در مطالعه ای که بر روی 1650 آزمودنی انجام دادند دریافتند که نگرش های دینی به طور مثبتی با بهداشت روانی ارتباط دارد (به نقل از کوئینگ و همکاران،1992: 57).
مطالعاتی نیز در باب رابطه دین و سازگاری را انجام شد و حکایت دارد از ان دارد که نگرش ها و فعالیت های دینی با احساس سازگاری به طور مثبتی هم بستگی دارند (لوین و واندر : 1998: 70).
در همین رابطه گانتنر و همکاران (1996) در مطالعه ای نشان دادند که داشتن باورهای دینی و انجام اعمال دینی با سازگاری بالای زناشویی، رضایت زناشویی و کاهش طلاق هم بستگی معناداری دارد. ویتر و همکاران (1985) نیز نشان دادند که 20 تا 60 درصد متغیرهای بهداشت روانی افراد بالغ توسط باورهای دینی تبیین می شود (ر ک. تیکس و فرازیر : 1998 :81).
در مطالعه دیگری ویلیتر و کریدر (1989) نشان دادند که در یک نمونه 1650 نفری با میانگین سنی 50سال، نگرش های دینی با بهداشت روانی رابطه مثبتی دارد. علاوه بر آن، در این مطالعه مشاهده شد که متدین بودن با رضایت زناشویی در مردان و زنان و رضایت شغلی در مردان مرتبط نیست (رک. از کوئینگ و همکاران: 1992 : 57) چامبر بانینند و همکاران (1987) طی مطالعه ای به این نتیجه رسیدند که بین متدین بودن, معناداری زندگی و بهداشت روانی ارتباط معناداری وجود دارد (به نقل از رابرت: 1992 : 78).
بررسی های دیگر تأثیر عوامل دینی را در کاهش اضطراب و تحمل فشارهای روانی پس از بهبودی خاطرنشان ساخته اند. به عنوان مثال, نتایج دو بررسی نشان داد کسانی که به اعتقادات دینی پای بند بودند.اضطراب و ناراحتی دارند (لیدنتال،1979; استارک،1971 غباری: 1374 : 66).
باورها و اعمال دینی از طریق ایجاد هدف و معنی در زندگی، گسترش روابط اجتماعی، ارائه مراسم و ابزارهای تخلیه هیجانی, احساس تعلق ایجاد کردن در فرد و… موجبات آرامش و تخفیف اضطراب را فراهم می کنند (تیکس و فرازیر، 1998 : 82).
زیارت یکی از این اعمال و مناسک دینی است که به عنوان یک تجربه بسیار شخصی در ارتباط با خداوند تلقی گردیده و در دین اسلام جایگاه بسیار ویژه ای دارد. در چنین تجربه ای فرد خود را به معبودش وامی گذارد و خود را در ارتباط بسیار نزدیک با خدا دانسته و امیدواری اش به کمک و یاری او افزایش می یابد. لذا احساس آرامش درونی کرده و در حین زیارت تخلیه هیجانی می شود و بهداشت روانی اش افزایش می یابد (کران و سوحچان، 1989: 92) .
پارگامنت و ماتون (1992) دریافتند که انجام اعمال دینی مثل زیارت و عبادت باعث کاهش عصبانیت و اضطراب می گردد. نیس و وینتراب (1995) در پژوهشی روی 400 آزمودنی به این نتیجه رسیدند که شرکت افراد در مراسم دینی از قبیل زیارت و عبادت، با کاهش اختلالات روانی شرکت کنندگان نسبت به سایر افراد همراه است (لوین و واندر ، 1998: 71)
موریس (1983) در پژوهشی 124 بیمار جسمی را بررسی کرد و دریافت که علائم آنها بعد از زیارت رفتن کاهش معناداری یافته و این کاهش حداقل تا 10 ماه بعد از برگشتن از زیارت ادامه دارد.
گرچه پژوهش های متعددی اثرات سلامت ساز دین و مقابله های دینی را تأیید کرده اند، متأسفانه در خصوص اثر زیارت امامزادگان به عنوان یک رفتار دینی