قم شهر محبین ال الله
بررسی نقش شهر قم در گسترش تشیع
چهارشنبه 22 فروردین 1397    
بازدید: 311
قم شهر محبین ال الله
 

قال الصادق«ع»: ان لله حرما و هو مکة و اِنَّ للرسول«ص» حرماً و هوالمدینه و اِنَّ لامیرالمؤمنین«ع» حرماً و هو الکوفة و اِنَّ لنا حرماً و هو بلدة قم...(1): حضرت امام صادق«ع» فرمودند: «خرم خداوند مکه، حرم رسول اکرم«ص» مدینه، حرم امیرمؤمنان«ع» کوفه و حرم خاندان ما شهر قم است».

شهر قم اگرچه به دلیل قرار گرفتن در منطقه ای بیابانی و همسایگی با کویر، از جاذبه های اقلیمی و طراوت آب و هوایی بهره ای اندک دارد، اما بوستان فضیلت، چشمه های معرفت و جویبارهای ایمان، این دیار را به لحاظ قداست، به صورت «بهشت کویر» درآورده است.

قم حرم اهل بیت، آشیانه آل محمد، مأوای فاطمیان، شهر شیعیان و محل اجتماع یاوران مهدی نامیده شده است.(2)

در برخی از منابع و اقوال معتبر هم قم را قُبة الاسلام، پایگاه ولایت، خیمه اصلی انقلاب اسلامی و ام القرای جهان تشیع معرفی کرده اند.

رسول اکرم«ص» و ائمه هدی«ع» شرافت و فضیلت این شهر را ستوده و به پیروان خود سفارش کرده اند به قم و حوالی آن بروند، زیرا بلاها از آن نواحی دور شده است و اگر ستمگری قصد تعرض به آن را داشته باشد، شکست می خورد. وقتی فتنه ها و آشوب ها چون ابرهای تیره ای نقاط مختلف را آشفته می کنند، بهتر است شیعیان به قم روی آورند زیرا امنیت بهتری دارد.

اهالی این دیار بیش از دیگران در نشر فرهنگ اهل بیت کوشیده اند و شیعیانی راستین و مخلصند و در واقع خاتم ولایت برپایه دل های مشتاقان مؤمن قم مستقر شده است و شیفتگان اهل بیت در این قلمرو، گوهر بی بدلیل مذکور را چون جانی شیرین صیانت کرده و در این مسیر از خود رشادت ها و شهامت های قابل ارجی بروز داده و کارنامه درخشانی به یادگار نهاده اند.

به همین دلیل در روایاتی معتبر تصریح شده که اهل قم برگزیدگان شیعیان خاندان طهارتند و محبت و ولایت اهل بیت با سرشت آنان عجین شده است. بر این اساس ائمه تأکید کرده اند اهل قم از ما هستند و ما از آنها هستیم و اگر قمی ها نبودند در دیانت و اعتقادات پیروان ائمه هدی خلل و خدشه به وجود می آمد.

مردم این دیار در قیام ها، درگیری با اهل باطل و نبرد با ظالمان و خلافکاران، سالم ترین افرادند و به دلیل چنین مزایایی و نیز آرمیدن شخصیت هایی از خاندان رسول اکرم«ص» در خاک قم، این شهر از قداست و شرافت ویژه ای برخوردار است.(3) امام خمینی در سروده ای می گوید:

عرصه قم غیرت بهشت برین است

بلکه بهشتش یساولی است برابر

زیبد اگر خاک قم به عرش کند فخر

شاید گر لوح را بیابد همسر(4)

حضرت علی«ع» از اهالی قم این گونه تجلیل کرده اند: «درود خداوند بر اهل قم، رحمت خداوند بر ساکنان قم، خداوند شهرهایشان را با آب باران سیراب کند و برکات خود را بر این مردم فرو فرستد و خطاهایشان را به نیکی تبدیل سازد. ایشان اهل رکوع، سجود، خشوع، قیام و روزه اند. فقیه، دانشور و اهل درکند، همچنین اهل دین، ولایت و حُسن عبادت و اطاعتند، صلوات، رحمت و برکات خداوند متعال نثارشان باد».(5)

قم به قول یاقوت حموی از مداین مستحدثه اسلامی است که سکنه اش همیشه شیعه امامیه بوده اند.(6) بنیانگذارانش ارادتمندان اهل بیت بوده اند و آن را به صورت پایگاهی امن برای علویان، سادات و فاطمیان درآورده اند.

آل اشعر طایفه ای اهل یمن بودند و افرادی از این خاندان به دفاع از اهل بیت برخاستند و در قیام مختار حضوری فعال داشتن.، همه فرزندان و نوادگان سعدبن عبدالله اشعری از شاگردان و راویان حدیث امام صادق«ع» و ائمه پس از ایشان بوده اند. موسی بن عبدالله اشعری که پرورش یافته مکتب صادق آل محمد بود و در کوفه سکونت داشت، به قم مهاجرت کرد و نقش بسزایی در توسعه و گسترش قم ایفا کرد. با ورود اشعری ها به قم، این شهر تحول یافت و کانون علما، محدثان و فقها شد. آنان آثار ثنویت و آتش پرستی را ویران و نخستین اماکن عبادی و مساجد را در قم احداث کردند.(7)

انوار تابان

بعد از هجرت شیعیان کوفی به قم، این شهر طی چندین دهه، به لحاظ عمران، آبادانی و مسایل علمی و فرهنگی توسعه یافت و اهالی آن از اقتدار و صلابت ویژه ای برخوردار شدند، بنحوی که در برابر کارگزاران اموی و عباسی مقاومت و حتی از دادن مالیات به والیان آنان امتناع کردند. اهتمام شیعیان ساکن قم و مهاجران با چنان قاطعیتی توأم شد که در اواخر قرن دوم هجری، قم از اصفهان مستقل شد و مسجد جامع، منبر امامت جمعه و حاکم مجزایی پیدا کرد. بعد از این موفقیت، اعراب اشعری بیش از گذشته به آبادانی و بازسازی قم پرداختند و برای رونق علمی، فکری و اقتصادی آن مصمم تر شدند.(8)

در آن زمان مردم این دیار بخشی از مُلک زراعتی و باغ ها و حتی برخی خانه خویش را وقف ائمه هدی می کردند و همه ساله خمس اموال خویش را برای آن بزرگواران می فرستادند. بعلاوه افرادی از قمی ها با امام صادق، امام موسی کاظم، علی بن موسی الرضا، امام محمدتقی، حضرت هادی و امام عسکری«علیهم السلام» ارتباط تنگاتنگی داشتند و برخی از آنان مشتاقانه به محضر آن ستارگان فروزان آسمان امامت می رسیدند و از فیض وجودشان استفاده های شایان توجهی می کردند.(9)

مردم قم در عصر امام هادی«ع» که اختناق شدیدی از سوی عباسیان برای شیعیان فراهم شده بود، به محضر امام علی النقی«ع» می رسیدند و اموالی را به محضر ایشان می بردند و با حضرت ارتباط برقرار می کردند. این ارتباط از نظر اجتماعی و سیاسی بحدی اثرگذار بود که متوکل عباسی، وزیرش فتح بن خاقان را احضار کرد و از او خواست به وسیله مأموری مخفی، پیگیر مناسبات اهالی قم با امام هادی«ع» باشد.(10)

در هنگامی که عده ای از یاران امام حسن عسکری«ع» در سوگ شهادت امام، عزادار بودند، گروهی از اهالی قم به سامرّا آمدند و جویای امام یازدهم شدند و چون متوجه شدند حضرت به شهادت رسیده است، در پی آن بودند تا اموال و نامه هایی را که با خود آورده بودند به امام جانشین وی بدهند. در این هنگام خدمتکاری از نزد حضرت مهدی«عج» آمد و به نقل از امام به گروه قمی ها گفت: در نزد شما نامه های فلان شخص و مکتوبات افرادی با این نام و عنوان موجود است و نیز مبلغ هزار دینار با خودتان آورده اید. مردم قم وقتی این خبر غیبی را شنیدند به امام راستین خود پی بردند، نامه ها و پول ها را به آن خدمتکار دادند و گفتند امام برحق همان است که تو را پیش ما فرستاد.(11)

مردم قم در قیام قائم آل محمد«عج» حضوری فعال خواهند داشت. امام صادق«ع» فرمودند: «عنوان قم از این باب است که اهلش همراه حضرت، قیام و به یاریش اقدام می کنند.(12) حجت خداوند توسط قمی ها بر مردمان دیگر نقاط تمام می شود و در جهان کسی باقی نمی ماند که معارف دینی به وی ابلاغ نشده باشد، سپس حضرت قائم ظهور می کنند».(13)

ایشان سپس در حق مردم قم دعا فرمودند و گفتند: «خداوندا! آنان را از شر هر فتنه ای صیانت کن و از هر خطری رهایی ده».(14) از روایات متعدد برمی آید که قم مجمع انصار حضرت قائم است که یکی از القاب قم همین عنوان است.(15)

در دوران اختناق امویان و عباسیان، عده ای از سادات و امامزادگان، شبه جزیره عربستان و عراق را ترک کردند و به ایران آمدند. قم از این وجودهای با برکت استقبال شایان توجهی به عمل آورد، در تکریم و تجلیل از آنان کوشید و زمینه آرامش، رفاه و امنیت اجتماعی آنان را به بهترین نحو فراهم ساخت و به یمن وجود امامزادگان، این شهر از چشمه های معرفت سیراب شد.

در سال 200 قمری، هنگامی که حضرت علی بن موسی الرضا«ع» ناگزیر از مدینه به خراسان آمدند و ولایتعهدی مأمون را پذیرفتند، امامزادگان و سادات عالیمقامی به شوق دیدار با آن حضرت از حجاز و عراق به ایران آمدند. برخی از آنان در طول مسیر با دشمنان و کارگزاران والیان عباسی روبه رو شدند و به شهادت رسیدند، عده ای متواری شدند و بسیاری از آنان، قم را برای محل سکونت جدید خود برگزیدند. براساس برخی مدارک تاریخی و منابع رجالی حدود 444 امامزاده به قم آمده اند و در این دیار ماندگار شده اند.

در قم امامزادگان عالی شأن و سادات باشرافت منظومه ای از کمالات و فضایل و کرامت های اخلاقی و انسانی را به وجود آورده اند، اما در میان آنان حضرت فاطمه معصومه«س» درخشندگی ویژه و مقامات برجسته تری دارد. بدون تردید آن بانوی باکرامت، با تدبیری خاص و آینده نگری خردمندانه، با توجه به اوضاع قم و تأکید ائمه بر محاسن و افتخارات آن و محوریتی که وجود ایشان در این قلمرو به وجود خواهد آورد، بدین دیار روی آورد و چون در ساوه بیمار شد، از قم و فاصله اش با ساوه پرسید و توصیه کرد وی را به قم انتقال دهند. در این شهر، چند روزی در قید حیات بود و چون رحلتش فرارسید، ایشان را با تجلیل فوق العاده ای در باغ بابلان دفن کردند.

امام صادق«ع» در باره ایشان فرمودند: «بانویی از فرزندانم در قم دفن می شود که شیعیان در سرای باقی با شفاعت او روانه بهشت می شوند. هر کسی مرقدش را زیارت کند بهشت بر او واجب می شود.(16) حضرت امام رضا«ع» هم فرمودند: «هر کس آرامگاه آن بانو را با معرفت و به حق زیارت کند، سزاوار جنت می شود».(17)

در فرازی از زیارت نامه این بانوی گرامی می خوانیم: «ای فاطمه معصومه! مرا برای رفتن به بهشت شفاعت کن؛ زیرا نزد خداوند متعال مقامی رفیع و شأنی والا داری».

خاک قم گشته مقدس از جلال فاطمه

نورباران گشته این شهر از جمال فاطمه

گرچه شهر قم شده گنجینۀ علم و ادب

قطره ای باشد زدریای کمال فاطمه

تابش شمع و چراغ و کهربای نورها

باشد از نقد جمال بی مثال فاطمه

صافی آیینۀ ایوان نیکومنظرش

گوشه ای از صافی قلب زلال فاطمه

عطرآگین گشته گر این بارگاه جنّتی

این نسیمی است از عبیر دلگشای فاطمه

بر سر ما سایه افکن از کرامت ای بتول!

بد سعید آن کس که بُد اندر ظلال فاطمه(18)

اگرچه امام معصوم به تمامی سرزمین ها و مکان ها توجه دارد و ائمه واسطه فیض بین خداوند و بندگان هستند و برخورداری از فیوضات و الطاف این سروران به مکان خاصی محدود نیست، ولی برخی جاها از عنایت ویژه ای برخوردارند، چنان که در کوفه مسجد سهله به نام مبارک حضرت مهدی«عج» است، مسجد جمکران واقع در شش کیلومتری قم از چنین مزیتی برخوردار است و فرمان تأسیس آن از سوی قائم آل محمد«عج» در شب سه شنبه هفدهم رمضان المبارک سال 373 قمری، صادر شده است.(19)

ارادتمندان باید در این مکان مقدس ضمن دعا، ذکر و عبادت، با امام خویش تجدید بیعت کنند و با آن حضرت رابطه ای معنوی و اثرگذار در حیات فردی و اجتماعی، برقرار سازند و برای تهذیب نفس و خودسازی از آن بزرگوار استمداد بطلبند.

از آنجا که در مسجد مقدس جمکران، مردم ضمن ارتباط با خدای خویش، به امام عصر«عج» توسل می جویند، برنامه های این مسجد نباید رنگ تشریفات ظاهری و تجملات دنیوی به خود گیرد و شایسته است از شیوه های مسرفانه، سطحی نگری، خرافی و برخی افراط و تفریط ها پرهیز شود و بیشتر در جهت آراستگی معنوی و عمران کیفی آن اهتمام ورزند.(20)

پی نوشت ها:

1ـ بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 57، ص 216؛ مستدرک الوسایل، محدث نوری، ج 10، ص 368.

2ـ انوارالمشعشعین، محمدعلی کچویی اردستانی، ج اول، ص 96، گنجینه آثار قم، ج اول، صص 78و77.

3ـ در این باره بنگرید به بحارالانوار، ج 60، صص 214 تا 218؛ مجالس المؤمنین، قاضی نورالله شوشتری، ج 101، ص 83؛ عیون اخبار الرضا، صدوق، ج 2، ص 264.

4ـ دیوان امام خمینی، ص 257.

5ـ بحارالانوار، ج 60، ص 228؛ مجالس المؤمنین، ج اول، ص 83؛ سفینة البحار، ج 2، ص 446.

6ـ معجم البلدان، یاقوت حموی، ج 4، ص 397.

7ـ اخبارالطوال، دینوری، تاریخ قم، ص 378؛ جم، ج 4، ص 397؛ گنجینه دانشمندان، محمدشریف رازی، ج اول، ص 36؛ مجالس المؤمنین، ج اول، ص 34.

8ـ گنجینه آثار قم، ج اول، صص 158ـ154.

9ـ مختار الخرائج، قطب الدین راوندی، ص 273؛ تاریخ مذهبی قم، علی اصغر فقیهی، صص 82 و 142.

10ـ مناقب آل ابی طالب، ابن شهر آشوب سروی مازندرانی، ج 4، ص 413.

11ـ کمال الدین، شیخ صدوق، ج اول، صص 151ـ150.

12ـ بحارالانوار، ج 60، ص 216.

13ـ همان، صص 213ـ212.

14ـ همان، ص 218 و تاریخ قم، ص 93.

15ـ سفینة البحار، ج 2، ص 447.

16ـ بحارالانوار، پیشین، ص 216؛ سفینة البحار، ج 2، ص 376؛ تاریخ قم، ص 7.

17ـ عیون اخبار الرضا، ج 2، ص 267؛ سفینة البحار، ج 4، ص 377.

18ـ گنجینۀ دانشمندان، ج اول، ص 17.

19ـ بحارالانوار، ج 53، ص 230؛ نجم الثاقب، ص 215؛ جنة المأوی، ص 42؛ مستدرک الوسایل، ج 3، ص 423؛ مکیال المکارم، ج 2، ص 563.

20ـ حضرت معصومه و شهر قم، محمد حکیمی، صص 131و130،.

سوتیترها:

1.

اهالی قم بیش از دیگران در نشر فرهنگ اهل بیت کوشیده اند و شیعیانی راستین و مخلصند و در واقع خاتم ولایت برپایه دل های مشتاقان مؤمن قم مستقر شده است و شیفتگان اهل بیت در این قلمرو، گوهر بی بدلیل مذکور را چون جانی شیرین صیانت کرده و در این مسیر از خود رشادت ها و شهامت های قابل ارجی بروز داده و کارنامه درخشانی به یادگار نهاده اند.

2.

از آنجا که در مسجد مقدس جمکران، مردم ضمن ارتباط با خدای خویش، به امام عصر«عج» توسل می جویند، برنامه های این مسجد نباید رنگ تشریفات ظاهری و تجملات دنیوی به خود گیرد و شایسته است از شیوه های مسرفانه، سطحی نگری، خرافی و برخی افراط و تفریط ها پرهیز شود و بیشتر در جهت آراستگی معنوی و عمران کیفی آن اهتمام ورزند.

 ---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally