ارائة راهكارهايي جهت توسعة گردشگري مذهبي آستان مقدس  حضرت بی‌بی حكيمه)س)
در این مقاله به بررسی ارائة راهكارهايي جهت توسعة گردشگري مذهبي آستان مقدس حضرت بی‌بی حكيمه میپردازیم
دوشنبه 3 اردیبهشت 1397    
بازدید: 255
ارائة راهكارهايي جهت توسعة گردشگري مذهبي آستان مقدس حضرت بی‌بی حكيمه)س)

 
فاخته اسحاقي

چكيده

زيارت، به عنوان زير‌مجموعة فرهنگ ديني و يك موضوع اعتقادي ريشه‌دار در فرهنگ شيعه، از جايگاه ويژه‌اي در ميان مسلمانان و خصوصاً شيعيان برخوردار است و داراي آثار مثبت فردي و اجتماعي است. براين اساس، زيارت ائمه و امامزادگان در ايران هم از سوي زائران ايراني و هم از سوي زائران ساير كشورها خصوصاً كشورهاي عربي حاشية خليج فارس مورد توجه ويژه‌اي قرار دارد. بنابراين كشور ما به واسطة برخورداري از زيارتگاه‌هاي فراوان و بهره‌گيري از مزاياي معنوي و مادي آن، نيازمند توجه به مديريت مناسب گردشگري مذهبي است. در اين راستا يكي از امامزادگان كشور، امامزاده بی‌بی حكيمه، خواهر امام رضا (ع) است كه داراي كرامات ويژه‌اي براي زائران خویش است و هرساله خصوصاً در ايام نوروز زائران بسياري از كشور و كشورهاي عربي براي زيارت بارگاه ايشان مشرّف می‌شوند. اين مقاله قصد دارد تا با استفاده از بررسي نقش حرم و بُعد زيارتي آن و ويژگي‌هاي گردشگري منطقة جغرافيايي آن يعني شهر گچساران، راهكارهايي را جهت بهبود موقعيت حرم و توسعة گردشگري مذهبي آن و درنتيجه، افزايش مزاياي معنوي و مادي آن ارائه نمايد.

کلمات كليدي:زيارت، گردشگري مذهبي، آستان مقدس بی‌بی حكيمه.

1-مقدمه

زیارت، رسمی متداول است که از دیرباز میان اقوام و ملل مختلف و نیز در همة ادیان و مذاهب وجود داشته است.

فرهنگ زیارت یکی از فرهنگ‌های زیرمجموعة فرهنگ دینی است که به سبب شرایط مناسب، نظیر وجود مرقد اولیای معصومین(ع) تقویت می‌شود و به مرور زمان هویت مستقلی یافته و شاکلة وجودی جامعه را از حقایق خود متأثر می‌نماید . فرهنگ زیارت جلوه‌ای خاص و بُعدی ویژه از ابعاد فرهنگ دینی است که از حقایق بلندی چون ولایت، شفاعت، ارتباط با ملکوت و ملکوتیان، ایمان به حیات غیب و در مراحل عالی خودش از لقاءالله سرچشمه می‌گیرد و هویت فرهنگ جامعه یا بخشی از آن را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد[1].

زیارت از جمله معارف اعتقادی ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی است که نزد مسلمانان جایگاه بلندی دارد. زیارت که ترکیبی از دیدار، نیایش و آرامش است در زندگی افراد و سلامت روحی- روانی انسان اثر دارد و آثار و ابعاد آن در زندگی فردی و اجتماعی افراد، برجسته است. زیارت مرقد منوّر پیامبر اکرم (ص)، امامان، امامزادگان، شهیدان، صالحان و عالمان بزرگ و دیدار از حرم پاک و مطهر آنان و ارزش و آثار معنوی و وضعی این کار در اسلام بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. زیارت پیامبر (ص)، امامان، امامزادگان، عالمان ، صالحان و شهیدان، نشانة احترام به مقام والا و ارجمند آنان، پیروی از راهشان، ادامه دادن اهداف آنان، تجدید عهد و پیمان با آنها و زنده نگه داشتن نام، یاد، خاطره، فرهنگ و تعالیم آنان است]2].

علاوه بر ثواب‌هایی که در احادیث برای زائران ائمه بیان شده است، فرهنگ زیارت، کارکردها و آثار اجتماعی و تربیتی نیز به همراه دارد. از جمله فوائد تربیتی زیارت می‌توان به این مسائل اشاره کرد:

· افزایش معرفت زائر و آموختن معارف دینی از خلال زیارت‌نامه‌ها؛

· آشنایی با مقام امامان و تحکیم رابطة ولایی بین انسان با اولیای خدا ؛

· ارائه الگویی مناسب به جامعه؛

· زمینه سازی فضای مذهبی حرم‌های امامان و مزارها برای ترک گناهان و کسب فضایل.

علاوه براين، در راستاي کارکردهای اجتماعی و سیاسی زیارت نيز مي‌توان نقش‌هاي زير را برشمرد:

· زنده نگه‌داشتن و تقویت روح جمعی و هویت شیعی و نیز استمرار مبارزات ائمة اطهار(ع) در میان امت؛

· زنده نگه داشتن روحیات حماسی و دلاوری و شجاعت در افراد و رواج و ادامه آن؛

· ترویج روحیة حق طلبی و عدالت‌خواهی و تأکید بر احقاق حق و اجرای عدالت به عنوان مهم‌ترین آرمان شیعه؛

· احیای روحیة انتقام از ستمکاران با تبیین ظلم‌هایی که بر ائمة شیعه(علیهم السلام) و پیروان آنها در طول تاریخ رفته است؛

· توجه به جامعه و حکومت آرمانی، که امام زمان(عج) پس از ظهور خود آن را تشکیل خواهند داد]3] .

متخصصان صنعت گردشگري، گردشگري ديني را به منزلة نوع خاصي از گردشگري تعريف كرده‌اند .بر اين اساس، گردشگران ديني كساني هستند كه از مكان‌هاي مقدس به منظور زيارت ديدار مي‌كنند. سالانه ميليون‌ها نفر با اهداف ديني به مكان‌هاي مقدس قديمي و مدرن در نقاط مختلف جهان سفر می‌كنند.اين فضاها از اعتبار و ارزش و تقدس بيشتري برخوردارند و حضور در آنها باعث مي‌شود كه انسان راحت‌تر بتواند با منبع مقدس، رابطه برقرار كند .زائران و بازديدكنندگان بسياري براي تجربه‌هاي معنوي و روحاني از سرزمين‌هاي دور و نزديك به مكان‌هاي مقدس می‌روند]4]. آنها در اين مكان‌ها به دنبال تحولي هستند كه در عبادتگاه‌هاي نزديك و معمولي محل زندگيشان قابل تجربه نيست، در واقع همين انگيزه براي بهره‌گيري از فضا و مكاني مقدس عامل اصلي سفرهاي مذهبي است]5].

بنابراين، توسعة گردشگري مذهبي به طور خاص مستلزم تمهيد شرايط و بستري است كه تحقق اهداف گردشگري به طور كلي و تحقق تجربة زيارت مطلوب به صورت ويژه را ممكن سازد.از میان اين عوامل می‌توان به خدمات رفاهي، امنيت و ايمني، آموزش، فرهنگ ميزباني، فضاي مذهبي و فرهنگي و تفريحي اشاره كرد. امروزه گردشگري مذهبي با همة اجزا و گونه‌هاي مختلف خود، به سبب ويژگي‌هاي ساختاري و كاركردي خاصي كه دارد، توانسته خود را در متن گردشگري جهاني جاي دهد، به طوري كه حوزة نفوذ آن سراسر جهان را فرا گرفته ]6] و 26درصد از كل جريان‌هاي گردشگري جهان را به خود اختصاص داده است]5].

اين مقاله با استفاده از روش توصيفي- تحليلي، توسعة گردشگري مذهبي در خصوص آستان مقدس حضرت بی‌بی حكيمه(س) را با تأكيد بر بُعد زيارتي و كرامات آن حضرت و ويژگي‌هاي گردشگري منطقه گچساران، مورد بررسي قرار داده و راهكارهايي را در اين زمينه ارائه می‌نمايد.

2-معرفي امامزاده بی‌بی حكيمه

بقعة متبرکه حضرت بی‌بی حکیمه (س) به عنوان زائر‌پذیرترین امامزادة جنوب ایران است. حكيمه، دختر امام موسى كاظم عليه السلام و خواهر امام رضا عليه السلام است. شيخ مفيد، نام او را در زمرۀ فرزندان امام موسى بن جعفر عليهم السلام، ذكر كرده است. اين بانوى گرامى، در خانوادۀ عصمت و طهارت پرورش يافته و از راويان حديثِ برادر گرامیش، امام رضا عليه السلام بوده است و هنگام ولادت امام جواد عليه السلام (برادر زاده‌اش)، حضور داشته است]7] .

حكيمه، يكى از دختران بافضيلت امام موسى كاظم عليه السّلام است كه در شمار محدثات شيعه آمده است. حكيمه، بانويى دانشمند، عابد و لايق و صلاحيت‌دار بوده است. او از اصحاب برادربزرگوارش امام رضا عليه السّلام و از روات حديث آن حضرت به شمار مى‌آيد و در نزد امام رضا عليه السّلام قرب و منزلت ‌خاصى داشته است. نام وى در اكثر كتب رجال و انساب ذكر شده و از او تجليل به عمل آمده ‌است و حكيمه را از زنان برجسته و صاحب نفوذ و مدير و مدبّر خاندان ‌عصمت و طهارت عليهم السّلام و از بزرگان سادات و علوييّن عصر خويش به شمارآورده‌اند. در اكثر كتب شيعه روايات او نقل شده و در برخى از منابع نيز نام‌ وى به عنوان«حليمه»آمده كه اصحّ آن «حكيمه» است]8].

بنا بر برخی قراین، مادر گرامی ایشان «ام احمد» است که زنی پاکدامن و مورد احترام و امین امام موسی بن جعفر (ع) بود و این چنین بود که از پیوند این دو الگوی انسانیت، وجود نازنین بی‌بی حکیمه شکفت.

ولادت و وفات آن حضرت : بنا به نقل برخی علماء، فاطمة وسطیهمان بی‌بی حکیمه است که تولدش قبل از سال 175؛ یعنی بعد از تولد فاطمة کبری و قبل از تولد فاطم؛ صغری بوده است] 9] .

ابن شهر آشوب از حكيمه، دختر امام كاظم عليه السّلام روايت كرده: هنگامى كه وضع حمل خيزران، مادر امام جواد عليه السّلام فرا رسيد، امام رضا عليه السّلام به من فرمود: «اى حكيمه! هنگام وضع حمل خيزران در نزد او حاضر باش، و من و قابله (ماما) را در يك اطاقى جاى داد، و چراغى را در آن اطاق نهاد، و درِ آن اطاق را به روى ما بست، وقتى كه خيزران درد زايمان گرفت، چراغ خاموش شد، و در كنار او طشتى قرار داشت، من از خاموش شدن چراغ، غمگين شدم، در همين هنگام حضرت جواد عليه السّلام را در ميان طشت ديدم، و پردۀ نازكى مانند لباس، بدن او را فرا گرفته بود، نور درخشنده‌اى داشت، به طورى كه بر اطاق تابيد و آنجا را روشن كرد، من آن نوزاد را گرفتم و بر دامن خود نهادم، و آن پردۀ نازك را از بدنش جدا نمودم، در اين هنگام حضرت رضا عليه السّلام آمد و درِ اطاق را گشود، در آن وقت كه ما از كار نوزاد فارغ شده بوديم، نوزاد را گرفت و در ميان گهواره نهاد، و به من فرمود: «اى حكيمه! مراقب گهواره باش» .حكيمه مى‌گويد: وقتى كه روز سوّم ولادت، فرا رسيد، حضرت جواد عليه السّلام چشم خود را به سوى آسمان نمود و به جانب راست و چپ نگريست و آن‌گاه گفت: اشهد ان لا اله الاّ اللّه و اشهد انّ محمّدا رسول اللّه. حكيمه مى‌گويد: دهشت زده برخاستم و خود را به امام رضا عليه السّلام رساندم و عرض كردم: «چيز عجيبى از اين نوزاد شنيدم» .فرمود: «چه شنيدى؟»» . ماجراى شهادتين نوزاد را بازگو كردم، امام رضا عليه السّلام فرمود: «يا حكيمة ما ترون من عجائبه اكثر: اى حكيمه! آنچه از شگفتي‌ها كه از اين نوزاد در آينده خواهى ديد، بسيار خواهد بود»]10].

در مورد نحوة عزیمت ایشان به ایران و مکان وفاتشان ، روایات متعددی نقل شده است. جمعی بر این عقیده‌اند که حدود یک سال بعد از سفر حضرت معصومه (س) به ایران ، گروهی از خانوادةه ایشان به سرپرستی احمد بن موسی (ع) به قصد زیارت امام رضا (ع) به سمت ایران حرکت کردند (از راه ارجان به شیراز )، از جمله افرادی که در این سفر حضور داشتند می‌توان به « حسین بن موسی » و « محمد بن موسی » و « حکیمه » که هر سه از فرزندان امام هفتم بودند اشاره کرد. این جمعیت جنّتی با عبور از شهر باستین وارد شهر متروکة میشان که تنگه‌ای عظیم و امن داشته است می‌شوند که در این هنگام حضرت بی‌بی حکیمه که سخت بیمار بود ،بیتاب لقای پروردگار شده و چشم از جهان فرو می‌بندند. به روايت ديگري بی‌بی حکیمه خاتون به دعوت علی بن موسی الرضا برای دیدار او به همراه «گل‌گل خاتون» و «کاکا مبارک» به ایران می‌آیند و در طی مسیر، کفّار و یا مأموران مأمون به آنها حمله می‌کنند، «کاکامبارک» کشته می‌شود و «بی‌بی حکیمه» و «گل‌گل خاتون» به داخل غاری که هم اکنون زیارتگاه است پناه می‌برند]9] .

همچنين در سرگذشت حضرت بی‌بی حکیمه (ع) در بعضی اخبار و روایات آمده که ايشان به اتفاق برادران و خواهران خود از جمله احمد بن موسی (شاه چراغ) از طریق خوزستان وارد استان فارس شده ودر آنجا با مخالفان جنگ بر پا می‌شود و عده‌ای به شهادت می‌رسند و بقیه در کوشک دشت (بهبهان) و اطراف آن پراکنده می‌شوند . حضرت بی‌بی حکیمه در این شرایط سخت و دشوار بر اثر ترس از دشمن، از طریق دیلم به کوه‌ها و بیابان‌های این سمت حرکت می‌نماید و در غاري پنهان می‌شود. راوی می‌گوید آن بانوی مکرمه تنها در میان کوه باقی ماند و وفات يافت و پس از سرنگوني حکومت بنی عباس ، این ماجرا بر زبان‌ها افتاد و مدفن ايشان شناسايي شد]11].

در حال حاضر اين امامزاده یکی از امامزادگان مورد توجه عام و خاص است که هر ساله، بخصوص در تعطیلات نوروز از اقصی نقاط میهن اسلامیمان و حتی کشورهای حاشیه‌نشین خلیج فارس، هزاران مشتاق به حریم عصمت و ولایت را به سوی خود می‌کشاند. آن حضرت از کرامات بسیار بالایی برخوردار بوده به طوری که هر ساله تعدادی از دردمندان و افراد بیمار و لاعلاج را شفا داده است.

3-ويژگي‌هاي موقعيتي گچساران و امامزاده بی‌بی حكيمه

شهرستان گچساران در جنوب ایران با وجود دهها جاذبة طبیعی از قبیل کوه‌های زیبای دیل ،گهر، دژسلیمان ،کوه سرخ و منطقة سیاحتی سد کوثر و آبشار و چشمه‌هاي آب و دشت‌های زیبایی مانند لیشتر و باشت، اماكن تاريخي و به علت وجود چندين زيارتگاه، دارای موقعیت ویژة گردشگري سياحتي و زيارتي است. همچنین این شهرستان دارای اقلیم ویژه‌ای در فصل پایيز و زمستان و ماه‌های اولیة فصل بهار است که باعث شده این شهرستان مورد توجه جمع کثیری از هموطنان از مناطق سردسیری و کشورهای حوزة خلیج فارس قرار گیرد. همچنين منطقة نفت‌ گچساران‌ بسيار معروف‌ است‌ و از نواحي‌ قديمي‌ و معروف‌ صنعت‌ نفت‌ ايران‌ و سرزمینی زرخیز و سرشار از طلای سیاه است. عمده‌ترين صنايع دستی در اين شهرستان، قالی بافی، جاجيم بافی، گليم‌بافی و عبابافی ‌است ‌كه ‌بيش‌تر جنبة مصرف داخلی داشته و كم‌تر صادر مي‌شوند]12و13]. به طور كلي می‌توان اماكن تاريخي و مذهبي و مناظر طبيعي گچساران را به شرح زير برشمرد]14]:

آثار تاریخی گچساران:

آثار تنگ‌ تاريخي‌ سروك‌: در ميان‌ كوه‌هاي‌ متعددي‌ كه‌ در كنار يكديگر در استان‌ كهگيلويه‌ و بويراحمد صف‌ كشيده‌اند ، تنگه‌اي‌ به‌ نام‌ سولك‌ يا سروك‌ وجود دارد. در اين‌ مكان‌ سه‌ ستون‌ سنگي‌ يكپارچه‌ و بلند ديده ‌مي‌شود كه‌ بر روي‌ آنها نقش‌ افراد مختلفي‌ در حالت‌هاي‌ گوناگون‌ حجّاري‌ شده‌ است. هر يك‌ از اين‌ ستون‌ها ‌خط‌‌نوشته‌هايي‌ باستاني‌ دارند. آثار تنگ‌ سروك‌ بر صخره‌اي‌ بزرگ‌ با پيكره‌هايي‌ در چهار طرف‌ كنده‌كاري‌ شده ‌است‌. در تنگ‌ سروك‌ ، نقوش‌ برجسته،‌ مشابه‌ نقش‌ رستم‌ وجود دارد كه‌ مي‌توان‌ آنها را به‌ بهرام‌ دوم‌ ساساني ‌، بهرام ‌سوم‌ ساساني ‌، هرمز دوم‌ و شاپور دوم‌ نسبت‌ داد.

آتشكده‌ دو گوردوپا: در اراضي‌ زراعي‌ اطراف‌ روستاي‌ شوش‌ از توابع‌ شهرستان‌ گچساران‌ دو ستون ‌سنگي‌ نسبتاً بلند سر به‌ آسمان‌ كشيده‌ كه‌ به‌ (گوردوپا) معروف‌ است‌. بنا به‌ روايتي‌ اين‌ دو ستون‌، باقي‌ ماندّ ‌آتشكده‌اي‌ است‌ كه‌ به‌ قبل‌ از اسلام‌ تعلّق‌ دارد.

پل‌هاي‌ باستاني‌ خيرآباد (پل‌ سفلايي‌) – گچساران: در 9 كيلومتري‌ خيرآباد گچساران ‌، ويرانه‌هايي‌ از دو پل‌ و يك‌ چهارطاق‌ باقي‌ مانده‌ است‌. پل‌ پاييني ‌، داراي‌ طاقي‌ است‌ كه‌ ارتفاع‌ آن‌ به‌ 60/6 متر مي‌رسد. ديوارة‌ سنگي‌ آن‌ به‌ كلّي‌ شكسته‌ و ويران‌ شده‌ است‌. در ميان‌ مجموعه‌ آثار اين‌ محوطه ‌، بقاياي‌ پل‌ بالايي‌ خيرآباد، چشمگيرترين‌ اثر تاريخي‌ است‌. پهناي‌ جاده‌اي‌ كه‌ از روي‌ اين‌ پل‌ مي‌گذشت‌، حدود 8 متر بود كه‌ به‌ وسيلة‌ ديواري‌ با يك‌ متر بلندي‌ حفاظت‌ مي‌شد. بناي‌ اين‌ پل به‌ اواسط‌ دورة اوّليه‌ اسلامي‌ مربوط‌ است‌ و آخرين‌ نوسازي‌ آن‌ در زمان ‌صفويه‌ صورت‌ گرفته‌ است‌.

دژ سليمان‌: ‌ آثار اين قلعه‌ كه‌ احتمالاً از قلعه‌هاي‌ جنبش‌ اسماعيليان‌ است‌، در كنار روستاي‌ سليمان‌ و در حدود 15 كيلومتري‌ جنوب‌ غربي‌ شهرستان‌ گچساران‌ قرار دارد.

تل‌ دهوه‌: اين‌ تل‌ در روستاي‌ دهوه‌ از توابع‌ گچساران‌ واقع‌ شده‌ است‌. از اين‌ تل‌ باستاني ‌، سفالينه‌هاي ‌بسيار ظريف‌ و منقوشي‌ به‌ دست‌ آمده‌ كه‌ با آثار سفالين‌ تپه‌هاي‌ تاريخي‌ بهبهان‌ و تل‌ باكون‌ در استان‌ فارس‌ قابل ‌مقايسه‌ است‌. پيشينة تاريخي‌ اين‌ مكان ‌، احتمالاً به‌ هزاره‌هاي‌ سوم‌ و چهارم‌ پيش‌ از ميلاد مربوط‌ است‌.

مناظر طبیعی گچساران:

رودخانه‌ خيرآباد دوگنبدان: اين‌ رودخانه‌ از دامنة كوه‌هاي‌‌هاي‌ آبگرم‌‌كوه‌ در 25 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي ‌دوگنبدان‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد و به‌ نام‌ رودخانة‌ روباشتي‌ به‌ سوي‌ شمال‌ غربي‌ روان‌ مي‌شود. طول‌ اين‌ رودخانه‌ 100 كيلومتر است‌ و سواحل‌ و چشم‌اندازهاي‌ ديدني‌ دارد.

رودخانه‌ زهره:‌ اين‌ رودخانه‌ از كوه‌ كنه‌ دوده‌سه‌ واقع‌ در تنگ‌‌ گوش‌‌مورد در فاصلة 14 كيلومتري ‌شمال‌ غربي‌ اردكان‌ جاري‌ مي‌شود و پس‌ از گذشتن‌ از استان‌ فارس ‌، از طريق‌ دهستان‌ باشت‌ و بابوئي‌ به ‌شهرستان‌ گچساران‌ وارد مي‌شود و به‌ رود زهره‌ تغيير نام‌ مي‌دهد. اين‌ رود در طي ‌مسير طولاني‌ و گذر از روستاها و دهستان‌هاي‌ متعدد در نهايت‌ در 3 كيلومتري‌ غرب‌ روستاي‌ (چتله‌) به‌ خليج ‌فارس‌ مي‌ريزد.

چشمه‌ آب‌ گرمو : اين‌ چشمه‌ كه‌ در نزديكي‌ امامزاده‌ بی‌بی حکیمة گچساران‌ واقع‌ شده ، محوطه‌اي‌ مناسب‌ براي‌ راه‌‌اندازي‌ تأسيسات‌ و حمام‌هاي‌ بهداشتي‌ براي‌ آب‌ درماني‌ است‌. تاكنون‌ از امكانات‌ موجود اين‌ محل‌ استفاده‌ قابل‌ توجهي‌ به‌ عمل‌ نيامده‌ است‌.

كوه ‌‌هامي‌ دوگنبدان: كوه‌‌ هامي‌ در فاصلة 18 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ دوگنبدان‌ و در شرق‌ روستاي‌ كهريز واقع‌ شده‌ است‌. اين‌ كوه‌ حدود 3172 متر ارتفاع‌ دارد. آب‌ ديل‌ و رودخانه‌هاي‌ شاه‌ بهرام‌ و روباشتي‌ و آب‌ريگون‌ از اين‌ كوه‌ سرچشمه‌ مي‌گيرند. اين‌ كوه‌ از درة رودخانه‌ خيرآباد واقع‌ در شمال‌ روستاي‌ نازمكان‌ شروع‌ شده‌ و رو به‌ سوي‌ جنوب‌ شرقي‌ تا نورآباد و دوگنبدان‌ ادامه‌ مي‌يابد. طول‌ اين‌ كوه‌ از شمال‌ غربي‌ تا جنوب ‌شرقي‌ به‌ طول‌ 54 كيلومتر كشيده‌ شده‌ است‌.

آبشار كُنج‌ بنار: اين‌ آبشار در 7 كيلومتري‌ شمال‌ گچساران‌ و در دامنة‌ كوه‌ خالييز واقع‌ شده‌ است‌، اين ‌آبشار 30 متر ارتفاع‌ دارد و آب‌ آن‌ از چندين‌ چشمه‌ تأمين‌ مي‌شود.

اماکن مذهبی گچساران:

امامزاده‌ شاه‌ عباس‌ : اين‌ آرامگاه‌ چهارگوش‌ در غرب‌ دو گنبدان‌ و در ليشتر واقع‌ شده‌ است‌. ارتفاع‌ ديوارهاي‌ آرامگاه‌، شش متر است‌ و گنبدي‌ بزرگ‌ دارد. بر سطح‌ ديوارهاي‌ امامزاده‌ آثاري‌ از تزئينات‌ زيباي‌ گچ‌كاري ‌و مقرنس‌‌كاري‌ ديده‌ مي‌شود. با توجه‌ به‌ سبك‌ بناي‌ امامزاده‌ ، به نظر مي‌رسد كه‌ اين‌ بنا از آثار دورة‌ قبل‌ از صفويه ‌است‌.

اما‌زاده‌ بي‌بي‌ حكيمه‌: بقعة اما‌زاده‌ بي‌بي‌ حكيمه‌ بين‌ گناوه‌ و گچساران‌ قرار دارد. ضريح‌ اين‌ امامزاده‌ در چندين‌ سال‌ قبل‌ بازسازي‌ شده‌ است‌. شكل‌ بنا به‌ صورت‌ طبيعي‌ در دل‌ كوه‌ و در حفره‌اي‌ محفوظ‌ احداث‌ شده‌ است‌. در نزديكي‌ اما‌زاده‌ ، چشمة آب ‌گرمي‌ وجود دارد كه‌ زائرين‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌كنند.

زیارتگاه امامزاده بی‌‌بی حکیمه خاتون(س) دختر بلافصل امام موسی ‌بن‌ کاظم(ع) در ۸۱ کیلومتری و جنوب گچساران در ضلع شرقی روستای بی‌‌بی حکیمه (س) از توابع و روستاهای این شهرستان، حد فاصل بندر گناوه به مرکز دوگنبدان در میان تنگه‌ای بزرگ و طولانی قرار گرفته است. با توجه به طبیعی بودن مناظر اطراف امامزاده و همچنین محل دفن امامزاده که در غار واقع شده، محبوبیت و عشق به زیارت این امامزاده را دوچندان کرده است]10].

کوه سفید در شمال آبادی بی‌بی حکیمه، کوه حُوش در جنوب شرقی و کوه «قیر دره سی» در شمال آبادی بابا کلان (مرکز دهستان) قرار دارد و رود زهره در آن جاری است. گیاهان بومی ازگیا، گل گاوزبان، خاکشیر، بادام کوهی، گز، آویشن و ...در اين منطقه می‌رویند . محصول عمدة آن غلات و مرکّبات است و از صنایع دستی، جاجیم بافی، گلیم بافی و فرش‌بافی با طرح و نقشه محلی دارد. این دهستان از طریق دوگنبدان به یاسوج (مرکز استان) و بهبهان مرتبط است. زیارتگاه بی‌بی حکیمه چشمه‌ای (آب گرم) به همین نام دارد]15].ذخایر نفتی بی‌بی حکیمه در ۱۳۴۱ ش کشف گردید [16] و در حال حاضر با داشتن حلقه‌هاي چاه و ميادين نفتي و گازي متعدد یکی از عظیم‌‌ترین و غنی‌‌ترین منابع نفتی كشور است]17] .

4-تأثیر متقابل بُعد زيارتي امامزاده بی‌بی حكيمه و ويژگي‌هاي گردشگري منطقه گچساران

در مطالعات شهري، آن دسته از مراكز اجتماعي كه به دليل وجود زيارتگاه از توجه خاصي برخوردارند، شهر زيارتي ناميده می‌شوند .اين قبيل شهرها در اطراف بقاع متبركه به وجود می‌آيند و امر زيارت اين اماكن متبركه با توسعة حمل و نقل و تسهيل تردّد، رفته‌رفته رونق شهري را به وجود می‌آورد. نقش زيارتگاهي اين قبيل شهرها تنها با انجام مراسم مذهبي ساكنان شهر، تبيين شدني نيست مگر آنكه شهر بتواند به طور مستمر يا فصلي پيروان مذاهب را به تعداد زياد از مناطق دوردست به سوي خود جلب كند.در اين گونه شهرها بعضي از فعاليت‌هاي خاص اهميت پيدا می‌كند كه از جملة آنها مهمان‌داري و پذيرايي از زائران است كه در تمام فصول جريان دارد ]5].

بر اين اساس، در مورد شهر گچساران نيز وجود آستان مقدس بی‌بی حكيمه و جلب زائران آن توانسته و می‌تواند نقش مؤثري در توسعة اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي داشته باشد.گردش مالي حاصل از اقامت زائران و خريد محصولات و صنايع دستي در توسعة اقتصادي و تعاملات انساني بين آنها و مردم اين منطقه و تأثیر حاصل از زيارت و برنامه‌هاي مذهبي در توسعة اجتماعي و فرهنگي مؤثر است. از سويي ديگر اين ارتباط، دو‌طرفه است و به علت وجود ويژگي‌هاي جغرافيايي و گردشگري منطقة گچساران و نفت‌خيز بودن منطقه به عنوان يك ثروت طبيعي در صورت استفاده از درآمدهاي آن در توسعة شهري منطقه ،امكان توسعة همه جانبه آستان مقدس بی‌بی حكيمه و بهبود وضعيت زيارتگاهي آن و جلب زائران بيشتر با توجه به جمعيت مسلمان و شيعة كشور فراهم است.

4-نتيجه گيري و پيشنهاد

همان طور كه بيان شد امروزه زيارت، هم به عنوان يكي از ابعاد فرهنگ اسلامي و شیعی و هم به عنوان گردشگري مذهبي از توجه خاصي برخوردار و نيازمند مديريت صحيح است. در اين راستا امامزاده بی‌بی حكيمه با داشتن فضای معنوی، کوهستانی بودن منطقه، مناظر زیبای طبیعی و آب و هوای مطلوب، موقعیت زیارتی، سیاحتی و تفریحی، مكان مناسبي براي گردشگري مذهبي است؛ لذا براي توسعة آن لازم است تا مؤلفه‌هاي زير از سوي نهادهاي مربوط مورد توجه قرار گيرد:




بر اين اساس، با توجه به مؤلفه‌هاي فوق راهكارهاي عملياتي زير در جهت افزايش مطلوبيت زيارتگاهي آستان مقدس بی‌بی حكيمه(س) پيشنهاد می‌شود:

- معرفي رسانه‌اي (صدا و سيما/مجلات و ....) آستان مقدس خصوصاً در دهة كرامت با توجه به منسوب بودن وي به خاندان امام رضا (ع) جهت آشنايي عموم مردم از جمله مناطق مركزي و شمالي كشور؛

- معرفي ويژگي گردشگري و جاذبه‌هاي طبيعي منطقة گچساران در كنار معرفي كرامات بی‌بی حکیمه با مشاركت نهادهاي مختلف ايرانگردي و جهانگردي و .. جهت ايجاد و جذب تورهاي زيارتي- سياحتي از نقاط مختلف كشور؛

- توسعة امكانات بهداشتي و درماني مناسب در مجاورت زيارتگاه؛

- توسعة امكانات رفاهي نظير تأسيس اقامت‌هاي مناسب در مجاورت زيارتگاه در سطوح كيفيت مختلف جهت جذب و اقامت زائران از سطوح طبقاتي مختلف و قابليت استفاده مبتني بر اصول بهداشتي از چشمه آب گرم؛

- گازرساني و بهبود مسير جادة دسترسي به امامزاده با استفاده از منابع حاصل از نفت‌خيز بودن منطقه؛

- تقويت محتواي سايت آستان مقدس با توجه به نيازهاي مخاطبان از جمله امكان پرداخت نذورات و هداياي مادي از راه دور و به صورت پرداخت الكترونيكي، ترسيم و معرفي نقشة سفر به زيارتگاه از مسيرهاي مختلف و مراكز استان‌هاي كشور و تبليغ در جهت جذب زائر؛

- برگزاري برنامه‌هاي فرهنگي و مذهبي جذةاب در آستان مقدس براي مردم و زائران خصوصاً در مناسبت‌هاي مذهبي؛

- برگزاري دوره‌هاي آموزشي خدمات گردشگري براي مديران مربوطه، خدّام آستان، منابع انساني خدمات شهري و .... و نظارت بر فعاليت كسبه و مكان‌هاي ارائه خدمات رفاهي جهت برخورد مناسب و رعايت انصاف در خريد و فروش‌ها و در نتيجه جذب زائر گردشگر و برآورده كردن رضايت آنان؛

- برگزاري نمايشگاه‌هاي محصولات كشاورزي و گياهي و صنايع دستي منطقه در مسير زيارتگاه براي زائران.


منابع

]1] احمدیان، مهدی (1393).فرهنگ زیارت، اصل فراموش شده در عرصه زیارت.

- http://tehran.dte.ir/Portal/home/?news/44082/84428/93

]2] امین مدنی، پژمان(1393). زيارت در فرهنگ اسلامي. http://goftogoo.mihanblog.com/extrapage/6

[3]دانشنامه مجازی مکتب اهل‌بیت(ع)(1393).زيارت. http://fa.wikishia.net/view/

[4 [Stevens, S. (1988) Sacred and Profaned, Himalayas Natural History, 97 (1): 26-35

]5]عظیمی‌هاشمی، مژگان و همكاران(1391). مولفه‌هاي اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار(مورد مطالعه: مشهد). مجله مطالعات اجتماعی ایران. شماره 3 و 4، دوره 6 .

[6 [Santos, Maria da Graca and Mouga Pocas (2004).Fatina: Religious Tourism in a Sanctuary Ctiy. http://www. Bibemp2.us.es/turismo/economia%20del%.

]7]غروى نائينى، نهله(1387) . زنان راوى در «الكافى» .مجموعه مقالات فارسی کنگره بین المللی ثقه الاسلام کلینی (جلد سوم).قم:موسسه علمي، فرهنگي دار الحديث
]8] فقیه بحرالعلوم، محمد مهدی(1385). تاریخ تشیع و مزارات شهرستان ساری.قم:وثوق.

]9] قمي،عباس(1390).منتهي الامال.تهران:اميدوار.

]10] آستان مقدس امامزاده بی‌بی حكيمه خاتون(1393). http://em-bibihakimeh.blogfa.com/post/4#

]11] خادم،ريحانه(1381). شجره طوبی، بی‌بی حکیمه و همراهان. قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر (عج).

]12] كائيدي،زواره(1390).گچساران.http://kaedi.persianblog.ir/post/556/ .

]13] دانشنامه ويكي پديا(1393). گچساران.http://fa.wikipedia.org/wiki.

]14]شهسوارزاده، محمد(1393). http://parsology.blogfa.com/page/315.aspx

]15]مجیدی کرائی، نورمحمد(1371). تاریخ و جغرافیای کوهگیلویه و بویراحمد.

]16]سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ( 1366). جغرافیای کامل ایران.

]17]بادنج،معصومه(1392). http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2358



-[1] مركز تحقيقات سازمان سنجش آموزش كشور

ارائة راهكارهايي جهت توسعة گردشگري مذهبي آستان مقدس
حضرت بی‌بی حكيمه)س)

فاخته اسحاقي[1]

چكيده

زيارت، به عنوان زير‌مجموعة فرهنگ ديني و يك موضوع اعتقادي ريشه‌دار در فرهنگ شيعه، از جايگاه ويژه‌اي در ميان مسلمانان و خصوصاً شيعيان برخوردار است و داراي آثار مثبت فردي و اجتماعي است. براين اساس، زيارت ائمه و امامزادگان در ايران هم از سوي زائران ايراني و هم از سوي زائران ساير كشورها خصوصاً كشورهاي عربي حاشية خليج فارس مورد توجه ويژه‌اي قرار دارد. بنابراين كشور ما به واسطة برخورداري از زيارتگاه‌هاي فراوان و بهره‌گيري از مزاياي معنوي و مادي آن، نيازمند توجه به مديريت مناسب گردشگري مذهبي است. در اين راستا يكي از امامزادگان كشور، امامزاده بی‌بی حكيمه، خواهر امام رضا (ع) است كه داراي كرامات ويژه‌اي براي زائران خویش است و هرساله خصوصاً در ايام نوروز زائران بسياري از كشور و كشورهاي عربي براي زيارت بارگاه ايشان مشرّف می‌شوند. اين مقاله قصد دارد تا با استفاده از بررسي نقش حرم و بُعد زيارتي آن و ويژگي‌هاي گردشگري منطقة جغرافيايي آن يعني شهر گچساران، راهكارهايي را جهت بهبود موقعيت حرم و توسعة گردشگري مذهبي آن و درنتيجه، افزايش مزاياي معنوي و مادي آن ارائه نمايد.

کلمات كليدي:زيارت، گردشگري مذهبي، آستان مقدس بی‌بی حكيمه.

1-مقدمه

زیارت، رسمی متداول است که از دیرباز میان اقوام و ملل مختلف و نیز در همة ادیان و مذاهب وجود داشته است.

فرهنگ زیارت یکی از فرهنگ‌های زیرمجموعة فرهنگ دینی است که به سبب شرایط مناسب، نظیر وجود مرقد اولیای معصومین(ع) تقویت می‌شود و به مرور زمان هویت مستقلی یافته و شاکلة وجودی جامعه را از حقایق خود متأثر می‌نماید . فرهنگ زیارت جلوه‌ای خاص و بُعدی ویژه از ابعاد فرهنگ دینی است که از حقایق بلندی چون ولایت، شفاعت، ارتباط با ملکوت و ملکوتیان، ایمان به حیات غیب و در مراحل عالی خودش از لقاءالله سرچشمه می‌گیرد و هویت فرهنگ جامعه یا بخشی از آن را تحت تأثیر خود قرار می‌دهد[1].

زیارت از جمله معارف اعتقادی ریشه‌دار در فرهنگ اسلامی است که نزد مسلمانان جایگاه بلندی دارد. زیارت که ترکیبی از دیدار، نیایش و آرامش است در زندگی افراد و سلامت روحی- روانی انسان اثر دارد و آثار و ابعاد آن در زندگی فردی و اجتماعی افراد، برجسته است. زیارت مرقد منوّر پیامبر اکرم (ص)، امامان، امامزادگان، شهیدان، صالحان و عالمان بزرگ و دیدار از حرم پاک و مطهر آنان و ارزش و آثار معنوی و وضعی این کار در اسلام بسیار مورد تأکید قرار گرفته است. زیارت پیامبر (ص)، امامان، امامزادگان، عالمان ، صالحان و شهیدان، نشانة احترام به مقام والا و ارجمند آنان، پیروی از راهشان، ادامه دادن اهداف آنان، تجدید عهد و پیمان با آنها و زنده نگه داشتن نام، یاد، خاطره، فرهنگ و تعالیم آنان است]2].

علاوه بر ثواب‌هایی که در احادیث برای زائران ائمه بیان شده است، فرهنگ زیارت، کارکردها و آثار اجتماعی و تربیتی نیز به همراه دارد. از جمله فوائد تربیتی زیارت می‌توان به این مسائل اشاره کرد:

· افزایش معرفت زائر و آموختن معارف دینی از خلال زیارت‌نامه‌ها؛

· آشنایی با مقام امامان و تحکیم رابطة ولایی بین انسان با اولیای خدا ؛

· ارائه الگویی مناسب به جامعه؛

· زمینه سازی فضای مذهبی حرم‌های امامان و مزارها برای ترک گناهان و کسب فضایل.

علاوه براين، در راستاي کارکردهای اجتماعی و سیاسی زیارت نيز مي‌توان نقش‌هاي زير را برشمرد:

· زنده نگه‌داشتن و تقویت روح جمعی و هویت شیعی و نیز استمرار مبارزات ائمة اطهار(ع) در میان امت؛

· زنده نگه داشتن روحیات حماسی و دلاوری و شجاعت در افراد و رواج و ادامه آن؛

· ترویج روحیة حق طلبی و عدالت‌خواهی و تأکید بر احقاق حق و اجرای عدالت به عنوان مهم‌ترین آرمان شیعه؛

· احیای روحیة انتقام از ستمکاران با تبیین ظلم‌هایی که بر ائمة شیعه(علیهم السلام) و پیروان آنها در طول تاریخ رفته است؛

· توجه به جامعه و حکومت آرمانی، که امام زمان(عج) پس از ظهور خود آن را تشکیل خواهند داد]3] .

متخصصان صنعت گردشگري، گردشگري ديني را به منزلة نوع خاصي از گردشگري تعريف كرده‌اند .بر اين اساس، گردشگران ديني كساني هستند كه از مكان‌هاي مقدس به منظور زيارت ديدار مي‌كنند. سالانه ميليون‌ها نفر با اهداف ديني به مكان‌هاي مقدس قديمي و مدرن در نقاط مختلف جهان سفر می‌كنند.اين فضاها از اعتبار و ارزش و تقدس بيشتري برخوردارند و حضور در آنها باعث مي‌شود كه انسان راحت‌تر بتواند با منبع مقدس، رابطه برقرار كند .زائران و بازديدكنندگان بسياري براي تجربه‌هاي معنوي و روحاني از سرزمين‌هاي دور و نزديك به مكان‌هاي مقدس می‌روند]4]. آنها در اين مكان‌ها به دنبال تحولي هستند كه در عبادتگاه‌هاي نزديك و معمولي محل زندگيشان قابل تجربه نيست، در واقع همين انگيزه براي بهره‌گيري از فضا و مكاني مقدس عامل اصلي سفرهاي مذهبي است]5].

بنابراين، توسعة گردشگري مذهبي به طور خاص مستلزم تمهيد شرايط و بستري است كه تحقق اهداف گردشگري به طور كلي و تحقق تجربة زيارت مطلوب به صورت ويژه را ممكن سازد.از میان اين عوامل می‌توان به خدمات رفاهي، امنيت و ايمني، آموزش، فرهنگ ميزباني، فضاي مذهبي و فرهنگي و تفريحي اشاره كرد. امروزه گردشگري مذهبي با همة اجزا و گونه‌هاي مختلف خود، به سبب ويژگي‌هاي ساختاري و كاركردي خاصي كه دارد، توانسته خود را در متن گردشگري جهاني جاي دهد، به طوري كه حوزة نفوذ آن سراسر جهان را فرا گرفته ]6] و 26درصد از كل جريان‌هاي گردشگري جهان را به خود اختصاص داده است]5].

اين مقاله با استفاده از روش توصيفي- تحليلي، توسعة گردشگري مذهبي در خصوص آستان مقدس حضرت بی‌بی حكيمه(س) را با تأكيد بر بُعد زيارتي و كرامات آن حضرت و ويژگي‌هاي گردشگري منطقه گچساران، مورد بررسي قرار داده و راهكارهايي را در اين زمينه ارائه می‌نمايد.

2-معرفي امامزاده بی‌بی حكيمه

بقعة متبرکه حضرت بی‌بی حکیمه (س) به عنوان زائر‌پذیرترین امامزادة جنوب ایران است. حكيمه، دختر امام موسى كاظم عليه السلام و خواهر امام رضا عليه السلام است. شيخ مفيد، نام او را در زمرۀ فرزندان امام موسى بن جعفر عليهم السلام، ذكر كرده است. اين بانوى گرامى، در خانوادۀ عصمت و طهارت پرورش يافته و از راويان حديثِ برادر گرامیش، امام رضا عليه السلام بوده است و هنگام ولادت امام جواد عليه السلام (برادر زاده‌اش)، حضور داشته است]7] .

حكيمه، يكى از دختران بافضيلت امام موسى كاظم عليه السّلام است كه در شمار محدثات شيعه آمده است. حكيمه، بانويى دانشمند، عابد و لايق و صلاحيت‌دار بوده است. او از اصحاب برادربزرگوارش امام رضا عليه السّلام و از روات حديث آن حضرت به شمار مى‌آيد و در نزد امام رضا عليه السّلام قرب و منزلت ‌خاصى داشته است. نام وى در اكثر كتب رجال و انساب ذكر شده و از او تجليل به عمل آمده ‌است و حكيمه را از زنان برجسته و صاحب نفوذ و مدير و مدبّر خاندان ‌عصمت و طهارت عليهم السّلام و از بزرگان سادات و علوييّن عصر خويش به شمارآورده‌اند. در اكثر كتب شيعه روايات او نقل شده و در برخى از منابع نيز نام‌ وى به عنوان«حليمه»آمده كه اصحّ آن «حكيمه» است]8].

بنا بر برخی قراین، مادر گرامی ایشان «ام احمد» است که زنی پاکدامن و مورد احترام و امین امام موسی بن جعفر (ع) بود و این چنین بود که از پیوند این دو الگوی انسانیت، وجود نازنین بی‌بی حکیمه شکفت.

ولادت و وفات آن حضرت : بنا به نقل برخی علماء، فاطمة وسطیهمان بی‌بی حکیمه است که تولدش قبل از سال 175؛ یعنی بعد از تولد فاطمة کبری و قبل از تولد فاطم؛ صغری بوده است] 9] .

ابن شهر آشوب از حكيمه، دختر امام كاظم عليه السّلام روايت كرده: هنگامى كه وضع حمل خيزران، مادر امام جواد عليه السّلام فرا رسيد، امام رضا عليه السّلام به من فرمود: «اى حكيمه! هنگام وضع حمل خيزران در نزد او حاضر باش، و من و قابله (ماما) را در يك اطاقى جاى داد، و چراغى را در آن اطاق نهاد، و درِ آن اطاق را به روى ما بست، وقتى كه خيزران درد زايمان گرفت، چراغ خاموش شد، و در كنار او طشتى قرار داشت، من از خاموش شدن چراغ، غمگين شدم، در همين هنگام حضرت جواد عليه السّلام را در ميان طشت ديدم، و پردۀ نازكى مانند لباس، بدن او را فرا گرفته بود، نور درخشنده‌اى داشت، به طورى كه بر اطاق تابيد و آنجا را روشن كرد، من آن نوزاد را گرفتم و بر دامن خود نهادم، و آن پردۀ نازك را از بدنش جدا نمودم، در اين هنگام حضرت رضا عليه السّلام آمد و درِ اطاق را گشود، در آن وقت كه ما از كار نوزاد فارغ شده بوديم، نوزاد را گرفت و در ميان گهواره نهاد، و به من فرمود: «اى حكيمه! مراقب گهواره باش» .حكيمه مى‌گويد: وقتى كه روز سوّم ولادت، فرا رسيد، حضرت جواد عليه السّلام چشم خود را به سوى آسمان نمود و به جانب راست و چپ نگريست و آن‌گاه گفت: اشهد ان لا اله الاّ اللّه و اشهد انّ محمّدا رسول اللّه. حكيمه مى‌گويد: دهشت زده برخاستم و خود را به امام رضا عليه السّلام رساندم و عرض كردم: «چيز عجيبى از اين نوزاد شنيدم» .فرمود: «چه شنيدى؟»» . ماجراى شهادتين نوزاد را بازگو كردم، امام رضا عليه السّلام فرمود: «يا حكيمة ما ترون من عجائبه اكثر: اى حكيمه! آنچه از شگفتي‌ها كه از اين نوزاد در آينده خواهى ديد، بسيار خواهد بود»]10].

در مورد نحوة عزیمت ایشان به ایران و مکان وفاتشان ، روایات متعددی نقل شده است. جمعی بر این عقیده‌اند که حدود یک سال بعد از سفر حضرت معصومه (س) به ایران ، گروهی از خانوادةه ایشان به سرپرستی احمد بن موسی (ع) به قصد زیارت امام رضا (ع) به سمت ایران حرکت کردند (از راه ارجان به شیراز )، از جمله افرادی که در این سفر حضور داشتند می‌توان به « حسین بن موسی » و « محمد بن موسی » و « حکیمه » که هر سه از فرزندان امام هفتم بودند اشاره کرد. این جمعیت جنّتی با عبور از شهر باستین وارد شهر متروکة میشان که تنگه‌ای عظیم و امن داشته است می‌شوند که در این هنگام حضرت بی‌بی حکیمه که سخت بیمار بود ،بیتاب لقای پروردگار شده و چشم از جهان فرو می‌بندند. به روايت ديگري بی‌بی حکیمه خاتون به دعوت علی بن موسی الرضا برای دیدار او به همراه «گل‌گل خاتون» و «کاکا مبارک» به ایران می‌آیند و در طی مسیر، کفّار و یا مأموران مأمون به آنها حمله می‌کنند، «کاکامبارک» کشته می‌شود و «بی‌بی حکیمه» و «گل‌گل خاتون» به داخل غاری که هم اکنون زیارتگاه است پناه می‌برند]9] .

همچنين در سرگذشت حضرت بی‌بی حکیمه (ع) در بعضی اخبار و روایات آمده که ايشان به اتفاق برادران و خواهران خود از جمله احمد بن موسی (شاه چراغ) از طریق خوزستان وارد استان فارس شده ودر آنجا با مخالفان جنگ بر پا می‌شود و عده‌ای به شهادت می‌رسند و بقیه در کوشک دشت (بهبهان) و اطراف آن پراکنده می‌شوند . حضرت بی‌بی حکیمه در این شرایط سخت و دشوار بر اثر ترس از دشمن، از طریق دیلم به کوه‌ها و بیابان‌های این سمت حرکت می‌نماید و در غاري پنهان می‌شود. راوی می‌گوید آن بانوی مکرمه تنها در میان کوه باقی ماند و وفات يافت و پس از سرنگوني حکومت بنی عباس ، این ماجرا بر زبان‌ها افتاد و مدفن ايشان شناسايي شد]11].

در حال حاضر اين امامزاده یکی از امامزادگان مورد توجه عام و خاص است که هر ساله، بخصوص در تعطیلات نوروز از اقصی نقاط میهن اسلامیمان و حتی کشورهای حاشیه‌نشین خلیج فارس، هزاران مشتاق به حریم عصمت و ولایت را به سوی خود می‌کشاند. آن حضرت از کرامات بسیار بالایی برخوردار بوده به طوری که هر ساله تعدادی از دردمندان و افراد بیمار و لاعلاج را شفا داده است.

3-ويژگي‌هاي موقعيتي گچساران و امامزاده بی‌بی حكيمه

شهرستان گچساران در جنوب ایران با وجود دهها جاذبة طبیعی از قبیل کوه‌های زیبای دیل ،گهر، دژسلیمان ،کوه سرخ و منطقة سیاحتی سد کوثر و آبشار و چشمه‌هاي آب و دشت‌های زیبایی مانند لیشتر و باشت، اماكن تاريخي و به علت وجود چندين زيارتگاه، دارای موقعیت ویژة گردشگري سياحتي و زيارتي است. همچنین این شهرستان دارای اقلیم ویژه‌ای در فصل پایيز و زمستان و ماه‌های اولیة فصل بهار است که باعث شده این شهرستان مورد توجه جمع کثیری از هموطنان از مناطق سردسیری و کشورهای حوزة خلیج فارس قرار گیرد. همچنين منطقة نفت‌ گچساران‌ بسيار معروف‌ است‌ و از نواحي‌ قديمي‌ و معروف‌ صنعت‌ نفت‌ ايران‌ و سرزمینی زرخیز و سرشار از طلای سیاه است. عمده‌ترين صنايع دستی در اين شهرستان، قالی بافی، جاجيم بافی، گليم‌بافی و عبابافی ‌است ‌كه ‌بيش‌تر جنبة مصرف داخلی داشته و كم‌تر صادر مي‌شوند]12و13]. به طور كلي می‌توان اماكن تاريخي و مذهبي و مناظر طبيعي گچساران را به شرح زير برشمرد]14]:

آثار تاریخی گچساران:

آثار تنگ‌ تاريخي‌ سروك‌: در ميان‌ كوه‌هاي‌ متعددي‌ كه‌ در كنار يكديگر در استان‌ كهگيلويه‌ و بويراحمد صف‌ كشيده‌اند ، تنگه‌اي‌ به‌ نام‌ سولك‌ يا سروك‌ وجود دارد. در اين‌ مكان‌ سه‌ ستون‌ سنگي‌ يكپارچه‌ و بلند ديده ‌مي‌شود كه‌ بر روي‌ آنها نقش‌ افراد مختلفي‌ در حالت‌هاي‌ گوناگون‌ حجّاري‌ شده‌ است. هر يك‌ از اين‌ ستون‌ها ‌خط‌‌نوشته‌هايي‌ باستاني‌ دارند. آثار تنگ‌ سروك‌ بر صخره‌اي‌ بزرگ‌ با پيكره‌هايي‌ در چهار طرف‌ كنده‌كاري‌ شده ‌است‌. در تنگ‌ سروك‌ ، نقوش‌ برجسته،‌ مشابه‌ نقش‌ رستم‌ وجود دارد كه‌ مي‌توان‌ آنها را به‌ بهرام‌ دوم‌ ساساني ‌، بهرام ‌سوم‌ ساساني ‌، هرمز دوم‌ و شاپور دوم‌ نسبت‌ داد.

آتشكده‌ دو گوردوپا: در اراضي‌ زراعي‌ اطراف‌ روستاي‌ شوش‌ از توابع‌ شهرستان‌ گچساران‌ دو ستون ‌سنگي‌ نسبتاً بلند سر به‌ آسمان‌ كشيده‌ كه‌ به‌ (گوردوپا) معروف‌ است‌. بنا به‌ روايتي‌ اين‌ دو ستون‌، باقي‌ ماندّ ‌آتشكده‌اي‌ است‌ كه‌ به‌ قبل‌ از اسلام‌ تعلّق‌ دارد.

پل‌هاي‌ باستاني‌ خيرآباد (پل‌ سفلايي‌) – گچساران: در 9 كيلومتري‌ خيرآباد گچساران ‌، ويرانه‌هايي‌ از دو پل‌ و يك‌ چهارطاق‌ باقي‌ مانده‌ است‌. پل‌ پاييني ‌، داراي‌ طاقي‌ است‌ كه‌ ارتفاع‌ آن‌ به‌ 60/6 متر مي‌رسد. ديوارة‌ سنگي‌ آن‌ به‌ كلّي‌ شكسته‌ و ويران‌ شده‌ است‌. در ميان‌ مجموعه‌ آثار اين‌ محوطه ‌، بقاياي‌ پل‌ بالايي‌ خيرآباد، چشمگيرترين‌ اثر تاريخي‌ است‌. پهناي‌ جاده‌اي‌ كه‌ از روي‌ اين‌ پل‌ مي‌گذشت‌، حدود 8 متر بود كه‌ به‌ وسيلة‌ ديواري‌ با يك‌ متر بلندي‌ حفاظت‌ مي‌شد. بناي‌ اين‌ پل به‌ اواسط‌ دورة اوّليه‌ اسلامي‌ مربوط‌ است‌ و آخرين‌ نوسازي‌ آن‌ در زمان ‌صفويه‌ صورت‌ گرفته‌ است‌.

دژ سليمان‌: ‌ آثار اين قلعه‌ كه‌ احتمالاً از قلعه‌هاي‌ جنبش‌ اسماعيليان‌ است‌، در كنار روستاي‌ سليمان‌ و در حدود 15 كيلومتري‌ جنوب‌ غربي‌ شهرستان‌ گچساران‌ قرار دارد.

تل‌ دهوه‌: اين‌ تل‌ در روستاي‌ دهوه‌ از توابع‌ گچساران‌ واقع‌ شده‌ است‌. از اين‌ تل‌ باستاني ‌، سفالينه‌هاي ‌بسيار ظريف‌ و منقوشي‌ به‌ دست‌ آمده‌ كه‌ با آثار سفالين‌ تپه‌هاي‌ تاريخي‌ بهبهان‌ و تل‌ باكون‌ در استان‌ فارس‌ قابل ‌مقايسه‌ است‌. پيشينة تاريخي‌ اين‌ مكان ‌، احتمالاً به‌ هزاره‌هاي‌ سوم‌ و چهارم‌ پيش‌ از ميلاد مربوط‌ است‌.

مناظر طبیعی گچساران:

رودخانه‌ خيرآباد دوگنبدان: اين‌ رودخانه‌ از دامنة كوه‌هاي‌‌هاي‌ آبگرم‌‌كوه‌ در 25 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي ‌دوگنبدان‌ سرچشمه‌ مي‌گيرد و به‌ نام‌ رودخانة‌ روباشتي‌ به‌ سوي‌ شمال‌ غربي‌ روان‌ مي‌شود. طول‌ اين‌ رودخانه‌ 100 كيلومتر است‌ و سواحل‌ و چشم‌اندازهاي‌ ديدني‌ دارد.

رودخانه‌ زهره:‌ اين‌ رودخانه‌ از كوه‌ كنه‌ دوده‌سه‌ واقع‌ در تنگ‌‌ گوش‌‌مورد در فاصلة 14 كيلومتري ‌شمال‌ غربي‌ اردكان‌ جاري‌ مي‌شود و پس‌ از گذشتن‌ از استان‌ فارس ‌، از طريق‌ دهستان‌ باشت‌ و بابوئي‌ به ‌شهرستان‌ گچساران‌ وارد مي‌شود و به‌ رود زهره‌ تغيير نام‌ مي‌دهد. اين‌ رود در طي ‌مسير طولاني‌ و گذر از روستاها و دهستان‌هاي‌ متعدد در نهايت‌ در 3 كيلومتري‌ غرب‌ روستاي‌ (چتله‌) به‌ خليج ‌فارس‌ مي‌ريزد.

چشمه‌ آب‌ گرمو : اين‌ چشمه‌ كه‌ در نزديكي‌ امامزاده‌ بی‌بی حکیمة گچساران‌ واقع‌ شده ، محوطه‌اي‌ مناسب‌ براي‌ راه‌‌اندازي‌ تأسيسات‌ و حمام‌هاي‌ بهداشتي‌ براي‌ آب‌ درماني‌ است‌. تاكنون‌ از امكانات‌ موجود اين‌ محل‌ استفاده‌ قابل‌ توجهي‌ به‌ عمل‌ نيامده‌ است‌.

كوه ‌‌هامي‌ دوگنبدان: كوه‌‌ هامي‌ در فاصلة 18 كيلومتري‌ شمال‌ شرقي‌ دوگنبدان‌ و در شرق‌ روستاي‌ كهريز واقع‌ شده‌ است‌. اين‌ كوه‌ حدود 3172 متر ارتفاع‌ دارد. آب‌ ديل‌ و رودخانه‌هاي‌ شاه‌ بهرام‌ و روباشتي‌ و آب‌ريگون‌ از اين‌ كوه‌ سرچشمه‌ مي‌گيرند. اين‌ كوه‌ از درة رودخانه‌ خيرآباد واقع‌ در شمال‌ روستاي‌ نازمكان‌ شروع‌ شده‌ و رو به‌ سوي‌ جنوب‌ شرقي‌ تا نورآباد و دوگنبدان‌ ادامه‌ مي‌يابد. طول‌ اين‌ كوه‌ از شمال‌ غربي‌ تا جنوب ‌شرقي‌ به‌ طول‌ 54 كيلومتر كشيده‌ شده‌ است‌.

آبشار كُنج‌ بنار: اين‌ آبشار در 7 كيلومتري‌ شمال‌ گچساران‌ و در دامنة‌ كوه‌ خالييز واقع‌ شده‌ است‌، اين ‌آبشار 30 متر ارتفاع‌ دارد و آب‌ آن‌ از چندين‌ چشمه‌ تأمين‌ مي‌شود.

اماکن مذهبی گچساران:

امامزاده‌ شاه‌ عباس‌ : اين‌ آرامگاه‌ چهارگوش‌ در غرب‌ دو گنبدان‌ و در ليشتر واقع‌ شده‌ است‌. ارتفاع‌ ديوارهاي‌ آرامگاه‌، شش متر است‌ و گنبدي‌ بزرگ‌ دارد. بر سطح‌ ديوارهاي‌ امامزاده‌ آثاري‌ از تزئينات‌ زيباي‌ گچ‌كاري ‌و مقرنس‌‌كاري‌ ديده‌ مي‌شود. با توجه‌ به‌ سبك‌ بناي‌ امامزاده‌ ، به نظر مي‌رسد كه‌ اين‌ بنا از آثار دورة‌ قبل‌ از صفويه ‌است‌.

اما‌زاده‌ بي‌بي‌ حكيمه‌: بقعة اما‌زاده‌ بي‌بي‌ حكيمه‌ بين‌ گناوه‌ و گچساران‌ قرار دارد. ضريح‌ اين‌ امامزاده‌ در چندين‌ سال‌ قبل‌ بازسازي‌ شده‌ است‌. شكل‌ بنا به‌ صورت‌ طبيعي‌ در دل‌ كوه‌ و در حفره‌اي‌ محفوظ‌ احداث‌ شده‌ است‌. در نزديكي‌ اما‌زاده‌ ، چشمة آب ‌گرمي‌ وجود دارد كه‌ زائرين‌ از آن‌ استفاده‌ مي‌كنند.

زیارتگاه امامزاده بی‌‌بی حکیمه خاتون(س) دختر بلافصل امام موسی ‌بن‌ کاظم(ع) در ۸۱ کیلومتری و جنوب گچساران در ضلع شرقی روستای بی‌‌بی حکیمه (س) از توابع و روستاهای این شهرستان، حد فاصل بندر گناوه به مرکز دوگنبدان در میان تنگه‌ای بزرگ و طولانی قرار گرفته است. با توجه به طبیعی بودن مناظر اطراف امامزاده و همچنین محل دفن امامزاده که در غار واقع شده، محبوبیت و عشق به زیارت این امامزاده را دوچندان کرده است]10].

کوه سفید در شمال آبادی بی‌بی حکیمه، کوه حُوش در جنوب شرقی و کوه «قیر دره سی» در شمال آبادی بابا کلان (مرکز دهستان) قرار دارد و رود زهره در آن جاری است. گیاهان بومی ازگیا، گل گاوزبان، خاکشیر، بادام کوهی، گز، آویشن و ...در اين منطقه می‌رویند . محصول عمدة آن غلات و مرکّبات است و از صنایع دستی، جاجیم بافی، گلیم بافی و فرش‌بافی با طرح و نقشه محلی دارد. این دهستان از طریق دوگنبدان به یاسوج (مرکز استان) و بهبهان مرتبط است. زیارتگاه بی‌بی حکیمه چشمه‌ای (آب گرم) به همین نام دارد]15].ذخایر نفتی بی‌بی حکیمه در ۱۳۴۱ ش کشف گردید [16] و در حال حاضر با داشتن حلقه‌هاي چاه و ميادين نفتي و گازي متعدد یکی از عظیم‌‌ترین و غنی‌‌ترین منابع نفتی كشور است]17] .

4-تأثیر متقابل بُعد زيارتي امامزاده بی‌بی حكيمه و ويژگي‌هاي گردشگري منطقه گچساران

در مطالعات شهري، آن دسته از مراكز اجتماعي كه به دليل وجود زيارتگاه از توجه خاصي برخوردارند، شهر زيارتي ناميده می‌شوند .اين قبيل شهرها در اطراف بقاع متبركه به وجود می‌آيند و امر زيارت اين اماكن متبركه با توسعة حمل و نقل و تسهيل تردّد، رفته‌رفته رونق شهري را به وجود می‌آورد. نقش زيارتگاهي اين قبيل شهرها تنها با انجام مراسم مذهبي ساكنان شهر، تبيين شدني نيست مگر آنكه شهر بتواند به طور مستمر يا فصلي پيروان مذاهب را به تعداد زياد از مناطق دوردست به سوي خود جلب كند.در اين گونه شهرها بعضي از فعاليت‌هاي خاص اهميت پيدا می‌كند كه از جملة آنها مهمان‌داري و پذيرايي از زائران است كه در تمام فصول جريان دارد ]5].

بر اين اساس، در مورد شهر گچساران نيز وجود آستان مقدس بی‌بی حكيمه و جلب زائران آن توانسته و می‌تواند نقش مؤثري در توسعة اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي داشته باشد.گردش مالي حاصل از اقامت زائران و خريد محصولات و صنايع دستي در توسعة اقتصادي و تعاملات انساني بين آنها و مردم اين منطقه و تأثیر حاصل از زيارت و برنامه‌هاي مذهبي در توسعة اجتماعي و فرهنگي مؤثر است. از سويي ديگر اين ارتباط، دو‌طرفه است و به علت وجود ويژگي‌هاي جغرافيايي و گردشگري منطقة گچساران و نفت‌خيز بودن منطقه به عنوان يك ثروت طبيعي در صورت استفاده از درآمدهاي آن در توسعة شهري منطقه ،امكان توسعة همه جانبه آستان مقدس بی‌بی حكيمه و بهبود وضعيت زيارتگاهي آن و جلب زائران بيشتر با توجه به جمعيت مسلمان و شيعة كشور فراهم است.

4-نتيجه گيري و پيشنهاد

همان طور كه بيان شد امروزه زيارت، هم به عنوان يكي از ابعاد فرهنگ اسلامي و شیعی و هم به عنوان گردشگري مذهبي از توجه خاصي برخوردار و نيازمند مديريت صحيح است. در اين راستا امامزاده بی‌بی حكيمه با داشتن فضای معنوی، کوهستانی بودن منطقه، مناظر زیبای طبیعی و آب و هوای مطلوب، موقعیت زیارتی، سیاحتی و تفریحی، مكان مناسبي براي گردشگري مذهبي است؛ لذا براي توسعة آن لازم است تا مؤلفه‌هاي زير از سوي نهادهاي مربوط مورد توجه قرار گيرد:




بر اين اساس، با توجه به مؤلفه‌هاي فوق راهكارهاي عملياتي زير در جهت افزايش مطلوبيت زيارتگاهي آستان مقدس بی‌بی حكيمه(س) پيشنهاد می‌شود:

- معرفي رسانه‌اي (صدا و سيما/مجلات و ....) آستان مقدس خصوصاً در دهة كرامت با توجه به منسوب بودن وي به خاندان امام رضا (ع) جهت آشنايي عموم مردم از جمله مناطق مركزي و شمالي كشور؛

- معرفي ويژگي گردشگري و جاذبه‌هاي طبيعي منطقة گچساران در كنار معرفي كرامات بی‌بی حکیمه با مشاركت نهادهاي مختلف ايرانگردي و جهانگردي و .. جهت ايجاد و جذب تورهاي زيارتي- سياحتي از نقاط مختلف كشور؛

- توسعة امكانات بهداشتي و درماني مناسب در مجاورت زيارتگاه؛

- توسعة امكانات رفاهي نظير تأسيس اقامت‌هاي مناسب در مجاورت زيارتگاه در سطوح كيفيت مختلف جهت جذب و اقامت زائران از سطوح طبقاتي مختلف و قابليت استفاده مبتني بر اصول بهداشتي از چشمه آب گرم؛

- گازرساني و بهبود مسير جادة دسترسي به امامزاده با استفاده از منابع حاصل از نفت‌خيز بودن منطقه؛

- تقويت محتواي سايت آستان مقدس با توجه به نيازهاي مخاطبان از جمله امكان پرداخت نذورات و هداياي مادي از راه دور و به صورت پرداخت الكترونيكي، ترسيم و معرفي نقشة سفر به زيارتگاه از مسيرهاي مختلف و مراكز استان‌هاي كشور و تبليغ در جهت جذب زائر؛

- برگزاري برنامه‌هاي فرهنگي و مذهبي جذةاب در آستان مقدس براي مردم و زائران خصوصاً در مناسبت‌هاي مذهبي؛

- برگزاري دوره‌هاي آموزشي خدمات گردشگري براي مديران مربوطه، خدّام آستان، منابع انساني خدمات شهري و .... و نظارت بر فعاليت كسبه و مكان‌هاي ارائه خدمات رفاهي جهت برخورد مناسب و رعايت انصاف در خريد و فروش‌ها و در نتيجه جذب زائر گردشگر و برآورده كردن رضايت آنان؛

- برگزاري نمايشگاه‌هاي محصولات كشاورزي و گياهي و صنايع دستي منطقه در مسير زيارتگاه براي زائران.


منابع

]1] احمدیان، مهدی (1393).فرهنگ زیارت، اصل فراموش شده در عرصه زیارت.

- http://tehran.dte.ir/Portal/home/?news/44082/84428/93

]2] امین مدنی، پژمان(1393). زيارت در فرهنگ اسلامي. http://goftogoo.mihanblog.com/extrapage/6

[3]دانشنامه مجازی مکتب اهل‌بیت(ع)(1393).زيارت. http://fa.wikishia.net/view/

[4 [Stevens, S. (1988) Sacred and Profaned, Himalayas Natural History, 97 (1): 26-35

]5]عظیمی‌هاشمی، مژگان و همكاران(1391). مولفه‌هاي اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار(مورد مطالعه: مشهد). مجله مطالعات اجتماعی ایران. شماره 3 و 4، دوره 6 .

[6 [Santos, Maria da Graca and Mouga Pocas (2004).Fatina: Religious Tourism in a Sanctuary Ctiy. http://www. Bibemp2.us.es/turismo/economia%20del%.

]7]غروى نائينى، نهله(1387) . زنان راوى در «الكافى» .مجموعه مقالات فارسی کنگره بین المللی ثقه الاسلام کلینی (جلد سوم).قم:موسسه علمي، فرهنگي دار الحديث
]8] فقیه بحرالعلوم، محمد مهدی(1385). تاریخ تشیع و مزارات شهرستان ساری.قم:وثوق.

]9] قمي،عباس(1390).منتهي الامال.تهران:اميدوار.

]10] آستان مقدس امامزاده بی‌بی حكيمه خاتون(1393). http://em-bibihakimeh.blogfa.com/post/4#

]11] خادم،ريحانه(1381). شجره طوبی، بی‌بی حکیمه و همراهان. قم: زمینه‌سازان ظهور امام عصر (عج).

]12] كائيدي،زواره(1390).گچساران.http://kaedi.persianblog.ir/post/556/ .

]13] دانشنامه ويكي پديا(1393). گچساران.http://fa.wikipedia.org/wiki.

]14]شهسوارزاده، محمد(1393). http://parsology.blogfa.com/page/315.aspx

]15]مجیدی کرائی، نورمحمد(1371). تاریخ و جغرافیای کوهگیلویه و بویراحمد.

]16]سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی ( 1366). جغرافیای کامل ایران.

]17]بادنج،معصومه(1392). http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=2358



-[1] مركز تحقيقات سازمان سنجش آموزش كشور

---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally