تورسیم مذهبی و نقش آن در اقتصاد استان کهگیلویه و بویراحمد
(تأثیر وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) بر اقتصاد استان)
پنج شنبه 6 اردیبهشت 1397    
بازدید: 215
تورسیم مذهبی و نقش آن در اقتصاد استان کهگیلویه و بویراحمد

(تأثیر وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) بر اقتصاد استان)

سید مجید بایگانی
سید نجم الدین علیزاده
کرم الله محمد پور
سید محمد ظاهر سیاوش
 

چکیده

مقولة سیر و سفر و یافتن مجالی برای تفریح، بازدید از نقاط دیدنی طبیعی و تاریخی و یا زیارت اماکن مذهبی و از همه مهم‌تر، تماشای خلقت الهی در اقصی نقاط گیتی، همواره مورد توجه جوامع بشری در طول تاریخ بوده و هست. قرآن کریم در آیات بسیاری بر سیر و سفر و گردشگری تأکید داشته و به انسان توصیه می‌کند که به مسافرت بپردازد؛ البته نوع گردشگری مدّ نظر آیات قرآن در راستای پرورش روح و جسم است. از زمینه‌هایی که در میان مسلمانان مخصوصاً شیعیان، گروه زیادی را تشویق به مسافرت می‌کند زیارت اماکن متبرکه و بقاع مقدس امامزادگان منسوب به امامان شیعه است. به گونه‌ای که زیارت بخش مهمی از فعالیت‌های مربوط به توریسم مذهبی را در بر می‌گیرد. حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) خواهر امام رضا(ع) در شهرستان گچساران واقع شده که هر ساله تعداد زیادی زائر(توریست مذهبی) از داخل و خارج کشور برای زیارت به این مکان مقدس مشرّف می‌شوند. در این مقاله به این نکته خواهیم رسید که حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) می‌تواند نقش مهمی در اقتصاد و توسعة استان و بالأخص شهرستان گچساران داشته باشد. این مقاله به صورت پژوهش کیفی انجام و از روش توصيفي ، تحلیل محتوا و مطالعات کتابخانه‌ای استفاده شده است و در آن سعی شده به نقش وجود حضرت بی‌بی حکیمه(س) در استان کهگیلویه و بویراحمد و تأثیر آن بر اقتصاد و توسعة استان پرداخته شود.

کلمات كليدي: توريسم، توريسم مذهبي، اماكن متبركه، حضرت بي‌بي حكيمه(س)، تحليل محتوا

مقدمه

سیر و سیاحت به قصد عبرت آموزی و تفکر در خلقت در بسیاری از آیات قرآن و همین طور در پاره‌ای از احادیث و روایات دینی مورد تأکید قرار گرفته است؛ به گونه‌ای که گسترش بسیاری از علوم در عصر شکوفایی علم در تمدن اسلامی ناشی از دستورهای دینی در زمینة اهمیت سیر و سفر بوده است ( ذوالفقاری،1385: 94) .

آثار مکتوب به جا مانده از خاطرات سفرهای سیّاحانی همچون ناصر خسرو، ابن بطوطه و... نشان می‌دهد که انسان همواره برای ارضای حس کنجکاوی خود و شناخت ناشناخته‌ها، همة مخاطرات و مصائب سفر به دوردست‌ها را به جان خریده است و همین امر مقدمه‌ای برای اشاعة تمدن و گسترش فرهنگ اقوام مختلف و آشنایی ملل با یکدیگر شد.

از این گذشته، مذهب نیز یکی از قدیمی‌ترین عوامل اجتماعی برای گردآوردن جمعیت‌ها و ایجاد فرقه‌ها و بالاخره برای به وجود آوردن اقوام و دولت‌ها بوده است. معتقدات مذهبی قوی‌ترین عامل جغرافیای در ایجاد شهرهای به شمار می‌رود که در کنار معابد و بقاع متبرکه به وجود می‌آیند و امر زیارت این اماکن متبرکه با توسعة حمل و نقل و تسهیل تردد، کم‌کم شهری را به وجود می‌آورند که نمونه‌های آن در مشرق زمین بسیار است (رضوانی،1386: 92) .

در میان گردشگران مذهبی ، دو گروه مشاهده می‌شوند: یکی زائران یا کسانی که انگیزة آنها از مسافرت فقط انجام امور مذهبی است و زمان و مدت اقامتشان تابع اوقات فراغت نیست و دیگری گردشگران مذهبی که ضمن انجام زیارت و شرکت در مراسم مذهبی از مکان‌هایی دیگر گردشگری اعم از مذهبی و غیر مذهبی و غیر زیارتی نیز دیدن می‌کنند و یا به عبارتی دیگر اهداف مسافرت آنها چند منظوره است و با اولویت زیارت است که خود موجب بالا رفتن مدت سفر و در نتیجه افزایش میزان هزینه‌های مسافرت می‌شود( مومنی ،1387: 14).

در آیة۱۱ سورة انعام قرآن کریم، خداوند متعال خطاب به پیامبر(ص) می‌فرماید: قل سیروا فی الارض ثم انظروا کیف کان عاقبئ المکذبین. یعنی:‌ای پیامبر به مردم بگو در روی زمین گردش کنید و عاقبت آنانی را که آیات الهی را تکذیب کردند بنگرید. و یا در آیة ۲۰ سورة عنکبوت آمده است: قل سیروا فی الارض فانظروا کیف بداء الخلق. یعنی: ای پیامبر به امتت بگو در زمین سیر کنید و بنگرید که خداوند چگونه آفرینش و هستی را به وجود آورده است. براساس این دو آیة شریفه و بسیاری آیات دیگر، قرآن کریم تعمق و اندیشیدن در احوال گذشتگان، پی بردن به سرنوشت خوب و بد انسان‌ها و دستیابی به رموز خلقت و شکوفایی عقل و آگاهی و ایمان قلبی به ذات باری‌تعالی را از مهم‌ترین رهاوردهای گردشگری گوشزد و به انسان‌ها امر می‌کند که از محیط محدود زندگی خود خارج شوند و با سیر و سیاحت در جهان پهناور در اعمال و رفتار و آداب و سنن دیگران بیندیشند و از این رهگذر، اندوختة پرارزش آگاهی و عبرت را برای گذران عمر کوتاه، اما ذی ‌قیمت خویش به ارمغان بیاورند.

اما سیروسفر در فرهنگ ما ایرانیان که امروزه از آن به نام صنعت توریسم یاد می‌شود، از قدیم الایام جایگاه ویژه و درخور توجهی داشته است. احداث ۲۵۰۰ کیلومتر راه ارتباطی و ایجاد کاروانسراها و چاپارخانه‌های متعدد در طول مسیرها در دورة هخامنشیان، یا احداث جادة ابریشم از چین تا مدیترانه و گذر آن از فلات ایران در دورة اشکانیان و نیز تلاش حکومت‌ها در تأمین امنیت، آسایش و رفاه مسافران و گردشگران در مدت زمان سفر و اقامت که با فرهنگ غنی میهمان‌نوازی و خونگرمی ایرانیان توأمان بوده است، همه و همه گواهی بر اهمیت جایگاه و منزلت گردشگری در این سرزمین کهن از گذشته‌های بسیار دور است. در دوران انقلاب شکوهمند اسلامی نیز که ایران عزیز با پشتوانه قوی ولایت فقیه و مردم همیشه در صحنه، به مدینة فاضلة مسلمانان جهان مبدّل شده است، شاهد درخواست‌های روزافزون خیل مشتاقان سفر به این سرزمین مقدس هستیم.

پس از انقلاب صنعتی و اختراع وسایل نقلیة سریع‌السیر، توسعه و بهبود وسایل ارتباطی بین کشورهای جهان و کوتاه شدن زمان مسافرت، تسهیلاتی از جهات مختلف برای مسافرت در نقاط مختلف جهان فراهم شد و با افزایش نسبی درآمدها که ناشی از رشد اقتصادی کشورها بود، دگرگونی شگرفی در زمینة سیاحت پدید آمد. به طوری که امروزه، توریسم علاوه بر جنبه‌های فرهنگی و اجتماعی، به عنوان یکی از فعالیت‌های سودآور اقتصادی مورد توجه بسیاری از کشورها قرار گرفته است (مکملی و رحیمی نیک،24:1389) .

صنعت توریسم، ابزار مهمی برای کسب ارز و شناساندن محصولات و مصنوعات داخلی به خارجیان است که سبب گسترش و وسعت بازارهای صادراتی می‌گردد و عاملی است که موجب انتقال بخشی از قدرت خرید مردم کشورهای مرفّه، به دیگر نقاط جهان می‌شود. توریسم به دلیل قابلیت تحرک در تولید و توزیع خدمات گوناگون به سرعت گردش پول و ایجاد اشتغال که به سودآوری در اقتصاد ملی کشورهای میزبان منجر می‌شود کمک می‌رساند. صنعت توریسم، صنعت تولید و مصرف است و برای بسیاری از کالاها و خدمات تقاضا پدید می‌آورد و در واقع صنعت جهانگردی صادرات نامرئی محصولات و خدمات است.

خوشبختانه، زمینه‌های توسعة صنعت توریسم ، کاملاً با تحقق اهداف متنوع دولت جمهوری اسلامی ایران همخوانی دارد و در چنین چشم‌اندازی به خوبی می‌توان به آن جامة عمل پوشاند.

آنچه مسلّم است تاكنون بخشي از سياست‌گذاري‌هاي استان کهگیلویه و بویراحمد براي توسعة فعاليت‌هاي گردشگري مبتني بر انتظارات آرمان‌گرايانه بوده و در نتيجه، حاصلي ملموس براي استان به دست نداده است. بالطبع چنانچه بخواهيم به هدف‌گذاري‌هاي مربوط به اين سياست‌ها دست يابيم لازم است همة زيرساخت‌هاي لازم در بخش‌هاي مختلف توريسم از جمله طبيعي، تاريخي ، فرهنگي و مذهبي را در حد مطلوب فراهم كنيم و با بهره گيري از قابليت‌ها و امكانات و پتانسيل‌هاي موجود سهمي از بازار توریسم مذهبی کشور و حوزة خلیج فارس را به خود اختصاص دهيم. بنابراین وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) در استان می‌تواند نقش بسزایی در توسعة استان کهگیلویه و بویراحمد داشته باشد.

بنابراین یکی از موارد تحقیق در حوزة گردشگری که به ارتباط میان مذهب و گردشگری می‌پردازد، مطالعات توسعة گردشگری به صورت کلی و یا در یک منطقة خاص است که در آن مذهب به ­عنوان یکی از عوامل توسعه در نظر گرفته می‌شود (وکونیک، 146:1996) .

حضرت بی‌بی حکیمه (س)

امامزاده بی‌بی حكيمه(س) به استناد اقوال معمّرين محلی و اعتقادات منطقه‌ای و اسناد موجود، از فرزندان حضرت امام موسی بن‌جعفر‌(ع) است. آيت‌الله عالمی دامغانی دربارة شخصيت و زندگانی بی‌بی حكيمه‌(س) چنين نوشته است كه : حضرت امام موسی بن‌جعفر‌(ع) امام هفتم، از جمله امامان دارای فرزند زياد بوده است. چنانكه مرحوم شيخ مفيد در كتاب ارشاد می‌فرمايد از جمله فرزندان آن حضرت« حكيمه» است. در كشف‌الغمه نيز به نقل از مرحوم مفيد حكيمه خاتون را از فرزندان آن حضرت برشمرده است. چنانكه از ابن خشاب نيز نقل كرده كه حكيمه از فرزندان امام هفتم بوده است (موسوی نژاد،25:1386) .

بقعة متبركة امامزاده بی‌بی حكيمه(س) در فاصلة يك كيلومتری ضلع شمال روستای بی‌بی حكيمه(س) از توابع شهرستان گچساران، حد فاصل شهر بندری گناوه به دوگنبدان در دامنة كوه زرد، ميان تنگی عظيم و طويل در فاصلة 100 كيلومتری شهر دوگنبدان قرار دارد.

اين زيارتگاه، از روزگار گذشته تاكنون دارای زوّار زيادی از سراسر كشور بويژه از شهرها و مناطق همجوار و حتی كشورهای عربی حوزة خليج فارس بوده است تا جایی که فقط در طول ایام نوروز به طور ميانگين بيش از يك ميليون زائر به اين حرم مطهر سفر می‌كنند.

طرح مسأله

یکی از انواع گردشگری، گردشگری مذهبی است. صاحب نظران صنعت گردشگری بر این باورند که به لحاظ موقعیت فرهنگی ـ مذهبی خاص ایران در میان کشورهای دیگر، گردشگری مذهبی جای رشد و توسعة بسیاری در کشور ما دارد؛ با وجود این، گردشگری مذهبی در ایران با وجود 8 هزار و 919 مکان مذهبی مقدس، هنوز فاقد ساماندهی تخصصی و متمرکز بوده و این وضعیت نابسامان حتی در شهرهای مهمی چون مشهد و قم نیز مشاهده می‌شود.

حرکت در جهت جذب گردشگر مذهبی در مقصد نخست، نیازمند درک مفاهیم و اصول مذهب و احترام به آن است و سپس به تلاش در جهت تسهیل ارائة خدمات به زائران و مراجعه‌کنندگان و ایجاد امنیت و آرامش در جهت اجرای آزادانة مراسم مذهبی مربوط است که انجام این امور بدون مشارکت سازمان­های مرتبط امکان­پذیر نیست (کوهن، 2001) .

بنابراین، تمام تعریف‌ها و تبیین‌های در امر توسعة استان کهگیلویه و بویراحمد، در کنار ضرورت‌ها و تنگناهایی چون رشد شتابان جمعیت، کاهش درآمدهای ملّی از استخراج منابع محدود و تمام شدنی و نیاز به ایجاد مشاغل مختلف، همگی نشانه‌هایی از جدّی گرفتن صنعت توریسم و بخصوص توریسم مذهبی در کهگیلویه و بویراحمد با توجه به وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) در استان است.

در این مقاله به دنبال آن هستیم که نشان دهیم توریسم مذهبی چیست، دارای چه مقولاتی است و چگونه می‌تواند در اقتصاد استان کهگیلویه و بویراحمد مؤثر باشد؟

روش پژوهش

روش کیفی يكي از اشكال تحقيقات اجتماعي است (بيكر ،138036:)(ببی،1382166:) (باردن137522:) که منابع آموزشی متعددی به تدوين و ارائة چارچوب‌هاي اجراي پژوهشي آن پرداخته اند (ناچمياس،138394:) (كريپندورفف1378113:) (هولستي،137349:) و همچنین این روش، يكي از روش‌هاي جمع آوري و تحليل اطلاعات در تحقيقات اجتماعی تلقي می‌شود. (Bryman,A. 2004:101) (Millward,L,2004:66 ) (Lee,T.W, 1998 :35)

در این تحقیق برای استخراج مفاهیم مربوط، از مطالعة اسنادی و کتابخانه‌ای ، بررسی متون، یادداشت‌ها و اسناد و مدارک استفاده شده است. گیدنز پژوهش اسنادی را این گونه تعریف می‌کند : استفاده منظم از مطالب چاپی و نوشته شده برای پژوهش . پژوهش اسنادی می‌تواند بسته به نوع اسناد مورد مطالعه ، منابع اطلاعاتی عمیق را فراهم کند.( گیدنز،138239:) پژوهش اسنادی، پژوهش مبتنی برشواهد برگرفته از مطالعة اسناد، مانند آرشیوها یا آمار رسمی است (مجدفر،138237:) .

روش به کار گرفته در این پژوهش، توصیفی همراه با تحلیل محتواست . تحليل محتو ا از روش‌هاي عمدة مشاهدة اسنادي است كه به وسيلة آن مي‌توان متون، اسناد و مدارك و در واقع هر نوع سند ثبت و ضبط شد‌ اي را خواه مربوط به گذشته و خواه مربوط به زمان حال مورد ارزيابي و تحليلي منظم‌تر، دقيق‌تر و از همه مهم‌تر با درجات بالاتري از پايائي قرار داد (سروستانی،1387: 91) .

مبانی نظری

توريسم مذهبی( Religious tourism )

گردشگری مذهبی اگر قدیمی­ترین نوع گردشگری نباشد حداقل یکی از قدیمی­ترین آنهاست. در عیلام و سومر باستان، مردم برای زیارت وارد زیگورات می­شدند و در امپراتوری قدیم مصر نیز ساکنان خارج از شهر برای شرکت در مراسم مذهبی به شهر سرازیر می­شدند.

توريسم: توريسم معادل واژة جهانگردي وگردشگري در زبان فارسي است و از كلمه (tour) به معناي گشتن و از ريشة يوناني (touronois ) گرفته شده است و به كلية فعاليت‌هاي يك ديدار‌كننده از زماني كه تصميم به سفر مي‌گيرد تا خاتمة سفر، اطلاق می‌گردد (دادپور،36:1388) .

توريست: به ديدار كننده‌اي اطلاق می‌شود كه حداقل يك شب را در اقامتگاه‌هاي خصوصي يا عمومي كشور ميزبان بگذراند. همة مخلوقات الهي در سير و سفر از مكاني به مكان ديگر و از زماني به زمان ديگر، در جهت كمال حركت مي‌كنند. قرآن كه براي هدايت بشر نازل شده است، در آيه‌هاي بسياري بر سير و سفر تأكيد داشته و در خطاب‌هاي مختلف از انسان دعوت مي‌كند به مسافرت و زمين‌گردي بپردازند (رحیم پور،61:1379) .

توريست مذهبي: گردشگراني فرهنگي هستند كه براي زيارت اماكن، آثار، يادمان‌هاي مذهبي، انجام اعمال مذهبي و ديني، ترويج و آموزش و گذران اوقات فراغت در مكان‌ها و مراكز مذهبي جهان سفر می‌كنند. در اینجا با دو دسته مختلف از جهانگردان روبرو می‌شویم: دستة اول کسانی که از اماکن مقدس در دین خود بازدید می‌نمایند و گروه دوم کسانی که از اماکن مقدس سایر ادیان دیدن می‌کنند (همان: 62) .

جاذبه‌هاي مذهبي، زيارتگاهي و اماكن مقدس و آرامگاه‌هاي پيشوايان ديني و... هر ساله پذيراي ميليون‌ها گردشگر هستند و در هر كشوري از تنوع زيادي برخوردار است. اين نوع از اشكال گردشگری يكي از رايج‌ترين انواع توريسم قلمداد گرديده و سابقة آن به قرون و اعصار گذشته برمی‌گردد. مدارك مستند تاريخي موجود از تمدن‌هاي عظيم ميان رودان و مصر و نيز آثار به‌جاي مانده از روزگاران پيش از تاريخ ، حكايت از سفرهاي مذهبي هزاران نفر از انسان‌ها از ديرباز مي‌نمايد. توريسم زيارتي تنها شكل از اشكال گردشگری است كه بر موانع آب و هوايي غلبه مي‌نمايد؛چرا كه با تغييرات آب و هوايي مشاهده مي‌شود كه در تعداد بازديدگنندگان از اماكن و شهرهاي مذهبي دچار تغيیر نمي‌گردد. همايش عظيم ميليون‌ها نفر از مسلمانان جهان در مكه و مدينه يكي از انواع بارز اين نوع توريسم است (منشی زاده،119:1376).

توریسم را باید با زادگاهش معنا کرد، زادگاه توریسم در مکان خود (یعنی دنیای بیرون) محصولی عینی است نه ذهنی، و توریسم در معنای امروزیش طی سه یا چهار دهة اخیر تغییرات بسیار زیادی پیدا کرده است . پس زمان نیز به زادگاه توریسم احاطه دارد. توریسم در واقع، میوة شهرنشینی پست‌مدرنیسم است. زندگی در تمدن، رفاه، در بالاترین حد فراغت ذهنی بر آمده از تکنولوژی و اطمینان از آینده و هزارن مسألة دیگر، تنها بخشی از معرفه‌های زادگاه مفهوم توریسم هستند (حسینی،77:1388) .

ایرانیان سالیانه به سفرهای متعدد مذهبی خارجی مثل سفر حج ، عتبات عالیات و اماکن مقدس کشورهای دیگر و سفرهای مذهبی داخلی نظیر مشهد ،قم ، ری ،شیراز، گچساران و نظایر آنها رفته و اثرات مختلفی گردشگري در این مناطق بر جای می‌گذارند.

برخی از گردشگران، انگیزه­های متعددی از بازدید دارند از قبیل باورهای مذهبی، علاقه به معماری‌های خاص و ارزش­های تاریخی آن. از لحاظ نظری، گردشگری مذهبی تنها بازدیدکنندگانی را شامل می­شود که به گروه مذهبی خاصی تعلق دارند و اساساً با هدف افزایش معرفت یا اظهار همراهی با کیش و عقیده خود اقدام به سفر می­کنند. (اسمیت و همکاران، 2010).

گردشگري که يکي از بخش‌هاي در حال رشد اقتصاد جهاني است تقريباً براي استان کهگیلویه و بویراحمد که استانی در حال توسعه است، به عنوان صنعتي که از استعدادهاي ارزشمندي در خلق انواع منافع اقتصادي برخوردار است، باید بيش از پيش مورد توجه قرار گیرد.

ويژگي‌هاي سفرهاي مذهبي :

سفرهاي مذهبي نيز همچون ساير سفرها داراي ويژگي‌هايي است كه در زير به چند مورد از آنها اشاره مي‌كنيم:
1- گردشگري مذهبي داراي اثرات منفي زيست محيطي، فرهنگي- اجتماعي كمتري نسبت به ساير گونه‌هاي گردشگري است كه شايد بخشي از اين ويژگي به دليل آموزه‌هاي مكاتب، اديان و مذاهب زائران باشد و اينكه اغلب زائران افرادي آرام، اهل صلح و مطيع قانون هستند.

2- فصلي بودن سفرهاي مذهبي و اينكه بسياري از اين گونه سفرها تنها در فصل‌هاي خاصي صورت می‌گيرند.

3- افرادي كه دست به اينگونه سفرها می‌زنند به دليل اينكه بيشتر در جست و جوي معنويات می‌باشند زياد تنوع طلب نبوده و اكثراً به دنبال سادگي هستند.

4- تمامي افراد از هر طبقه اجتماعي مي‌توانند دست به اين‌گونه سفرها بزنند؛ به عبارت ديگر اين‌گونه سفرها مختص طبقة خاصي از اجتماع نيست. تا جایی که در بسياري از كشورهاي در حال توسعه كه گردشگري در مراحل ابتدايي خود به سر می‌برد، براي بسياري از طبقات اجتماعي، گردشگري مذهبي تنها فرصت سفر به شمار مي‌آيد. همچنين اين وضعيت در جوامع متوسط و مياني كه طبقات متوسط آن از نظر مالي و از نظر اجتماعي توانايي سفرهاي طولاني را ندارند بيشتر به چشم می‌خورد و وقت آزاد آنها اكثراً به وسيلة بازديد از اماكن مذهبي و زيارتي پر می‌شود.

5- اكثر سفرهاي مذهبي و زيارتي به صورت گروهي و جمعي و به صورت سازماندهي‌شده صورت می‌گيرند.

6- برخي از سفرهاي مذهبي از لحاظ اجراي فرامين مربوط به آن دين و يا مذهب ،حالت اجباري و يا تاكيدي به خود می‌گيرند كه به ناچار تمامي افراد مومن به آن دين يا مذهب مجبور به اجراي آن سفر دسته كم براي يكبار می‌گردند.(دقيقا نظير آنچه در دين اسلام مبني بر زيارت خانه خدا كه بر تمامي مسلمانان واجب است وجود دارد).

7- مراكز مذهبي و زيارتي مكان‌هايي را براي ديدار و ارتباط مردم از فرهنگ‌ها و مناطق مختلف فراهم می‌كنند.

8- توليد و فروش صنايع دستي قديمي، طرح‌ها و توليدات باستاني مناطق مختلف در مراكز مذهبي و زيارتي.

9- گردشگري مذهبي داراي جنبه‌هاي سياسي نيز هست به طوري كه بسياري از اماكن مذهبي متعاقباً اماكن ملي نيز به شمار می‌آيند و بسياري از اماكن مذهبي براي برپايي جشن‌هاي ملي مورد استفاده قرار می‌گيرند.

حضرت بی‌بی حکیمه(س) و اهمیت گردشگری مذهبی آن

اگرچه وجوه روحانی و مذهبی زیارت حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) ، مطرح کردن ابعاد اقتصادی آن را سخت می­کند ولی باید توجه داشت که این گردشگری مذهبی تبعات مالی و اقتصادی بسیاری دارد و وسعت این تأثیرات غیر قابل باور است. اندازة این بازار و قدرت اقتصادی آن می‌توانند عوامل اساسی در رونق اقتصاد استان کهگیلویه و بویراحمد و بخصوص در شهرستان گچساران باشند که اگر گردشگری مذهبی یک صنعت در نظر گرفته شود، وضوح آنها در استان نیز بیشتر می­شود. با توجه به وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) آینده­ای که پیش روی گردشگری مذهبی استان کهگیلویه و بویراحمد است، با توجه به بازاری که هر روز بزرگ‌تر می­شود، بسیار درخشان خواهد بود.

با توجه به نقش مهمی که توریسم مذهبی در توسعة استان کهگیلویه و بویراحمد بویژه از بُعد فرهنگی دارد، می‌توان با برنامه‌ریزی و ایجاد زیرساخت‌ها در استان با توجه به وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) بهرة کافی را برای توسعة استان برد. اما با وجود پتانسیل و ظرفیت مهم مذهبی در استان کهگیلویه و بویراحمد و شهرستان گچساران این مهم مورد غفلت واقع شده است ولی با توجه به علاقه‌مندی مردم دیگر نقاط کشور به حضرت بی‌بی حکیمه (س) می‌توان شرایطی را فراهم کرد که مردم کشور در تمام ایام سال برای بازدید از این بقعة متبرکه به شهرستان گچساران سفر کنند.

تأثیرات مثبت توسعة گردشگری مذهبی در استان کهگیلویه و بویراحمد ، انکار ناپذیر است. فرصت­های شغلی جدید، جذب سرمایه­های خارجی و تعامل میان مردم استان و گردشگران در کنار منفعت مالی که نصیب استان و بخصوص شهرستان گچساران می­شود، هر کدام عامل قابل توجهی جهت توسعة گردشگری در استان است. علاوه بر آن، تبلیغات مذهبی و دینی که همراه با توسعة گردشگری در حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) انجام می‌گیرد، به تنهایی می­تواند عاملی برای تشویق مدیران و مسؤولان استان برای افزایش توسعة­ گردشگری مذهبی باشد .

در استان کهگیلویه و بویراحمد جاذبه‌های مذهبی (امامزادگان، زیارتگاه‌ها، مساجد تاریخی، حسینیه‌ها و ...) بالاخص وجود حضرت بی‌بی حکیمه (س) در کنار اجرای مراسم مذهبی در آنها که ریشه در باورها و اعتقادات دارند، می‌تواند منجر به پیوند بین فرهنگ و مذهب شده و تعداد زیادی از گردشگران مذهبی و فرهنگی را به خود جذب کند.

ترکیب امتیازاتی چون وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) در استان، مراسم و آئین‌های مذهبی در استان، وجود امکانات برای اقامت در شب در حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) ، فرصت‌های خرید و جاذبه‌های گردشگری مذهبی عمومی می‌تواند بازدیدکنندگان را از مکان‌های متعدد جذب کند. بویژه هنگامی که جاذبة خاصی در بین این جاذبه‌ها وجود داشته باشد، در آن صورت احتمال دارد که بازدیدکنندگان مسافت طولانی‌تری را طی کنند. حضرت بی‌بی حکیمه (س) که خواهر امام رضا(ع) است، می‌تواند یکی از مهم‌ترین امتیازات این استان برای جذب گردشگر و توسعة استان باشد.

اماکن مقدس به دلیل فراهم کردن امکان دستیابی به رضایت معنوی معیّن و کشف مکان‌های جدید، عادات و ...، نقطة قدرتمند جذب توریست مذهبی را تشکیل می‌دهند.(Cohen, 1992: 33) این معابد، کلیساها یا مساجد هستند، آنها سازه‌های ساخته شده توسط بشرند که در آنجا می‌توان خدا یا خدایان را پرستش کرد (موسوی و باقری کشکولی، 1392: 115) . امروزه، در کنار این نقش، عمارت‌های مذهبی با معماری و آثار هنری چون نقاشی و مجسمه، جاذبة گردشگری بالایی دارند.

مارک مک ویلیامز (1995) استدلال می‌کند که این جاذبه، از طریق ارتباط با ترکیبات گوناگونی چون شفای معجزه‌آسا، ظهور موجودات مافوق طبیعی، جغرافیای مقدّس و دشواری در دسترسی توسعه می‌یابد(Williams, 2002: 325) .

وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) علاوه بر نقش و تأثیر مذهبی می‌تواند بر عمران و آبادانی استان نیز تأثیرگذار باشد و در کنار فضای معنوی، برای مردم فضای تفریحی هم ایجاد کند. برای رسیدن به مرزهای مطلوب در این عرصه، باید برای فضاهای اماکن مذهبی برنامه‌ریزی منطقی صورت گیرد تا با شناخت وضع موجود (هست‌ها و نیست‌ها) و با استفاده از فرصت‌ها، راهکارهای اجرایی مهار تهدیدها را ارائه کرد.

جایگاه گردشگری در فرهنگ اسلامی

در فرهنگ اسلامی، سیاحت به عنوان سیر آفاق در برابر سیر انفس مورد توجه قرار گرفته است. اسلام به انسان و نیازهای او نگاه ویژه‌ای دارد و آنچه را که زندگی را لذت بخش و آسان می‌کند و در جسم و روح و روان انسان مؤثر است، به رسمیت می‌شناسد.

در دنیای ماشینی امروز، انسان بیش از گذشته به استراحت و گردش نیازمند است تا آثار ناشی از فشارهای روحی و روانی را حتی المقدور خنثی کند؛ زیرا از این منظر، گردشگری و سیاحت یک تجربة درون‌گرایانه است. بشر می‌خواهد لحظاتی را به دست آورد که جان و روح خسته، مکدّر، تاریک و متلاشی شده‌اش به آزادی، فراخی، لذت و زیبایی ماورایی برسد؛ می‌خواهد از این راه معنویت زندگیش را تأمین و فروریختگی آن را جبران کند.

مسافرت از سنت‌های پسندیده در جوامع مختلف بوده است. انسان‌ها هنگام سفر از نقطه‌ای به نقطة دیگر و از زمانی به زمان دیگر در راستای رشد و کمال حرکت می‌کنند. قرآن کریم در آیات بسیاری بر سیر و سفر تأکید داشته و به انسان توصیه می‌کند که به مسافرت بپردازد. به ترتیبی که می‌فرماید: قل سیروا فی الارض... فسیروا فی الارض...

با اندک تأملی بر آیات راهگشای قرآن، به روشنی در می‌یابیم که با سفر کردن می‌توان به مطالعة آفاق و انفس و کسب علم و تجربه، خداشناسی از طریق مردم شناسی و شناخت عظمت خلقت، اعتقاد به معاد، مطالعة سنت‌های غلط و ضد ارزش‌های اسلامی و اخلاقی و همچنین عبرت‌آموزی از سرگذشت پیشینیان پرداخت.

از نظر قرآن علاقه‌مندی به کمال و تفریح و تفرّج، کسب روزی حلال و رفع نیازها، تقویت حس پرستش خالق و از بین رفتن جهالت‌ها از فواید سفر است. از مهم‌ترین آیاتی که به طور مستقیم به مقولة سفر پرداخته است، می‌توان به سورة مبارکة آل عمران )آیات137-138)، سورة مبارکة توبه (آیه42)، سورة مبارکة یونس (آیه 22)، سورة مبارکة نحل (آیه 80)، سورة مبارکة انعام (آیه 11)، سورة مبارکة یوسف (آیات 109و111)، سورة مبارکة عنکبوت (آیه20) و سورة مبارکة روم (آیات 9و10( اشاره کرد.

زیارت، بخش مهمی از فعالیت‌های مربوط به گردشگری مذهبی را در بر می‌گیرد. اگر نگاهی به آیة 156سورة بقره بیندازیم، درمی‌یابیم که در فرهنگ اسلامی، هدف اصلی از خلقت، رشد و ارتقای معنوی است؛ از این رو یکی از راه‌های تقویت معنویت و ایجاد ارتباط با معبود، زیارت است. انسان وقتی به معنای عمیق زیارت‌نامه‌ها توجه کند و با عشق و علاقه به زیارت بپردازد، احساس می‌کند از طریق مکانی که مشغول زیارت است، به معبود خود نزدیک‌تر شده است. بسیاری از اوقات، مسیر زیارت همراه با عشق و از خودگذشتگی است. زیارت پیوند قلبی است نه محاسبة عقلی، لذا عمق و تأثیرگذاری آن نسبت به امور مادّی به مراتب بیشتر است.

آنچه زائر را به پیمودن راه‌ها و طی مسافت‌ها و تحمل رنج سفر و استقبال از خوف و خطر وا می‌دارد، کشش درونی و علاقة قلبی اوست و هر جا که عشق بیاید، خستگی رخت بر می‌بندد.

گردشگری مذهبی در ایران

توریست مذهبی به سبب اعتقادات و ایمانش، توریست پایدارتری است و با توجه به پتانسیل‌هایی که ایران دارد و جذابیت‌هایی که بافت مذهبی ایران داراست باید این خصیصه، محور توریستی ما شود.

در ایران با توجه به حضور ادیان مختلف توحیدی، قابلیت ایجاد انواع مختلفی از گردشگری مذهبی وجود دارد. در ایران، مسلمانان با اکثریت قابل توجهی، سالیانه مبادرت به انجام سفرهای متعدد مذهبی می­نمایند. این سفرها از یک سو به مقصدهای خارجی مانند عربستان، عراق و سوریه و از سوی دیگر به مقصدهای داخلی نظیر مشهد، قم، ری، شیراز و نظایر آنها انجام می­گیرد و هرکدام تبعات و اثرات مختلفی را به دنبال دارد .

صاحب­نظران صنعت گردشگری بر این باورند که به لحاظ موقعیت فرهنگی- مذهبی خاص ایران در میان کشورهای دیگر، گردشگری مذهبی جای رشد و توسعة بسیاری در کشور ما دارد .دست کم 4319 اثر در زمرة آثار ثبت شده در فهرست میراث ملی قرار دارند که علاوه بر داشتن جاذبة زیارتی، دارای جاذبه­های فرهنگی- تاریخی هم هستند (سامانی، 93:1384) .

علی­رغم پتانسیل­های بالای گردشگری مذهبی در ایران، توسعة­ این شکل از گردشگری با مشکلاتی روبروست. مشخص نبودن متولّی برای گردشگری مذهبی یکی از مهم‌ترین تنگناهای مسافرت­ها و برنامه­های گردشگری مذهبی است. البته این مشکل تنها به کشور ایران بر نمی­گردد، بلکه وقتی به خاورمیانه نگریسته می­شود، مشخص می­گردد که این مسأله در کل منطقه وجود دارد. مهم‌ترین مراکز گردشگری خاورمیانه، هیچ­کدام بیش از 5 میلیون بازدید‌کننده ندارند، در حالی که به عنوان مثال کشور اسپانیا پذیرای 60 تا 63 میلیون گردشگر در سال است (گلدستون، 145:2005) .

در مجموع، در شرایطی که رونق صنعت گردشگری می‌تواند موجب تحول اقتصادی، کسب درآمد و همچنین اشتغال‌زایی در کشور شود و حضور گردشگران بویژه گردشگران مسلمان در ایران می‌تواند در زدودن تصویر نامناسب و غیرواقعی که کشورهای غربی با تبلیغات گستردة خود علیه کشورمان ترسیم کرده اند، مؤثر باشد، آیا بهتر نیست مسؤولان سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و برنامه‌ریزان کشور توجه ویژه‌ای به ظرفیت‌های موجود بویژه در بخش زیارتی و مذهبی داشته باشند تا شاید از این طریق بتوانیم در آینده‌ای نه چندان دور، شاهد رونق صنعت توریسم و جذب توریست زیارتی بیشتری به کشور باشیم؟

سازمان­های مرتبط با گردشگری مذهبی و زیارت در ایران

سازمان­های مسؤول و مأموریت آنها در حوزة گردشگری مذهبی و زیارت

ردیف

نام سازمان

مأموریت اصلی در حوزة گردشگری مذهبی

1

اوقاف و امور خیریه

اداره اماکن متبرکه و موقوفات

2

حج و زیارت

ساماندهی سفرهای زیارتی

3

فرهنگ و ارتباطات اسلامی

برقراری ارتباطات فرهنگی با کشورهای اسلامی




وضعیت استان کهگیلویه و بویراحمد در توریسم مذهبی:

نقاط قوّت:

۱ - زمینه‌های سیاسی :استان کهگیلویه و بویراحمد تنها استان در کشور است که جمعت اصلی و بومی آن کاملاً شیعی است.

۲ - زمینه‌های گردشگری مذهبی:

الف: وجود مرقد مطهر حضرت بی‌بی حکیمه(س)؛

ب: وجود بیش از 500 بقعة متبرکه ، امامزاده‌ و مسجد تاریخی در استان؛

پ: برگزاری گسترده و باشکوه مراسم مذهبی از جمله مراسم عزاداری امام حسین(ع) و یاران شهیدش در ماه محرم ومراسم مرتبط با آن مانند تعزیه، مراسم عزاداری احیای شب‌های قدر، ایام فاطمیه و مراسم جشن و شادی ویژة ولادت ائمة اطهار بویژه جشن‌های نیمه شعبان و ولادت امام علی(ع) در استان.

۳ - زمینه‌های دیگر انواع گردشگری: ارزان بودن نسبی هزینه‌های گردشگری در کشور و استان کهگیلویه و بویراحمد، عامل توسعه‌دهنده و زمینه‌ساز رشد ورود توریست‌های مذهبی به استان کهگیلویه و بویراحمد خواهد شد و از آنجایی که زمینه‌های مشترک فرهنگی فراوانی بین ایران و بسیاری از کشورهای شیعه‌نشین دنیا وجود دارد، این مشترکات کار را برای ورود این گروه از گردشگران به کشور و استان کهگیلویه و بویراحمد بسیار ساده خواهد ساخت. عوامل دیگری مانند حمل و نقل آسان و کم هزینه به روش‌های زمینی و ریلی، وجود غذاخوری‌ها ، مراکزاقامتی و خطوط هوایی هم عواملی هستند که ورود توریست‌های مذهبی کشورمان و کشورهای حوزة خلیج فارس به این استانرا ساده‌تر می‌کنند.

نقاط ضعف:

۱ - عدم شناسایی مطلوب جاذبه‌های مذهبی وگردشگری استان کهگیلویه و بویراحمد در بازارهای هدف کشورمان و خارج از کشور؛

۲ - عدم به کار گیری روش‌های مطلوب و همه جانبة بازاریابی در زمینة جذب توریست‌های مذهبی؛

3 - نبود منابع و محتوای تبلیغاتی جهت آشناسازی ساکنان بازارهای هدف با جاذبه‌ها و فرهنگ استان کهگیلویه و بویراحمد به زبان‌های محلی آنها؛

4 - عدم اقبال بخش خصوصی به جذب توریست‌های مذهبی در استان؛

5 - نبود تابلوها و فایل‌های راهنمای صوتی به زبان‌های مختلف در حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س)؛

6 - عدم فرهنگ‌سازی وآموزش مناسب به شهروندان گچسارانی در مورد پذیرش وتعامل مناسب با توریست‌های مذهبی؛

7 - آشنا نبودن شهروندان گچسارانی ،کسبه و خادمان حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) به زبان‌های عربی ، اردو و...؛

8 - نبود زائرسرا و یا مناسب نبودن اماکن اقامتی در نزدیکی حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س)؛

9 - کمبود راهنمایان متخصص برای مسافران در استان و حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س).

عناصر و فرصت‌های گردشگری در شهرستان گچساران با توجه به وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س)

توریسم مذهبی پدیده‌ای است که با بخش‌های مختلف ارتباط دارد، در واقع در استان کهگیلویه و بویراحمد یکی از مشکلات این صنعت این است که محدوه‌های این فعالیت برای سازمان‌های این استان روشن و واضح نیست، به طوری که تعدادی از نهادها و دستگاه‌ها خود را متولّی این امر دانسته اند و هریک به نوبة خود به گردشگران مذهبی خدمات ارائه می‌دهند. جانسن وربک در یک طبقه بندی ساده، عناصر اولیه و ثانویة گردشگری را برای ارائة خدمات بیان کرده است : عناصر نخستین، زمینه‌ها و پایه‌های مادی و انسانی و همچنین فعالیت‌ها و تجهیزات ویژه برای جذب گردشگران را با هم جمع و ادغام می‌کند. عناصر ثانوی در بر گیرندة تسهیلات خرید، اقامت، غذاسرا، بنگاه‌های حمل و نقل گردشگری هستند. عناصر کیفی که به عناصر اضافی معروفند و شامل تسهیلات دسترسی به نقاط مختلف از جمله توقفگاه‌ها، اطلاع رسانی به مسافران و بازدید کنندگان هستند (کازس و پوتییه،1382: 79) .

بایسته‌ها در یک طرح ترکیبی در حوزة گردشگری شهرستان گچساران:

* معرفی مناسب، جامع و کامل حضرت بی‌بی حکیمه(س): در روش‌های تبلیغاتی، معرفی حضرت بی‌بی حکیمه(س) باید با جزئیات کامل همراه با عکس و فیلم وراهنمایی مناسب صورت گیرد و مسیرهای حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) ، بخش‌های مرتبط با اقامت و پذیرایی و کلیة اطلاعات ضروری به زبان‌های مختلف و به روشنی در اختیار توریست مذهبی قرار گیرد تا وی خود را بی‌نیاز از پرس و جو از افراد محلی ببیند . همچنین بسته‌های گردشگری باید متناسب با ترجیحات توریست مذهبی هر منطقه صورت گیرد؛ زیرا بسیاری از گردشگران علاوه بر زیارت و انجام اعمال و مراسم مذهبی، هدف‌های گردشگری دیگری را نیز دنبال می‌کنند که باید اطلاعات مرتبط با آن نوع گردشگری نیز در اختیارشان قرار گیرد.

* پائین آوردن هزینة سفر: هرچند سیر و سیاحت جزو لاینفک زندگی پرکار ماشینی امروز جوامع بشری به شمار می‌رود ولی آنچه مقصد، مدت و نوع مسافرت را تعیین می‌کند هماهنگی هزینة سفر با اقتصاد خانواده‌هاست. ازاین رو اغلب استان‌های گردشگرپذیر مذهبی تلاش می‌کنند با دادن تخفیف‌هایی در هزینة ترابری، اقامتی، پذیرایی و بازدید از اماکن دیدنی، مسیر توریست‌های مذهبی بیشتری را به سمت خود تغییر دهند. گرچه این تخفیف‌ها در بعضی موارد موجب کاهش مقطعی درآمد می‌شود اما در درازمدت با افزایش تعداد توریست‌های مذهبی و طولانی شدن مدت اقامت آنها، رونق صنعت توریسم استان کهگیلویه و بویراحمد و بخصوص شهرستان گچساران را در پی خواهد داشت.

* تأمین امنیت و آرامش جانی، مالی و روحی توریست مذهبی: مقولة امنیت و آرامش از اساسی‌ترین اصول توسعة صنعت توریسم استان به شمار می‌رود و اصولاً صلح، دوستی و امنیت با این صنعت عجین است. احساس کوچک‌ترین ناامنی در استان کهگیلویه و بویراحمد می‌تواند لطمة جبران ناپذیری به این صنعت و زیر‌شاخه‌های آن وارد کند. تأمین و بسط و گسترش فضای امن توأم با آرامش که بر عهدة دستگاه‌های نظامی، انتظامی و اطلاعاتی استان است از یک سو و تبلیغ و ترویج آن توسط رسانه‌های گروهی ازسوی دیگر، وظیفة خطیری است که تحقق آن، رونق صنعت گردشگری مذهبی استان کهگیلویه و بویراحمد را تضمین خواهد کرد.

* مرمّت، نگهداری و زیبا سازی حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س): برای قرار گرفتن استان کهگیلویه و بویراحمد در جمع استان‌های زائرپذیر به واسطة وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) در استان و حتی در دنیا ، مرمّت، نگهداری و زیبا‌سازی حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س)ضروری است؛ همان چیزی که در نگاه اول هر بازدیدکننده و گردشگر جلوه‌گری می‌کند. مرمّت و بازسازی بموقع حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س)، همچنین حفظ آراستگی و پاکیزگی حرم و افزایش امکانات مناسب تفریحی و سیاحتی باید مورد توجه ویژه قرار گیرد.

* تجهیزات جانبی: در استان و بالاخص شهرستان گچساران باید هتل‌ها، مهمان‌سراها، خدمات مربوط به رفت و آمد ، غذاخوری و سامانه‌های اطلاع رسانی را برای رفاه حال توریست‌های مذهبی فراهم کرد.

* استفاده از فرصت شرکت در نمایشگاه‌های خارج از کشور: یکی از بهترین فرصت‌ها جهت جذب گردشگران مذهبی در شهرستان گچساران ، شرکت در نمایشگاه‌های خارج از کشور است. تمامی روش‌های بازاریابی الکترونیکی درنمایشگاه‌ها قابل انجام هستند ضمن اینکه از بازاریابی سنّتی و پخش بسته‌های تبلیغاتی نباید غافل بود چون این روش هنوز در نزدبسیاری از گردشگران به عنوان تنها روش آشنایی با مقاصدگردشگری مطرح است. به هرحال باتوجه به کوتاه بودن زمان برگزاری نمایشگاه‌ها و هزینه‌های بالای شرکت درآنها باید به این نکته توجه داشت که جمع آوری اطلاعات بازدیدکنندگان ازقبیل رایانامه ، شماره تلفن همراه و نشانی پستی بهترین راه برای ارتباط مداوم با آنها و معرفی حضرت بی‌بی حکیمه(س) است.

* سفارت‌خانه‌های جمهوری اسلامی ایران در کشورهای هدف: معرفی حضرت بی‌بی حکیمه(س) به سفرای جمهوری اسلامی در خارج از کشور می‌تواند زمینه‌های آشنایی وجذب گردشگران را از راه مشرکت بخش خصوصی در این مکان فراهم کند. همچنین تسریع و آسان سازی صدور روادید و زمینه سازی جهت لغو آن، از خدمات بسیار مهمی است که بر عهدة سفارت‌خانه‌های کشورمان درکشورهای هدف است.

*تبلیغ از طریق زائران ایرانی در مراسم حج ، عتبات عالیات و سوریه: باتوجه به ایجادآشنایی بین زائران ایرانی ودیگر زائران شیعه درمراسم حج، زیارت عتبات عالیات و سوریه و باتوجه به اثربخشی فوق العادة تبلیغات دهان به دهان ، یکی از بهترین روش‌های معرفی حضرت بی‌بی حکیمه(س) به زائران بازارهای هدف، همین روش است و این امر نیازمند توجه ویژة سازمان حج و زیارت است که باتوجه به دراختیار داشتن شبکة گستردة دفاتر زیارتی در سراسر کشور، از طریق پخش اقلام تبلیغاتی توسط زائران ایرانی ، زائران شیعة دیگر کشورها را علاوه بر آشنایی با حضرت بی‌بی حکیمه(س) به زیارت از حرم خواهر امام رضا (ع) دعوت نمایند.

*شبکة ماهواره‌ای: ایجاد شبکة ماهواره‌ای جهت معرفی جاذبه‌های مذهبی در کشورمان و اختصاص دادن برنامه‌هایی جهت معرفی اماکن و مراسم مذهبی و همچنین پخش زندة نمازهای پنج گانه و مراسم مذهبی از زیارت‌گاه‌ها می‌تواند به عنوان یکی از بهترین فرصت‌های بازاریابی جهت ورود گردشگران شیعه به کشورمان باشد. باتوجه به این که هیچ رسانة دیگری توانایی برقراری ارتباط باکیفیت و زنده با مخاطب را به اندازة تلویزیون ندارد، راه‌اندازی یک شبکة گردشگری بین المللی جهت معرفی جاذبه‌های کشورمان به طور عام و یک شبکه ماهواره‌ای، ویژةگردشگری مذهبی به طور خاص می‌تواند باعث تحول در زمینة ورود گردشگران شیعه به داخل کشور و در نتیجه به استان کهگیلویه و بویراحمد شود.

* تبلیغات شفاهی از طریق گردشگرانی که به استان کهگیلویه و بویراحمد می‌آیند: این عامل شاید به عنوان مهم‌ترین فرصت در جهت جذب زائران به استان کهگیلویه و بویراحمد شناخته شود، چون با توجه به غلبة فرهنگ شفاهی، سنتی و قومی- قبیله‌ای در بسیاری از بازار‌های هدف توریسم مذهبی، زمانی که یک توریست مذهبی با رضایت ازمسافرت خود به استان کهگیلویه و بویراحمد ، این استان را ترک می‌کند، در واقع یک پیک بازاریابی قدرتمند و بالقوه از استان به خارج از استان و یا خارج از کشور و به یکی از نقاط هدف گردشگری شیعه رفته است. نکتة بسیار مهم در این نوع بازاریابی، رضایت توریست مذهبی از اقامت و زیارت خود در ایران و استان کهگیلویه و بویراحمد است که این مهم جز با ارتقای زیرساخت‌ها و کلیة خدمات گردشگری و ترویج فرهنگ گردشگرپذیری فراهم نخواهد شد. همچنین در اختیار قرار دادن اقلام تبلیغاتی جهت توزیع در بین آشنایان هنگام خروج توریست مذهبی از استان و یا ارسال آنها به نشانی وی می‌تواند به پیشبرد اهداف بازاریابی در این زمینه کمک شایانی بنماید.

*تمدید اقامت توریست‌های مذهبی: راهکارهای افزایش مدت اقامت توریست مذهبی در اماکن مذهبی استان و شهرستان گچساران، خود نیازمند بررسی جداگانه است اما برگزاری هرگونه مراسمی که اقامت توریست مذهبی را طولانی‌تر کند مانند برگزاری جشنواره‌ها و مسابقات مذهبی مثل نقاشی کودکان ، برگزاری دوره‌های آموزشی کوتاه مدت مذهبی مانند آموزش قرآن و دیگر منابع دینی ، احداث موزه در کنار حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) ، احداث مکان‌های تفریحی خانوادگی در کنار حرم ، برگزاری مسابقات آشپزی حلال و توزیع غذای آنها بین توریست‌های مذهبی به عنوان نذری و برکت ، فرهنگ سازی در جهت توزیع نذورات در زمان‌های مختلف سال به عنوان برکت بین آنها و اشاعة عناصر فرهنگ اسلامی در استان و حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) با مشارکت هم استانی‌هایمان می‌تواند علاوه بر آشنایی توریست‌های مذهبی با فرهنگ استان ، زمینه‌های تبادل فرهنگی و ماندگاری آنها در حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) را نیز افزایش دهد.

* حفظ حرمت و تکریم توریست‌های مذهبی: احترام گذاشتن و تکریم توریست مذهبی یکی از مؤثرترین شیوه‌های رفتاری است که انگیزة تکرار خاطرات شیرین سفر را برای بار دوم و سوم و ... در وجود هر گردشگری زنده نگه می‌دارد. بویژه آنکه خصلت نیک مهمان‌نوازی در تعالیم دینی ما مسلمانان بسیار سفارش شده است. دین مبین اسلام به مسألة گردشگری با بینش خاص توأم با مهمان نوازی و محبت اسلامی نگریسته است. در همین زمینه، حدیث معروف نبوی خطاب به ما مسلمانان، ضرورت احترام و تکریم مهمان را گوشزد می‌کند و می‌فرماید: «اکرم الضیف ولو کان کافرا، یعنی مهمان را گرامی بدارید هر چند آن مهمان کافر باشد». بدون شک تعامل شایسته در برخورد با توریست مذهبی، رعایت اصول و آداب احترام آمیز در طرز رفتار، گفتار و منش با در نظر گرفتن همة انتظارات و ملاحظات دینی و مذهبی گردشگران، ماندگاری خاطرات خوش سفر را در وجود آنها صد چندان خواهد کرد.

موانع و تنگناها در شهرستان گچساران

توریسم مذهبی دارای اثرات منفی زیست محیطی، فرهنگی و اجتماعی کمتری نسبت به سایر گونه‌های گردشگری است که شاید بخشی از این ویژگی به دلیل آموزه‌های مکاتب، ادیان و مذاهب زائران باشد که افراد مذهبی را افرادی آرام، اهل صلح و مطیع قانون می‌داند. لیکن توسعة این بخش ازصنعت گردشگری در شهرستان گچساران نیازمند فراهم آمدن بستری از امکانات و خدمات مرتبط با توریسم مذهبی است. نمونة این تنگناها که حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) را مهجور ساخته است به شرح زیر است:

- فقدان تأسیسات زیربنایی بویژه نبود مسیرهای حمل و نقل جاده‌ای مناسب و کافی در راه‌های منتهی به حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) در استان؛

- عدم توجه کافی و لازم به حفاظت فیزیکی، ترمیم و نظافت حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س)؛

- عدم توسعة استراحتگاه‌های تفریحی-گردشگری و مجتمع‌های رفاهی در برخی محورها و وجود مشکلات تأمین آب شرب؛

- کم توسعه‌یافتگی و عدم ارتقای سطح کیفی و کمّی دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری در سطح شهرستان گچساران؛
- عدم توسعه و راه اندازی علائم، نشانه‌ها، تابلوهای راهنمای گردشگری، یادمان‌ها و المان‌های مربوط به وجود توریسم مذهبی در سطح شهرستان و نداشتن ظاهر وکیفیت لازم در این علائم؛

- کاهش، نبود و به روز نشدن مراکز اطلاع رسانی و سایت‌های اینترنتی جهت گسترش و تبلیغ وجود حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) در شهرستان گچساران؛

- فقدان بسترسازی فرهنگی در این شهرستان و آموزش ندادن مردم در برخی مناطق جهت ایجاد ارتباط دو سویه بین توریست و افراد بومی برای ارائة خدمات و جذب گردشگر مذهبی.

پیشنهادها

برای پیشرفت و توسعة گردشگری، بویژه توریسم مذهبی در استان، نیاز اساسی و فوری به برنامه‌ریزی مدوّن و اجرایی داریم. این برنامه‌ریزی باید براساس شرایط مذهبی- زیارتی شهرستان گچساران طراحی شده و از یک پشتوانة محکم اجرایی نیز برخوردار باشد. این نکته را نباید فراموش کرد که برنامه‌ریزی توریسم مذهبی از طریق توسعة مناطق توسعه نیافته و اشتغال مردم محلی به همراه توسعة زیر‌ساخت‌ها کمک زیادی به توسعة این شهرستان می‌نماید. توریسم مذهبی می‌تواند تجربة زیادی برای ما در این شهرستان فراهم نماید و همچنین خشنودی برای مردم محلی ایجاد نماید. برای رسیدن به این هدف نکات زیر پیشنهاد می‌شود:

الف: توسعة توریسم مذهبی نیازمند ایجاد تعادل بین سه عنصر توریست مذهبی، اماکن مذهبی و جامعة میهمان است. بنابراین، مدیریت گردشگری مذهبی، سازماندهی بخش دولتی، مردم محلی، سازمان‌های مردم نهاد و بخش خصوصی استان و بالاخص شهرستان گچساران، باید هماهنگ باشند؛ چرا که هدف اصلی از توریسم مذهبی این است که نواحی مذهبی- فرهنگی توسعه داده شود تا جذابیت خاص معناگرایی ایجاد شود. ضمن اینکه این اماکن، نشان دهندة فرهنگ، اعتقادات و ایدئولوژی استان و مذهب آن خواهد بود.

ب: گسترش و بهبود اقدامات فرهنگی- مذهبی مانند احداث مجتمع‌های اقامتی-گردشگری در شهرستان گچساران با تأکید ویژه بر حفظ معماری دینی شهرستان، برگزاری نمایشگاه آثار مذهبی این شهرستان در قالب پوستر، عکس، فیلم و زندگینامه حضرت بی‌بی حکیمه(س)؛ جمع آوری اطلاعات مربوط به نظرات توریست‌های مذهبی که به شهرستان مسافرت کرده و از حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) بازدید نموده‌اند و استخراج نتایج مربوط و ارائة آن به مراکز متولّی امر گردشگری، فرهنگ‌سازی عمومی برای پذیرش گردشگر هم از داخل کشور و هم خارج از کشور به طوری که نیازهای هر دو گروه به بهترین شیوه برطرف گردد .

پ: اجرای اقدامات اجرایی و ساختاری مانند توسعه و بهبود جاده‌ها و خیابان‌های ارتباطی در این شهرستان مخصوصاً مسیرهای منتهی به حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س).

ت: گسترش دادن آگاهی و آموزش توریست‌های مذهبی در مورد سنت‌ها، عادات و خواسته‌های مردم.

ث: افزایش تبلیغات از طریق تهیه عکس و فیلم، نقشه‌های ماهواره‌ای و نقشه‌های GISبه منظور آشنایی بیشتر و راحت‌تر با شهرستان گچساران و حضرت بی‌بی حکیمه (س).



نتیجه گیری

در مطالعات توسعة گردشگری، مذهب به عنوان یکی از عوامل مهم توسعه در نظر گرفته می­شود. توریسم مذهبی نه تنها از قدیمی­ترین انواع گردشگری محسوب می­شود بلکه گردشگری مدرن امروزی نیز دارای ریشة مذهبی است. علاوه بر فواید اقتصادی و ایجاد فرصت­های شغلی جدید و نیز تبلیغات دینی و مذهبی که می­توان در کنار توسعة این نوع گردشگری داشت، معنی­گرایی و گرایش به معنویت در دنیای امروزی اهمیت آن را دو چندان کرده و روز به روز با استقبال بیشتری مواجه نموده است. در استان کهگیلویه و بویراحمد نیز ظرفیت­ها و پتانسیل­ فراوانی برای توسعة گردشگری مذهبی وجود دارد و سفرهای زیادی در طول سال به حرم حضرت بی‌بی حکیمه (س) صورت می­گیرد.

امروزه كه توريسم، سهمي مهم در اقتصاد جهاني دارد و در حال حاضر كه اين صنعت، رتبة سوم را از لحاظ كسب درآمد دنيا دارد جا دارد كه براي به حداكثر رساندن استفاده از توانایي‌هاي بالقوه و بالفعل استان کهگیلویه و بویراحمد به گونه‌اي برنامه ريزي شود كه حداكثر استفاده از اين امكانات برده شود.

فراتر از رویکردی که حل مشکلات توریست‌های مذهبی در استان را در دستور کار قرار می‌دهد و اولویت‌بندی‌ها نیز بر همان مبنا صورت می‌گیرند، چگونگی استفاده از ظرفیت توریسم مذهبی در توسعة استان نکته‌ای مهم است که ذهن بسیاری از شهروندان را هم به خود مشغول کرده است.

با وجود همة تصمیم‌گیری‌ها و هدف‌گذاری‌های انجام شده، به نظر می‌رسد لازم است اقدامات عملی بیشتری در راستای تقویت توریسم مذهبی و فراهم ساختن زمینه‌های لازم برای نیل به این هدف در استان صورت بگیرد؛ کهگیلویه و بویراحمد، استان شیعی است و باید ظرفیت‌های لازم برای جذب گردشگران و توریست‌های مذهبی را به بهترین نحو فراهم کند و بتواند میزبان خوبی برای مردم کشور و همة کسانی که به اسلام و مکتب اهل‌بیت علیهم السلام علاقه‌مند هستند، باشد.

در نتیجه، برای رونق و توسعة صنعت گردشگری مذهبی استان کهگیلویه و بویراحمد، مسؤولان باید برای فراهم کردن زیرساخت‌ها و امکانات لازم، توجه خاص و ویژه‌ای داشته باشند. با ساماندهی ظرفیت‌های مذهبی و حرم حضرت بی‌بی حکیمه(س) و توسعة زیرساخت‌ها، می‌توان آمار توریست‌ها در استان کهگیلویه و بویراحمد را افزایش داد و به ترویج فرهنگ گردشگری کمک کرد . قطعاً توجه به این صنعت در استان، در همة زمینه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تأثیر گذار خواهد بود.

منابع

  1. اسمیت، ملانی، و مک­لئود، نیکولا، و روبرتسون مارگارت ، مفاهیم کلیدی در مطالعات گردشگری،ترجمه­ جعفر باپیری، انتشارات مهکامه،(1391).
  2. بيكر، ترز، ال ، نحوه انجام تحقيقات اجتماع ي، ترجمه هوشنگ نائبي، چاپ سوم، تهران، انتشارات روش،(1380).
  3. ببي، ارول ، روشهاي تحقيق درعلوم اجتماع ي، ترجمه رضا فاضل، جلد اول و دوم، چاپ دوم، تهران، انتشارات سمت،(1382).
  4. باردن، لورنس، تحليل محتو ا، ترجمه مليحه آشتياني و محمد يمني دوزي سرخابي، تهران، انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي،(1375).
  5. حسینی، مجید ، ماهنامه خبری ،تحلیلی زمان ،شماره ۴۴ ، بخش گفتگو با مدیر برنامه ملی توسعة گردشگری،(1388) .
  6. دادپور، رعنا ، راهبردهای بازاریابی توسعة گردشگری خارجی در مقصدهای مذهبی (مطالعه موردی شهر مقدس مشهد)، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه علامه طباطبایی،(1388).
  7. رحيم پور، علی و حسينی، سيد داوود ، سيمای جهانگردی اسلامی، محيا،(1379).
  8. رضوانی ، علی اصغر ، جغرافیا و صنعت توریسم، انتشارات پیام نور،(1386) .
  9. ذوالفقاری ،حسن ، فرصت‌ها و تنگناهای توریسم مذهبی-زیارتی در ایران، مجموعه مقالات همایش ظرفیت‌های اقتصادی ایران در بستر جهانی شدن ، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فیروز کوه،(1385).
  10. سامانی، نادر ، اماکن مذهبی ایران و توسعة گردشگری،انتشارات صائن،(1384).
  11. صديق سروستاني، رحمت اله، كاربرد تحليل محتوي درعلوم ا جتماعي، نامه علوم اجتماعي، دانشگاه تهران، دوره جديد شماره 8، زمستان،(1387).
  12. کازس ژرژ، پوتییه فرانسوا،جهانگردی شهری، ترجمه صلاح الدین محلاتی، چاپ اول، مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی،(1382).
  13. كريپندورف،كلوس، تحليل محتوا: مباني روش شناسي، ترجمه هوشنگ نائبي، تهران، انتشارات روش،(1378).
  14. گیدنز ، آنتونی : جامعه شناسی ،ترجمه منوچهر صبوری، تهران ، نشر نی،(1382) .
  15. موسوی نژاد سوق، سید علی، حضرت امام زاده بی‌بی حکیمه(س)، وثوق،(1386).
  16. مکملی ،افسانه ،رحیمی نیک ، نگرش استراتژیک به صنعت جهانگردی، انتشارات سخن،(1389).
  17. منشی زاده، رحمت اله ، جهانگردی، مسعی،(1376).
  18. مومنی مصطفی و همکاران ، ساختارگردشگری مذهبی- فرهنگی و ضرورت مدیریت یکپارچه در کلان شهر مشهد، فصلنامه جغرافیا و توسعه شماره 11 ،(1387).
  19. مجدفر، فاطمه ، جامعه‌شناسی عمومی، تهران، شعاع، ، چاپ اول؛ (1382).
  20. موسوی، میرنجف و باقری کشکولی، علی ، گردشگری فرهنگی (ماهیت و مفاهیم)، آراد،(1392).
  21. ناچمياس، فرانكفورت چاواوديوديناچمياس ، روشهاي پژوهش در علوم جتماعي، ترجمه فاضل لاريجاني و رضا فاضل، چاپ دوم، تهران، انتشارات سروش،(1383).
  22. هولستي، ال. آر ، تحليل محتوا در علوم اجتماعي و انساني، ترجمه نادر سالارزاده اميري، تهران، انتشارات دانشگاه علامه طباطبائي،(1373).

23- Bryman,A, Social Research Methods (2nd ed). Oxford University Press.(2004)

24- Brewerton,P.M.and. Millward,Organizational Research methods:A Guide for students and researchers, L(2004).

25_ Cohen, E, Pilgrimage centers: concentric and exocentric, Annals of Tourism Research 19. (1992)

26_ Gladstone , David L , From Pilgrimage to Package Tour: Travel and Tourism in the Third World, NY: Routledge . (2005)

27_Lee,T.Wusing Qualitative method in Organizational Research. Sage Publication. .(1998).

28_ Mac Williams , M.W, Virtual pilgrimages on the Internet, Religion 32. (2002)

29_ Vukonić, B, Tourism and religion, Oxford, UK: Elsevier science Ltd. (1996)




[1]. کارشناس ارشد برنامه ریزی و رفاه اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبائی؛مدير روابط عمومي اداره فرهنگ و ارشاد اسلامي استان كهگيلويه و بويراحمد

2. کارشناس ارشد برنامه ریزی و رفاه اجتماعی از دانشگاه علامه طباطبائی

[3]. کارشناس ارشد مدیریت از دانشگاه آزاد اسلامی یاسوج

[4]. کارشناس ارشد مشاره از دانشگاه آزاد اسلامی شیراز

---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally