نقش مکان­های مذهبی در جذب گردشگر
نقش مکان­های مذهبی در جذب گردشگر و تأثیر آن در اقتصاد روستاهای هم­جوار (نمونه موردی حرم مطهر سید جلال­ا­لدین اشرف)
دوشنبه 10 اردیبهشت 1397    
بازدید: 846

نقش مکان­های مذهبی در جذب گردشگر

 
 
نقش مکان­های مذهبی در جذب گردشگر و تأثیر آن در اقتصاد روستاهای هم­جوار (نمونه موردی حرم مطهر سید جلال­ا­لدین اشرف)

1- مجید یاسوری (مسئول )

2- فاطمه مومنی طارمسری

چکیده:

زیارتگاه­های مذهبی نقش مهمی در اقتصاد و عاملی برای توسعه­ی خدمات و رفع نیازهای مربوط به این مناطق است. در حال حاضر گردشگری مذهبی یکی از راه­های تنوع‌بخشی و راه‌حلی برای مشکلات اقتصادی بخصوص در نواحی روستایی تلقی می‌گردد. جاذبه­های مذهبی زیارتگاه‌ها و مکان­های مقدس هرساله تعداد زیادی از گردشگران را به‌سوی خود جذب می­کنند. این امر خود فواید اقتصادی زیادی را در جامعه­ی پذیرای گردشگران مذهبی دارد. به همین منظور توجه به این بخش و مطالعه­ی آن به‌خصوص در کشور ما که دارای ویژگی­های بی­شماری در این زمینه می­باشد امری ضروری به نظر می­رسد.

دراین میان مرقد مطهر سید جلال­الدین اشرف به دلیل داشتن موقعیت خاص خود دارای ظرفیت­های بالا ازنظر جذب گردشگران مذهبی است. نزدیکی روستاهای زیادی همچون کشل، استخر بیجار، ایشلیکی، امشل، چهارده، نیاکو، کورکا و...، به این مرقد باعث شده تا جوامع روستایی اطراف از امتیاز عرضه­ی محصولات دامی­، باغی، زراعی و صنایع‌دستی خود به گردشگران مذهبی شهر بهره‌مند شوند و این مسئله تأثیرات زیادی را در اقتصاد روستاها برجای گذاشته است.

تحقیقات میدانی در بازارهایی که بیشترین حضور روستائیان احساس می­شد آغاز گردید و پرسشنامه­ای بین 147 فروشنده در این بازارها تکمیل گردید. بررسی­ها نشان داد که بیش از 50 درصد از خریداران این بازارها را گردشگرانی تشکیل می­دهند که از سایر نقاط و به‌قصد زیارت به آستانه آمده­اند و نزدیک به 50 درصد از محصولات عرضه‌شده در این بازارها محصولات خود روستائیان است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف در اقتصاد روستاهای اطراف تأثیر مثبت داشته؛ به‌طوری‌که نزدیک به نیمی از درآمد خانوارهای روستایی که در این شهر به فعالیت مشغول بوده‌اند، از فروش محصولات در بازارهای وابسته به گردشگری مذهبی آستانه حاصل می­شود.


مقدمه:

اماکن متبرکه و آرامگاه­ بزرگان دینی از قدیم‌الایام در کشور ما موردتوجه دوستداران اهل‌بیت پیامبر (ص) بوده و تعداد کثیری از مریدان را به سمت خود فرامی‌خوانده است.

ایران با داشتن 98 درصد مسلمان و 5 هزار امام‌زاده و بقعه­ی متبرکه و مراکز مذهبی ظرفیت بسیار مناسبی برای توسعه­ی صنعت توریسم و جذب گردشگری مذهبی داخلی و خارجی دارد؛ به‌طوری‌که بر اساس آمارهای موجود در هیچ کشوری این تعداد بقعه و امام­زاده و بناهای مذهبی وجود ندارد (فراهانی، 1386: 54).

تجربیات جهانی نشان می­دهد مراسم فرهنگی- مذهبی و یا اعتقادات به زیارتگاه­ها که در باورها و اعتقادات مردم جامعه ریشه دارد از جریان­هایی هستند که جاذبه ایجاد می­کنند. بسیاری از کشورها این‌گونه مراسم را به‌عنوان یک رخداد احیاء می­کنند و با برپایی فستیوال­ها و کارناوال­ها به آن‌ها رونق می­دهند، به‌طوری‌که جذابیت آن‌ها بیشتر نمود می­یابد (قادری، 1388: 77).

"استان گیلان علاوه بر برخورداری از جاذبه­های فراوان اکو توریستی، با داشتن قدمت تاریخی و سابقه­ی مهمان‌نوازی و پناه دادن به سادات علوی، از جاذبه­های مذهبی نیز بی‌نصیب نمانده است. وجود بی­شمار بقعه­ها، مکان­های مقدس و امام­زاده­ها در این خطه از کشور اسلامی ایران، نیروهای بالقوه­ای هستند که اگر تقویت و به کار گرفته شوند، به توسعه گردشگری استان خواهند انجامید"(یاسوری، گراوندی، 1392: 133). برخی از نقاط مذهبی در استان گیلان به علت برخورداری از موقعیت محیطی مناسب دارای شهرت بیشتر بوده و به مثابه یک کانون زیارتی در سطوح محلی، منطقه­ای و ملی گردشگر می­پذیرد و تأثیر زیادی بر چشم‌انداز مناطق نهاده­اند. امروزه صنعت توریسم و گردشگری به‌عنوان یک صنعت درآمدزا برای مکان­های جغرافیایی شناخته می­شود و توریسم مذهبی در جزء بازارهای پرطرفدار این صنعت قرار دارد که علاوه بر ایجاد فضایی برای شناخت و عرضه­ی فرهنگ معنوی مکان­های مذهبی به دیگر نقاط جغرافیایی، باعث تحول اقتصادی و بازرگانی، کسب درآمد و اشتغال­زایی نیز می­شود.

در کل می­توان اذعان داشت که زیارت و گردشگری مذهبی تأثیرات گوناگونی بر مکان­ها برجای می­گذارد زیرا این فعالیت نوعی پویایی و حرکت جمعیت،کالا، سرمایه و اطلاعات است، سفرهای زیارتی قادرند فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار دهند و این سفرها را می­توان یکی از دلایل مهم تغییرات مکانی دانست که قادر است فعالیت­های اقتصادی منطقه را دستخوش تغییرات اساسی کند.

چشم­انداز اقتصادی هر ناحیه منشاء گرفته از الگوی اقتصادی است که در آن ناحیه به تثبیت نسبی رسیده است و الگوی اقتصادی ناحیه حاصل فعالیت­های جمعیتی است که در ناحیه انجام می­گیرد.

اقتصاد روستایی کشور ما به دلیل معیشتی بودن و وابستگی آن به کشاورزی تک‌محصولی و تابع محیط با مسائلی همچون بیکاری، فقر، مهاجرت نیروی کار به سمت کلان‌شهرها و ... روبه‌رو است که خود مشکلات و مسائل مختلفی را هم برای سکونتگاه­های شهری و هم برای سکونتگاه­های روستایی در پی خواهد داشت، ازاین‌رو در چند سال گذشته مطالعه­ی فعالیت­هایی که بتواند رونق‌بخش کشاورزی روستاها باشد و از سویی امکان اشتغالی مکمل را برای جامعه­ی روستایی فراهم آورد موردتوجه پژوهشگران قرارگرفته است.

مسئله­ی اقتصادی روستاها متشکل از پارامترهای مختلفی است که هرکدام از آن‌ها را می­توان در رابطه با اقتصاد روستا موردسنجش قرارداد که این امر هم با توجه به ویژگی­ها و خصایص مناطق مختلف جغرافیایی موردمطالعه قرار می­گیرد.

حرم مطهر سید جللال الدین اشرف که در 34 کیلومتری مرکز استان واقع‌شده است یکی از زیارتگاه­های مشهور استان است که در ابعاد محلی، منطقه­ای و ملی زوار پذیر بوده و اقتصاد شهر و روستاهای پیرامون خود را تحت تأثیر قرار داده است.

هرچند گردشگری راه‌حلی برای تمام مشکلات نواحی روستایی محسوب نمی­شود اما می­تواند منجر به ایجاد اشتغال، تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی، بالا بردن سطح درآمد خانوارهای روستایی و ایجاد تقاضا برای محصولات کشاورزی و سایر تولیدات روستایی گردد که این امر به‌خودی‌خود در کاهش روند مهاجرفرستی نیز مؤثر خواهد بود.

بازارهای وابسته به این مکان­های مذهبی فرصتی برای عرضه­ی محصولات روستایی است و باعث رونق و پویایی اقتصاد روستا می­گردد. بازارهای هفتگی آستانه­ی اشرفیه که در روزهای دوشنبه و پنج­شنبه در مجاورت حرم برپا می­گردد این امکان را برای روستائیان ممطقه فراهم آورده تا محصولات باغی و زراعی خود را به‌صورت مستقیم به گردشگران عرضه کرده و این مسئله موجب بالا رفتن درآمد خانوار روستایی، کاهش فقر در روستا و در پی آن کاهش مهاجرت روستائیان می­گردد.

چگونگی و میزان تأثیر حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف بر اقتصاد روستاهای پیرامون خود و پاسخ به این پرسش که آرامگاه سید جلال‌الدین اشرف تا چه اندازه بر توسعه­ی اقتصادی روستاهای پیرامون خود تأثیر داشته و برای بهبود این روند چه الزاماتی وجود دارد از مهم‌ترین اهداف این پژوهش است.

ضرورت تحقیق:

با توجه به وابسته بودن اقتصاد روستایی استان به کشاورزی سنتی و درنتیجه عدم پاسخگویی ظرفیت کشاورزی با رشد روزافزون جمعیت و همچنین وجود معضلاتی مثل بیکاری، فقر، مهاجرت و استفاده­ی بی‌رویه از زمین در طول زمان که موجب ناپایداری اقتصادی در نواحی روستایی گردیده است توجه به ویژگی­های درونی روستاها و فرصت­های بیرونی آن‌ها که می­تواند باعث بهبود وضعیت گردد و پایداری اقتصادی را فراهم نماید ضروری به نظر می­رسد و بررسی عوامل تأثیرگذار اقتصادی در شهرها­ی کوچک ومیانی که همچون تعدیل گری بین شهرهای بزرگ و روستاها عمل می­کنند و تفاوت­های فاحش این دو مجموعه­ی سکونتگاهی را متعادل می­سازند لازم است تا بتوان به این طریق توانایی اقتصادی روستاها را بالا برد و شکاف موجود بین شهر و روستا را کاهش داد.

سؤالات تحقیق:

1 - وجود حرم سید جلال‌الدین اشرف و شکل‌گیری گردشگری مذهبی در شهر آستانه چه تأثیری بر اقتصاد نواحی روستایی پیرامون دارد؟

3 – راهکارهای تقویت نقش گردشگری مذهبی در اقتصاد نواحی روستایی کدامند؟

ادبیات و مبانی نظری تحقیق:

بازدید از منابع فرهنگی و تاریخی یکی از بزرگ‌ترین، فراگیرترین و رو به رشدترین بخش­های صنعت گردشگری عصر حاضر است. در حقیقت این‌چنین به نظر می­رسد که گردشگری میراث رشد سریع‌تری از سایر اشکال گردشگری مخصوصاً در کشورهای درحال‌توسعه، داشته و باید آن را به‌عنوان ابزار بالقوه مهمی برای کاهش فقر و توسعه­ی اقتصادی جامعه به‌حساب آورد. در رابطه با پویایی گردشگری میراث فرهنگی در مناطق درحال‌توسعه جهان فقدان تحقیقات یکپارچه احساس می­شود (حبیبی رحیم‌آبادی به نقل از تیموثی، 1390: 13).

گردشگری مذهبی یکی از شاخه­های گردشگری فرهنگی است. گردشگری فرهنگی در بعد مفهومی، حرکت انسان و جدا شدن او از مکان معمولی سکونتگاه باهدف دیدار از جاذبه­های فرهنگی و به دست آوردن اطلاعات و تجربه­های جدید برای ارضای نیازهای فرهنگی تعریف‌شده است ( پاپلی، سقایی، 1388: 57).

گردشگران مذهبی را می­توان به 2 دسته تقسیم‌بندی کرد: یکی زائران یا کسانی که انگیزه­ی آن‌ها از مسافرت فقط انجام امور مذهبی است و زمان مدت اقامتشان تابع اوقات فراغت نیست و دیگری گردشگران مذهبی که ضمن انجام زیارت و شرکت در مراسم مذهبی از مکان­های دیگر گردشگری اعم از مذهبی و غیر زیارتی نیز دیدن می­کنند و یا به‌عبارتی‌دیگر اهداف مسافرت آن‌ها چندمنظوره و با الویت زیارت است (مومنی، صرافی، 1387: 14).

گردشگری می­تواند نقش حیاتی در اقتصاد کشورهای درحال‌توسعه ایفا کند که با معضلاتی نظیر بیکاری، محدودیت منابع، افزایش جمعیت و اقتصاد تک‌محصولی مواجه­اند."گردشگری به‌عنوان یک صنعت خدماتی طیف گسترده­ای از مشاغل را ایجاد می­کند، به‌عنوان یک تجارت چندوجهی موجب فعالیت­های متنوع می­شود و به‌عنوان محصول لازم گردشگران مولد درآمد ارزی می­شود (یاسوری، گراوندی، پیشین، 134).

امروزه در دنیا به نمادها و نشانه­ها و بناهای مذهبی و یادمان­هایی که یادآور مراسم و آیین­های نیایش­های مذهبی است. بیش‌ازپیش توجه می­شود و مردم درصدد احیای مراسم به سبک گذشته در این مکان­ها هستند.

گردشگری مذهبی یکی از تجارت­های بزرگ است و سازمان جهانی گردشگری (WOT)گردشگری مذهبی را جزء پنج نوع گردشگری مهم که اهم فعالیت­های این سازمان را پوشش می­دهد قرار داده و آن را این‌گونه تعریف کرده است " گردشگری مذهبی عبارت­اند از بازدید گردشگران از مکان­های مقدس نظیر زیارتگاه­ها، مقابر امام‌زاده‌ها و نظایر آن‌ها". به این تعریف مناطق طبیعی و فرهنگی و راه­ها مذهبی و مقدس را نیز باید اضافه کرد.

ویژگی مهم گردشگری مذهبی این است که فرهنگ­هاٰ باورها و اعتقادات مدرن و سنتی را باهم ترکیب می­کند و باورها و اعتقادات گذشته را به حال ژیوند می­دهد. گردشگری مذهبی به معنای روحانی و معنوی همراه است و در این نوع گردشگری مخاطب یا گردشگر به دنبال ارضای نیاز معنوی و روحانی است که بیش از هر چیز به آن توجه کرد.

برای رونق و توسعه­ی گردشگری مذهبی باید شهرها، بناها و محوطه­هایی را که درگذشته کارکرد مذهبی داشته­اند و مردم را به‌سوی خود جذب می­کرده­اند، شناسایی و احیاء کرد (Robinson, 2006, 65).

بر اساس منابع موجود،زیارت به آثار متفاوتی در محل مقصد اعم از شهر یا روستا منجر می­شود؛ زیرا زیارت شکلی از گردشگری یا نوعی از پویایی و حرکت جمعیت به شمار می­آید. پویایی زیارت در رشته­های مختلف علمی مورد شناسایی و مطالعه قرار گفته و شامل حرکات افراد، اشیاء، سرمایه و اطلاعات در سراسر جهان در فضاهای عمومی و برای امور زندگی روزمره است. باوجوداین، درحالی‌که پدیده­ی گردشگری توجه زیادی را در ادبیات توسعه به خود معطوف داشته، آثار شکل­ها و گونه­های گردشگری مذهبی کمتر موردتوجه (Collins-kreiner, 2010, 154).

گردشگری قادر است با توسعه­ی مبادلات تجاری، فرهنگی و سیاسی موجب پویایی جمعیت منطقه می­شود ( Border, 1993,53 ). سفرهای زیارتی قادرند فرآیندهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و حتی سلامت مردم را تحت تأثیر قرار دهند؛ به همین دلیل جغرافی­دانان را به مطالعه­ی نتایج آن بر رفتار مکانی و فضایی زائران علاقه­مند می­کند. بر این مبنا، می­توان زیارت و سفرهای زیارتی را یکی از مهم­ترین دلایل تغییرات مکانی دانست که قادر است فعالیت­های اقتصادی منطقه را دستخوش تغییرات اساسی کند)رحمانی، پورطاهری،افتخاری به نقل از Border (.

اگرچه ادبیات توسعه گردشگری به گردشگر مذهبی به ویِه در مناطق روستایی کمتر توجه می­کند، این شکل از گردشگری بر جوامع انسانی تأثیر زیادی دارد. زیارت حاصل از گردشگری مذهبی تغییرات زیادی درحرکت جمعیتی مانند زمینه‌سازی برای ایجاد تجارت و کسب‌وکار، تغییرات فرهنگی، هم‌بستگی‌های سیاسی و همچنین گسترش بیماری­ها و اپیدمی­ها را سبب می­شود که لازم است با دیدگاهی نقادانه به تبیین دقیق این آثار پرداخته شود) رحمانی، پور طاهری، افتخاری به نقل از Collins - kreiner, 2010, 440) (.

برخی از صاحب‌نظران گردشگری روستایی را بخشی از بازار گردشگری می­شناسند و معتقدند که می­توان گردشگری روستایی را به‌عنوان فلسفه­ای برای توسعه­ی روستایی به‌حساب آورد که از این جنبه می­توان سه دیدگاه را مطرح کرد:

1 – گردشگری به‌عنوان راهبردی برای توسعه­ی روستایی: رهیافت‌هایی که گردشگری را به‌عنوان یک راهبرد برای نواحی روستایی به کار می­گیرند در متون مختلف به چشم می‌خورند. این رهیافت­ها با توجه به روند روزافزون تخریب روستاها و افول کشاورزی سعی در ارائه کردن راهبردهای جدیدی برای احیای نواحی روستایی از طریق ایجاد فعالیت­های مکمل و یا متحول کردن این نواحی با توجه به منابع طبیعی و انسانی آن‌ها دارند و تنها راه احیای مجدد این روستاها را ارائه­ی برنامه­ها و استراتژی­های جزئی می‌دانند که بتوانند هم از منابع طبیعی و هم انسانی آن‌ها بهره ببرند و هم بتوانند با ایجاد درآمد و افزایش رفاه زندگی ساکنان نواحی روستایی بشوند (غفارزاده شیرآباد به نقل از هولند جی،1388،31). ازآن‌رو آن‌ها معتقدند که از طریق گسترش و بسط گردشگری به‌عنوان جایگزینی برای فعالیت­های کشاورزی در این نواحی می­توان به این مهم دست‌یافت. به همین منظور این استراتژی دو رویکرد را دنبال می­کند:

الف) گردشگری به‌عنوان راهبرد توسعه ب) متحول سازی نواحی روستایی کمتر توسعه‌یافته.

2 – گردشگری به‌عنوان یک سیاست‌باز ساخت: در این راهبرد گردشگری به‌عنوان یک بخش اصلی باز ساخت روستایی حتی در نواحی که از گذشته

فعالیت گردشگری در آن‌ها رونق چندانی نیافته، به کار گرفته می­شود. طرفداران این نظریه معتقدند که قادرند از اتکای بیش‌ازحد تولیدکنندگان روستاییبه کشاورزی بکاهند و آن‌ها را در فرصت­های اقتصادی جدیدی به‌کارگیرند (همان،1388،32).

3 – گردشگری ابزاری برای توسعه­ی پایدار و حفاظت از منابع طبیعی: سیاست گردشگری پایدار در دنیای امروزی، رهیافتی است که خواهان رشد بلندمدت صنعت گردشگری بدون آثار مخرب بر زیست­بوم­های طبیعی است. به همین خاطر در طول چندسال گذشته مفهوم گردشگری پایدار تا حدودی پیشرفت کرده است تا بتواند پاسخگوی تهدیدات گردشگری نابسامان باشد. گردشگری پیدار، گردشگری را در قالب مرزها بررسی کرده و رابطه­ی مثلث وار میان جامعه میزبان و سرزمین آن را از یک‌جهت و جامعه­ی میهمان، یعنی گردشگران را از سوی و فعالیت گردشگری برقرار ساخته است. درگذشته گردشگری در این رابطه مثلث وار حرف اول را می­زد، در حال حاضر گردشگری روستایی قصد دارد فشار و بحران بین سه مثلث را کاهش داده و در طولانی‌مدت موازنه­ای را برقرار سازد. همچنین این بخش از گردشگری قصد دارد آسیب­های فرهنگی و محیطی را نیز به حداقل رسانده، رضایت بازدیدکنندگان را فراهم ساخته و در طولانی‌مدت مقدمات رشد اقتصادی ناحیه را فراهم آورد و راهی برای تعدل و موازنه­ی بین رشد نهایی گردشگری و نیازهای حفاظت و نگهداری منابع طبیعی باشد. به همین منظور این استراتژی معمولا دو رویکرد زیر را دنبال می­کند:

الف) گردشگری ابزاری برای توسعه­ی پایدار ب) پراکنش و توزیع به‌منظور حفاظت از سرمایه­ها و منابع گردشگری (غفارزاده­ی شیراباد1388،33).

معرفی منطقه­ی موردمطالعه:

"مزار شریف سید جلال­الدین اشرف در شهر آستانه­ی اشرفیه و در 34 کیلومتری شرق رشت واقع‌شده است، مطابق شجره­نامه­ی موجود آقا سید شریف معروف به سلطان جلال­الدین اشرف پسر امام موسی کاظم و برادر امام رضا (ع) است. بنای اولیه­ی امام‌زاده در سال 311 ه.ق به دستور گوهرشاد خانم دختر کیا رستم از فرمان روایان گیلان ساخته‌شده است. در سال 1365 بنایی وسیع و مجلل برژا گردید. این بقعه اینک دارای رواق­های متعدد، سقف­های آینه‌کاری شده و گنبدی بزرگ با کاشی‌کاری‌های ظریف است"(اصلاح عربانی 1374، 57). فاصله­ی آستانه تا لاهیجان 7 کیلومتر و از شمال به بندر کیاشهر 17 کیلومتر است که نشان‌دهنده‌ی نزدیکی این شهر با شهرهای هم‌تراز می­باشد.

این شهر علاوه برداشتن موقعیت جغرافیایی مناسب به دلیل بهره­مند بودن از رودخانه­ی سفیدرود از خاک حاصلخیزی برخوردار است. این رودخانه باعث ایجاد خاک آبرفتی در این ناحیه گشته به‌گونه‌ای که بیشترین میزان تولید بادام‌زمینی در کشور را در این منطقه مشاهده می­کنیم که این امر در کنار موقعیت مذهبی و زوار پذیر بودن شهر می‌تواند موجب رونق اقتصادی روستاهای اطراف و شهر شود و به‌عنوان دو مکمل کنار یکدیگر به شکوفایی اقتصاد ناحیه بیانجامند.

آستانه­ی اشرفیه در برنامه­ی ششم توسعه؛ چهارمین شهر مذهبی کشور شناخته‌شده و در تمامی فصول سال بالأخص در ایام تعطیلات و ماه­های به‌خصوص قمری همچون محرم، صفر، رمضان و ذی­الحجه که مراسم مذهبی خاصی در سراسر کشور برگزار می­شود؛ سیل عظیمی از دوست داران اهل‌بیت و خاندان پیامبر (ص) را به‌سوی خود می­خواند. این شهرستان در قدیم کوچان نامیده می­شد و پس از تدفین پیکر مطهر و نورانی سید جلال‌الدین اشرف (ع) و برادر شمس الشموس حضرت امام رضا (ع) در این شهر؛ نام آن به آستانه­ی اشرفیه تغییر یافت.

این شهرستان 105526 نفر جمعیت را در سطح خود دارد که 52/. آن را شهرنشینان و 48/. آن را روستائیان تشکیل می­دهند. از محصولات زراعی این ناحیه می­توان بادام (که در واقع مرغوب‌ترین بادام ایران است)، برنج و محصولات باغی ( ازجمله مرکبات و سیفی­جات) را نام برد.

شهر آستانه­ی اشرفیه مرکز شهرستان بوده که در زبان محلی به آن "پیله آسونه" گفته می­شود. طول جغرافیایی این شهر49 درجه و 58 دقیقه­ی شرقی و عرض آن 37 درجه و 15 دقیقه­ی شمالی بوده و مساحت آن بیش از هشت کیلومتر می­باشد.

نقش مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف در توسعه نواحی روستایی:

مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف باعث شکل‌گیری شهر آستانه اشرفیه شده است. این شهر با توجه به ویژگی­های مذهبی و موقعیت استقرار؛ شهری خدماتی-تجاری است و در کنار بخش خدماتی-تجاری؛ اقتصاد کشاورزی ازجمله برنج و بادام از دیگر مزیت­های اقتصادی شهر آستانه اشرفیه می­باشد. برجستگی بخش خدمات شهر که بیش از 65 درصد از شاغلان را به خود اختصاص می­دهد به سه عامل موقعیت استقرار شهر، مرکزیت سیاسی و زوارپذیری آن با توجه به عنصر شاخص مذهبی آن بستگی دارد. بطوریکه به گفته­ی "خوبرو " مدیرت اوقاف آستانه­ی اشرفیه سالانه بالغ‌بر یک‌میلیون زائر را به سمت خود جذب کرده و سرمایه­ی مالی انبوهی را به سمت منطقه سرریز می­سازد.

بازارهای هفتگی: بازارهای هفتگی آستانه­ی اشرفیه در روزهای دوشنبه و پنج­شنبه تشکیل می­شود و از بازارهای پررونق و درجه اول گیلان است. محصولات منطقه­ مخصوصاً برنج، ابریشم و بادام‌زمینی توسط تولیدکنندگان یا خریداران عمده محلی در بازار عرضه می­شود و بدین ترتیب می­توان گفت که فروش از تولید به مصرف در این بازارها تحقق پیدا می­کند.

معاملات برنج در این بازارها به‌طور دائم صورت می­گیرد.

در بازارهای دوشنبه و پنج­شنبه صنایع‌دستی گوناگون مخصوصاً ساخته­های حصیری به فروش می­رسد. تعداد فروشندگان زن در این بازارها قابل‌توجه است. اغلب آن‌ها کالاهایی از قبیل مرغ و تخم‌مرغ، صنایع‌دستی و انواع سبزی­ها را به بازار عرضه می­کنند. در روزهای زیارتی در بازار جنب‌وجوش زیادی به چشم می‌خورد؛ در این ایام سراسر خیابان وسیع و طولانی مقابل مزار سید جلال­الدین اشرف و خیابان­های اطراف توسط فروشندگان دوره‌گرد اشغال می­شود.

در کل هشت بازار در شهر آستانه­ی اشرفیه وجود دارد که ازاین‌بین چهار بازار در اطراف حرم مطهر قرار دارد و چهار بازار بافاصله‌ی نسبتاً طولانی‌تری از حرم قرار دارند و میزان فعالیت روستاییان در آن ناچیز به نظر می­رسد:

اسامی بازارهایی که ارتباط کمتری با گردشگران، حرم و به‌تبع آن با روستائیان دارند به شرح زیر است::

ـ بازار جلالیه: آستانه­ی اشرفیه، میدان معین، خیابان امام

ـ بازار بصیر: آستانه اشرفیه، خیابان سردار جنگل

ـ پاساژ شاهوی: آستانه اشرفیه، خ امام، رو به روی مرکز بهداشت

و بازارهایی که در جنب حرم آقاسید جلال­الدین اشرف واقع‌شده‌اند:

ـپاساژ ذرعی: آستانه اشرفیه، جنب حرم اقا-سیدجلال­الدین اشرف

پاساژ فاطمیه (بازار طلا): آستانه اشرفیه، جنب حرم آقا سید جلال­الدین اشرف

دوشنبه و پنج‌شنبه‌بازار آستانه: بازار محلی هفتگی آستانه اشرفیه، جنب حرم آقا­سید جلال­الدین اشرف

از تعداد بازارهایی که اطراف حرم استقرار دارند بیشترین فعالیت روستائیان را در بازارهای هفتگی می­توان مشاهده کرد؛ زیرا که بیشترین تطبیق را با روستا و محصولات روستایی دارا می­باشد و از طرفی نزدیکی به حرم باعث شده که بتوان از مزیت زوار پذیر بودن حرم در جهت فروش بیشتر محصولات روستایی بهره جست. لذا در این پژوهش افراد موردمطالعه از این جامعه­ی آماری و همچنین دکان­دارانی که در داخل و کنار این بازارها به فعالیت-های اقتصادی مشغولند انتخاب‌شده است.

عکس شماره 1 – نمایی از یک وحد فروش محصولات روستایی در بازار مجاور حرم

یافته‌های تحقیق:

به‌منظور جمع‌آوری داده‌های موردنیاز برای انجام این تحقیق پرسشنامه‌ای طراحی و در شهر بخصوص در روزهای بازار ( دوشنبه و پنج­شنبه) تکمیل گردید. این پرسشنامه توسط افرادی که از روستاهای اطراف به‌منظور عرضه محصولات تولیدی خود به شهر آستانه مراجعه کرده بودند تکمیل گردیده است. در پژوهش پیشرو سعی بر آن شده تا کل جامعه­ی آماری (افرادی عرضه‌کننده) موردبررسی قرارگرفته شود؛ درنتیجه با روش همه‌پرسی پژوهش را آغاز کرده و به تعداد 147 پرسش­نامه در روزهای پنج­شنبه و دوشنبه در محل بازارهای هفتگی آستانه­ی اشرفیه که در جنب حرم تشکیل‌شده و مملو از دست­فروشان و دکان‌دارانی است که از روستاهای اطراف به محل مراجعه کرده تا محصولات خود را در معرض نمایش گردشگران قرار دهند تکمیل گردیده است.

از بین 147 پاسخ‌دهنده نزدیک به پنجاه‌وشش درصد آن‌ها را افرادی تشکیل می‌دادند که از روستاهای اطراف برای فروش محصولات خود به بازار سید جلال‌الدین اشرف مراجعه می‌کردند و نزدیک به چهل‌وچهار درصد باقی‌مانده از افرادی تشکیل می­شد که از خود شهر آستانه و یا نقاط شهری دیگر و حتی نقاط دور مثل لاهیجان، رشت و کیاشهر به مکان موردمطالعه مراجعه می­کردند که تمامی آن‌ها در دسته­ی "سایر نقاط " قرارگرفته‌اند.

در پاسخ به این سؤال که عمده خریداران شما چه کسانی هستند: 80 فروشنده اذعان داشتند که عمده خریدارانشان را گردشگران و 67 فروشنده عمده خریداران خود را شهروندان آستانه معرفی کردند. پاسخ­ها نشان‌دهنده‌ی آن است که نزدیک به 54 درصد از خریداران را گردشگران و حدود 46 درصد از خریداران را شهروندان آستانه شامل می­شوند.

مقدار

خریدارن

تعداد

درصد

گردشگران

80

54/.

شهروندان آستانه

67

45/.

جدول شماره 1 ـ عمده خریداران بازار مجاور سید جلال­الدین اشرف


نمودار شماره 1 ـ عمده خریداران بازار مجاور حرم سیدجلال­الدین اشرف

نحوه­ی مراجعه­ی عرضه‌کنندگان به بازار:

در پاسخ به این پرسش که شما عمدتاً چه روزهایی را برای عرضه­ی محصولات خود به بازار حرم مراجعه می­کنی: ازآنجایی‌که اکثر پاسخ‌دهندگان را دوره گردان و دست‌فروشان تشکیل می­دهند انتظار بر این است که میزان بیشتر پاسخگویی را دو روز در هفته که همان روزهای دوشنبه و پنج‌شنبه است ر شامل گردد. لازم به ذکر است که مابقی افراد که روزهای بیشتری را برای فروش محصول به بازار اطراف حرم مراجعه می­کنند عمدتاً دکان‌دارانی هستند که به عرضه­ی صنایع‌دستی شهرستان در آن محل اشتغال دارند و یا روستائیان دکان‌داری که از روستا برای فروش سوغات متبرک آستانه به محل مراجعه می­کنند.

همان‌گونه که در جدول پایین مشاهده می­کنید بیشترین مقدار متعلق به دو روز در هفته و بعدازآن شش روز در هفته می­باشد که متعلق به دکان‌داران است.

تعداد روزهای مراجعه‌کنندگان در هفته

تعداد دفعات مراجعه

درصد مراجعات

یک روز

14

10/0

دو روز

71

49/0

سه روز

9

6/0

چهار روز

4

2/0

پنج روز

13

9/.

شش روز

24

16/0

هفت روز

12

8/0

جدول شماره 2 ـ تعداد و درصد مراجعه­ی فروشندگان به بازار در طول هفته

نمودار شمار 2 ـ میزان مراجعه­ی فروشندگان به بازار در طول هفته

نوع محصولات عرضه‌شده:

طی بررسی­های انجام‌شده این نتیجه حاصل شد که از بین فروشندگان بازار درصد بالایی از آن‌ها دارای شغل دوم بوده و به کشاورزی اشتغال دارند و حتی برخی از آن‌ها محصولات زراعی خود مثل بادام و برنج را به فروش می­رسانند. به‌طوری‌که از میان 147 نفر پاسخ‌دهنده حدود 100 نفر آن‌ها کشاورز بوده و فقط 47 نفر تنها به فروشندگی اشتغال داشتند. دسته­ی دیگر فروشندگان افرادی هستند که صنایع‌دستی شهرستان را به زائران عرضه می­نمایند. بیشترین این تعداد صنایع حصیری را برای فروش دارند که از منطقه­ی کورکا تهیه می­کنند (کورکا نام محلی در نزدیکی آستانه و در حاشیه­ی سفیدرود است). درگذشته سفال­هایی در این بازارها به فروش می­رسید که در سطح ملی شهرت داشته اما متأسفانه در دهه­ی اخیر به علت وارد شدن سفال­های خاص ناحیه که به "گمج آستانه " معروف است از خارج از مرزهای ایران به این شهر صنعت قدیمی رونق خود را ازدست‌داده و دیگر در کمتر روستایی در این حوالی کارگاه­های ساخت سفال مشاهده می­شود.

عکس شماره 2– عرضه­ی محصولات روستایی در بازار مجاور حرم سید جلال‌الدین اشرف

کس ششماره 3 سفال­های وارداتی عرضه‌شده در بازار آستانه

بیشترین تولیدات کشاورزی منطقه انواع برنج­های گیلانی، بادام‌زمینی و انواع سیفی­جات است که برخی از آن‌ها در بازارهای آستانه به فروش می­رسد و همچنین صنایع‌دستی منطقه که اکثراً کار دست‌زنان روستاهای مجاور است و در دکان­های بازار خودنمایی می­کنند.

همان‌طور که در جدول و نمودار زیر مشاهده می­کنید بیشترین میزان محصولات عرضه‌شده را کالاهایی شامل می­شوند که تولید خود فروشندگان است. حال این تولیدات می­تواند انواع تولیدات کشاورزی اعم از بادام‌زمینی و برنج و سیفی و ...، تولیدات خانگی مثل انواع شیرینی­های محلی، دست‌سازهای زینتی و حتی فروش ماکیان را در بربگیرد؛ و در آخر صنایع‌دستی که طی مشاهدات میدانی در برخی از موارد دیده شد که تولیدات خود فروشنده از کارگاهی کوچک در بیرون از مرزهای شهر و در روستاها به بازار آورده شده و گل‌ها همه‌روزه در معرض نمایش گردشگران قرار می­گیرد.

دومین مقدار تعلق به محصولاتی دارد که از سایر نقاط استان به آستانه آورده شده است؛ این نقاط اغلب از سمت شرق گیلان مثل شهرهای لاهیجان و لنگرود بوده که فاصله­ی نزدیکی به آستانه­ی اشرفیه دارند.

و مقدار سوم متعلق به کالاهایی است که از نقاط روستایی مجاور به‌صورت عمده تهیه‌شده و توسط گردشگران و شهروندان شهر خریداری می­شود. این دسته از کالاها نیز صنایع‌دستی و محصولات کشاورزی (غالباً برنج و بادام‌زمینی)، خوراک شهرهای مجاور مثل کلوچه­ی لاهیجان و... را شامل می­شود.

نمودار چهار ـ نمایش نوع کالاهای عرضه‌شده در بازار سید جلال­الدین اشرف

طبق پاسخ­هایی که از فروشندگان در مقابل پرسش از میزان فروش روزانه­ی آن‌ها گرفته شد؛ میانگین حدودی 60000 تومان به دست آمد که نشانگر تأثیر نسبتاً خوب این بازارها بر درآمد روستائیان است.

میانگین به‌دست‌آمده از مراجعه­ی فروشندگان به بازار برای عرضه­ی محصول نزدیک به 4 روز در هفته است که این مقدار در سال 192 روز می­باشد.

پس هر فروشنده در طول سال 192 روز در بازار سید جلال‌الدین اشرف به عرضه­ی محصولات خود مشغول است درنتیجه به میزان درآمد حاصل از فروش محصولاتش حدود 11500000 تومان است؛ و به دلیل اینکه اکثر محصولات عرضه‌شده به‌صورت مستقیم از تولید به بازار مصرف است درنتیجه میزان سود خالص بسیار نزدیک به مبلغ عنوان‌شده می­باشد.

جدول زیر میزان درآمد ناخالص حاصل از فعالیت در بخش کشاورزی فروشندگان بازار سید جلال‌الدین را نشان می­دهد.

نوع محصول کشاورزی

میانگین سطح زیر کشت فروشندگان کشاورز (هکتار)

میانگین میزان برداشت محصول (تن)

درآمد ناخالص حاصل از کشاورزی (تومان)


برنج

01/1

6/2

13800000

بادام

5/1

1/2

31500000

سایر

4/0

3/0

1500000

جدول شماره 3- میزان درآمد ناخالص فروشندگان کشاورز

اگر میزان درآمد حاصل از فروش محصولات در بازار را با میزان درآمد حاصل از کشت برنج موردسنجش قرار دهیم می­توان نتیجه گرفت که درآمد حاصل از عرضه­ی محصول در بازار حدود یک‌دوم درآمد خانوار را در برمی‌گیرد و اگر همین مقدار را با درآمد حاصل از کشت بادام قیاس کنیم متوجه می­شویم که درآمد حاصل از فعالیت اقتصادی در بازار آستانه حدود یک‌سوم درآمد خانوار است که رقم قابل‌توجهی را شامل می­شود.

در پاسخ به این پرسش که حرم تا چه اندازه بر درآمد خانوار شما تأثیر داشته است؟ عدد 42/3 به‌دست‌آمده که نشانگر تأثیر متوسط رو به بالای حرم در درآمد فروشندگان است.


نقشه شماره 1 – چگونگی مراجعه­ی روستاهای مجاور شهر آستانه به سمت بازار مجاور حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف

نظر افراد در خصوص نقش حرم ( زوار و گردشگری مذهبی) در توسعه اقتصاد روستایی:

حاصل نظرخواهی فروشندگان در تأثیر رونق گردشگری مذهبی درفروش محصولات بازار عدد 20/3 بود که نشان­دهنده­ی تأثیر مثبت و روبه بالای گردشگری مذهبی درفروش محصولات است.

در پاسخ به نظرخواهی از افراد جامعه­ی آماری در میزان تأثیر حرم بر اقتصاد روستاهای مجاور عدد 04/3 به دست آمد که نشانگر میزان تأثیر متوسط رو به زیاد حرم مطهر بر اقتصاد نواحی است.

در نظرخواهی بعد سعی شد تا نظر اعضای جامعه­ی موردمطالعه را در میزان تأثیر مثبتی که حرم در پیوندهای شهری و روستایی ایجاد کرده است مشخص شود که در این بخش عدد 08/3 به دست آمد که نشان‌دهنده‌ی میزان تأثیر متوسط رو به بالای حرم در ایجاد پیوندهای بین شهر و روستاست.

سؤال بعدی مطرح‌شده در پرسش‌نامه؛ در موردنظر افراد درباره­ی میزان تأثیری که حرم مطهر و بازارهای تشکیل‌شده در اطراف آن بر تولیدات روستایی گذاشته­اند بررسی گردد که عدد 72/2 از طیف سؤالات استخراج‌شده و نشان‌دهنده‌ی تأثیر پایین حرم بر تولیدات روستایی می­باشد.




نظرات

عنوان

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

میانگین

اشتغال

8

57

58

20

4

30/3

فروش محصولات

10

55

50

29

3

20/3

افزایش درآمد در نواحی ­روستایی

7

47

48

38

4

04/3

ایجاد پیوندهای شهر و روستا

4

50

52

36

5

08/3

افزایش ­تولید در روستا

6

34

48

40

11

72/2

کل

35

243

256

163

27

06/3

جدول شماره 4- نظر افراد در خصوص تأثیر حرم در اقتصاد روستا

نتیجه‌گیری و ارائه راهکارها:

گردشگری مذهبی در قالب زیارتگاه­ها بر اساس یافته­های نظری تحقیق قادر است ضمن پیوندهای روحی و روان‌شناختی نزد گردشگران علاوه بر آثار اجتماعی موجب بروز پیامدهای اقتصادی و کالبدی در سطح مناطق روستایی شود.

تطبیق مفاهیم نظری و یافته­های تجربی پژوهش در قالب چندین پرسش از 147 نفر از فروشندگان بازار سید جلال‌الدین اشرف نشان می­دهد که گردشگری مذهبی و بازارهای وابسته به آن در اقتصاد روستاهای مجاور تأثیر نسبتاً بالایی داشته و باعث بالا رفتن سطح درآمد روستائیان می­شود. به‌گونه‌ای که با فروش محصولات خود در بازارهای شهر مقدار قابل‌توجهی از هزینه­های خانوار را تأمین می­کنند.

یافته­ها نشانگر این است که حرم سید جلال­الدین اشرف در رشد و توسعه­ی اقتصادی نواحی روستایی پیرامون خود مؤثر بوده و روستائیان محصولات باغی و زراعی خود را به بازارهای وابسته به گردشگری مذهبی در جوار حرم مطهر عرضه می­کنند و سود حاصل از این خریدوفروش به سمت روستاها سرریز شده و موجب رونق کشاورزی و همچنین بالا رفتن درآمد در روستاها می­شود که این مسئله در طولانی‌مدت می­تواند موجب کاهش فقر روستایی و همچنین بالا رفتن سطح رفاه در روستاهای اطراف می­گردد. نتایج تحقیق نشان می­دهد که بازار سید جلال‌الدین اشرف مکان مناسبی برای صنایع‌دستی و تقاضای این نوع از کالا در این ناحیه بعد منطقه­ای و حتی ملی را شامل می­شود؛ اما به علت واردات صنایع‌دستی، تولید این محصول در روستاهای اطراف کم شده و این مسئله می­تواند آسیبی بر اقتصاد نواحی روستایی باشد.

با توجه بیشتر به فعالیت­های اقتصادی که در روستاها انجام می­گیرد و همچنین توجه به گردشگری مذهبی منطقه می­توان گامی بلند در راستای توسعه و پایداری اقتصاد روستاهای مجاور حرم مطهر برداشت.

برای بهبود وضعیت موجود و بالا بردن توان اقتصادی روستاهای ناحیه می­بایست ارتباط بین شهر و گردشگران مذهبی را با روستاهای پیرامون بهبود بخشید که این امر نیازمند اقداماتی ازاین‌دست می­باشد:

1 – برگزاری جشنواره­هایی برای جذب بیشتر مسافران مذهبی به ویژگی­های بومی منطقه در ایامی که آستان مطهر بیشترین زائر را دارد

2 – بهبود وضعیت مهمان­سراها و امکانات اقامتی و خدماتی به‌منظور افزایش ماندگاری گردشگران و زوار

3 – برگزاری تورهای کوتاه‌مدت برای زائرانی که به‌قصد زیارت به شهر آستانه آمده‌اند؛ به مقصد روستاهای اطراف و بهره بردان از جاذبه‌های فرهنگی و طبیعی.

4 – احداث یک نمایشگاه سرپوشیده دائمی در جوار حرم مطهر برای عرضه­ی محصولات روستایی و همچنین نمایش آداب‌ورسوم روستاهای ناحیه برای آشنایی و جذب مسافران خارج از استان

5 - جلوگیری از واردات صنایع‌دستی به‌منظور حمایت از تولیدات روستایی و رونق بخشیدن به بازار صنایع‌دستی محلی.

 
------------------------------------

منابع:

1 – اصلاح عربانی، 1385، کتاب گیلان، گروه پژوهشگران ایران، تهران.

2 – پا پلی یزدی، محمدحسین، سقایی، مهدی، 1388، گردشگری (ماهیت و مفاهیم)، تهران، انتشارات سمت.

3 ـ حبیبی رحیم‌آبادی، علی‌اصغر، 1391، بررسی وضعیت و ارائه­ی راهکارهای توسعه­ی گردشگری مذهبی در منطقه­ی اشکورات بخش رحیم‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت، دانشکده­ی تحصیلات تکمیلی جغرافیا، کارشناسی ارشد جغرافیا برنامه‌ریزی گردشگری.

4 – رحمانی، خلیل، پور طاهری، مهدی، رکن‌الدین افتخاری، عبدالرضا، 1390، برنامه‌ریزی راهبردی توسعه­ی گردشگری مذهبی در مناطق روستایی مطالعه­ی موردی روستاهای دارای مکان­های مذهبی اورمان تخت، نجار و هجیج، فصلنامه برنامه‌ریزی و آمایش فضا، دوره 5، شماره 3، صص 44-66.

5 – غفارزاده شیرآباد، منصور،1388، نقش گردشگری در ایجاد فرصت­های شغلی مطالعه­ی موردی دهستان خاله سرا، دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده­ی علوم انسانی دکتر علی شریعتی، کارشناسی ارشد جغرافیا.

6 ـ فراهانی، شهلا، 1386، پنج هزار زیارتگاه برای جذب یک‌میلیون مسلمان، ماهنامه­ی صاعقه،شماره 9.

7 ـ قادری، اسماعیل،1388، راهکارهای استفاده از مراسم تاسوعا و عاشورا به‌عنوان پتانسیل توریسم فرهنگی-مذهبی در محدوده­ی بخش مرکزی تهران، س 9،ش 28، صص 75-101.

8 – مومنی،مصطفی، صرافی، مظفر،1387، ساختار و کارکرد گردشگری مذهبی فرهنگی و ضرورت مدیریت یکپارچه در کلان‌شهر مشهد، جغرافیا و توسعه، شماره 11،صص 13-38.

9 ـ یاسوری، مجید، گراوندی، فریبا، 1392، نقش آثار و بناهای اسلامی در توسعه گردشگری مذهبی استان گیلان با تأکید بر شهرستان رشت، مجموعه مقالات اولین همایش بین­المللی گردشگری دینی و توسعه­ی فرهنگ زیارت، جلد دوم، صص 131-145.

10 – Robinson, M k. Smith Melain, 2006, Cultural tourism in a Changing World politics, participation and (Re) presentation, Pp 59-69.

11 – Collins-Kreiner, N. 2010, The geography of pilgrimage and Tourism: Transformation and implications for applied Geography, Applied Geography, 30, Pp 153-164.

دکتر مجید یاسوری: 09118409218

yasoori@um.ac.ir

فاطمه مومنی طارمسری:09119373368

Momemi_f71@yahoo.com

 
---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally