جلوگیری از تبلیغات تکفیری با گردشگری مذهبی
بررسی نحوه عملکرد گردشگری زیارتی ائمه (ع)، بزرگان دینی و حضرت سید جلال‌الدین اشرف (ع) در توسعه وحدت و جلوگیری از جریانات تکفیری در منطقه
دوشنبه 10 اردیبهشت 1397    
بازدید: 734

 جلوگیری از تبلیغات تکفیری با گردشگری مذهبی

 
 
بررسی نحوه عملکرد گردشگری زیارتی ائمه (ع)، بزرگان دینی و حضرت سید جلال‌الدین اشرف (ع) در توسعه وحدت و جلوگیری از جریانات تکفیری در منطقه

جعفر علون آبادی

چکیده

گردشگری یکی از پویاترین صنایع درآمدزا در سطح جهان تبدیل‌شده است. یکی از زمینه‌های بسیار جذاب در این مورد، گردشگری مذهبی-زیارتی به‌خصوص در دین مبین اسلام می‌باشد که نمونه کامل وحدت، همدلی و کاهش آلام در مراسم حج می‌باشد. در ایران نیز با برخورداری از اماکن بسیار زیاد به‌خصوص مرقد مطهر امام رضا (ع) پتانسیل بسیار بالایی برای توسعه گردشگری مذهبی-شیعی دارد که از این طریق می‌تواند به توسعه اقتصادی کشور، توسعه فرهنگ رضوی، ایجاد وحدت و همگرایی در جهان اسلام و ارائه چهرهِ واقعی اسلام و ممانعت و جلوگیری از شکل‌گیری و توسعه جریانات افراطی و تروریستی در منطقه خواهد شد. در این میان بارگاه بزرگان دینی به‌خصوص در استان گیلان می‌تواند نقش بسزایی را در این زمینه داشته باشد که مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف (ع) نمونه‌ای از آن می‌باشد؛ بنابراین این پژوهش نیز بر اساس شیوه‌ای تحلیلی-مقایسه ای به بررسی نقش گردشگری زیارتی ائمه (ع) و بزرگان دینی به‌خصوص سید جلال‌الدین اشرف (ع) در توسعه فرهنگ رضوی، وحدت و جلوگیری از توسعه جریانات تروریستی پرداخته است. نتایج نشانگر آن بودند که توسعه گردشگری مذهبی می‌تواند ضمن گسترش تفکر شیعی و اسلامی به معرفی اسلام راستین پرداخته و از قبل آن به سرزنش و اشاعه چهره واقعی جریانات تروریستی اقدام نموده و به مبارزه همه‌جانبه با آن‌ها در پرتو وحدت شکل‌گرفته از رونق گردشگری مذهبی-زیارتی اقدام نمود. البته این امر مستلزم توسعه زیرساخت‌ها و خدمات مرتبط با گردشگری اسلامی-زیارتی می‌باشد که البته در کشور ایران این امر در شهر مقدس قم و به‌خصوص مشهد و بارگاه‌های مطهر بزرگان دینی تا حدودی توانسته است جای خود را بازنماید. البته باید اشاره داشت که توریسم و تروریسم دارای تأثیرات متقابلی بر یکدیگر از جنبه‌های منفی و مثبت هستند. تروریسم و جریانات افراطی با توسعه خود می‌تواند محیط پیرامون را برای حضور گردشگر ناامن نموده و علاوه بر آن با گسترش تبلیغات عمدی و غیرعمدی در این زمینه، حضور گردشگران داخلی و خارجی را در یک محیط محدود ساخته و جامعه میزبان را از خدمات سرشار آن محروم نماید. باید گفت هر نوع گسترش بهارخوابمی زمینه را برای گسترش وحدت و همبستگی و مبارزه با جریانات استعماری و افراطی و تروریستی فراهم نمی‌کند و باید از نوعی بهارخوابمی بهره گرفت که بر اساس یک سری اشتراکات همانند توریسم اسلامی و مذهبی که می‌تواند نقش اساسی را در توسعه فرهنگ و هویت و وحدت و جلوگیری از جریانات افراطی ایفا نماید . توریسم ترور نیز آبشخور آن کشورهای استعمارگر و حامیان آن‌ها در منطقه هستند که آن‌ها از ابزار تفرقه و ناهمگونی منطقه استفاده کرده و علیه کشورهای مسلمان سلاح برگرفته‌اند. این گردشگران (تروریست‌ها) از تمامی کشورهای دنیا می‌باشند و در قالب افراد تندرو، مخرب و خون‌ریز به جان مسلمانان در حال حاضر و احتمالاً به جان دنیا خواهند افتاد و از این اقدامات خود احساس لذت و تفریح می‌نمایند.


مقدمه

گردشگري صنعتي است بسيار ظريف و حساس به‌ویژه در ارتباط با مسائل ايمني و امنيتي در سطوح ملي، منطقه‌ای و بین‌المللی است و هرگونه حادثه و بروز ناامني مانند جرائم عليه گردشگران، جنگ‌ها، ناآرامی‌های سياسي و حوادث تروريستي زیان‌های جبران‌ناپذیری را براین صنعت وارد می‌سازد. كنترل وتامين امنيت گردشگران و پیشگیری از وقوع جرائم علاوه بر اينكه اطمينان خاطر آن‌ها را تقويت می‌کند منجر به حداقل رساندن خطرات سفر در حفظ امنيت جاني و مالي گردشگران و تشدید و تداوم سفرهاي بعدي می‌شود (رجبی و خان محمدی، 1388: 73).

از ميان شاخص‌های حياتي و نمادين تمدن‌های دنياي قديم و جديد، گردشگري تنها نمادي است كه گسترة جغرافيايي آن را مرزهاي سياسي كشورها، تقسيمات اداري و قلمرو اقتدار قومي تعيين نمی‌کند (خسروی، 1385، 4). در آغاز قرن 21، شاهد دو نوع تلاش متقابل هستيم كه هرکدام نتايج خاص خود را دارا هستند. از یک‌سو اقلیت‌های قومي و مذهبي متمايز، كه هويت و منافع خود را درتهدید اكثريت حاكم دولت مركزي می‌بیند، درصدد تأکید بر هويت متمايز خویش‌اند و از اين طريق تهديدي براي همبستگي ملي محسوب می‌شوند و از سوي ديگر، دولت كشور، در قالب همكاري منطقه‌ای و بین‌المللی، درصدد تقويت همبستگی‌های منطقه‌ای و بین‌المللی‌اند تا از قبل آن منافع بيشتري به دست آورند و ضمن حفظ هویت و سرزمین ملی به ایجاد همبستگی ملل پرداخته و با ایجاد وحدت بیشتر در برابر تهدیدات بیرونی مقاومت کرده و با ایجاد پشتوانه خارجی در برابر تهدیدات به‌خصوص اقدامات تروریستی در منطقه اسلام مقاومت نمایند. یکی از زمینه‌هایی که می‌تواند به تقویت روحیه همبستگی و گسترش اندیشه اسلامی و دینی کمک نماید و مانعی بر سر راه تهدیدات تروریستی باشد، گردشگری می‌باشد.

مفهوم همبستگي در تاريخ انديشه علوم اجتماعي، سياسي و انساني سابقه‌ای طولاني دارد و منظور از آن هماهنگي ميان اجزاي تشکیل‌دهنده كل نظام اجتماعي می‌باشد. در جوامع سنتي پيوندهاي گوناگوني از قبيله تا مذاهب و حكومت موجب همبستگي جامعه می‌شد (جهانیان و همکاران، 1389، 110).

در حدود یک میلیارد و نیم مسلمان در دنیا وجود دارد که موجب شده این دین به یکی از ادیان برجسته جهان تبدیل شود. اغلب مسلمانان در 57 کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی ( OIC) اقامت دارد، آن‌ها اغلب در خاورمیانه، زادگاه مذاهب که متعاقباً به قسمت‌های از آفریقا، جنوب و جنوب شرقی آسیا اشاعه پیدا کرد ( Esposito, 1999). دین به‌عنوان پیشرفته‌ترین ایدئولوژي در میان جوامع بشري محسوب شده است (بهفروز، 1374، 9). ونقش برجسته‌ای بر ویژگی‌های اجتماعی، اقتصادي، سیاسی و فرهنگی جوامع مختلف داشته و دارد. در میان ادیان، دین اسلام به‌عنوان آخرین و کامل‌ترین شریعت بشر شناخته‌شده است. اسلام بر تمام ابعاد زندگی پیروان خود سیطره مادي و معنوي دارد. این تمام ابعاد اقتصادي، اجتماعی و سیاسی و فرهنگی پیروان خود را رهبري و ارشاد می‌نماید «به‌زعم ملل قبل از اسلام، سیاح و گردشگر مربوط می‌شد به مفاهیمی چون خود تنبیهی، وفشار بر خویش براي مسافرت بر زمین و خستگی جسم به‌عنوان تنبیهی براي دوري از این جهان. اسلام تمام این مفاهیم منفی از گردشگر و سیاح را منسوخ کرد » (Al-munajjid, 2009, 2). این دین گردشگري را به‌عنوان فعالیتی چندبخشی معرفی کرده و پیوسته در پی ترویج آن است. براي پی بردن به اهمیت گردشگري در اسلام به بررسی آیات قرآن و احادیث و روایات اسلامی‌پرداخته می‌شود .

علاوه بر آن دستورات قیاس که قوانین اسلامی و شریعتی را به‌وسیله مقایسه در مورد شرایط امروز بسط می‌دهد و اجماع (توافق عالمان) حاصل می‌شود، به دست می‌آید ( Hashim et al, 2007, 1086 ). البته باید روشن شود که در اعتقاد اسلامی، دین یک موضوع شخصی بدون هیچ اجباري است (قرآن کریم، سوره بقره، آیه 256). بدین‌سان اسلام مساوات را با صفات مهم همراه می‌کند و این در سرتاسر تاریخ مشهود بوده است ( Kessler, 1992, Bhardwaj, 1998, Aziz, 2001 ) زیارت مکه یکی از ارکان اسلام، مسلمانان را ملزم به حداقل یک‌بار انجام این سفر می‌کند مگر اینکه ناتوانی فیزیکی مانع آن شود ( Rowley, 1997 ). در دین اسلام همواره تأکید به گردش هدفمند به‌عنوان جزئی از سفرهاي معنوی‌تر در خدمت خداوند که منجر به اتحاد بین جوامع مسلمان بزرگ‌ترین سایر ملل می‌شود، شده است ( Eickleman and Piscatori, 1990 ). گردشگري از همه جهات سازگار با اسلام بوده و توسط تعلیمات آن تشویق شده است. همچنین، مذهب قیدهایی را در مورد رفتار، پوشش، غذا و نماز ملزم می‌کند. به دلیل تفاوت‌های بین کشورها، تفسیر مذاهب یکسان نبوده که به همین دلیل تأثیرات فرهنگی- اجتماعی متفاوتی را شاهد هستیم. جوامع در کل گرایش به حفظ سنت‌ها دارند. عوامل سیاسی نیز بسیار مهم بوده و همچنین مذهب جنبه سیاسی پیداکرده است. در بیشتر کشورهاي خاورمیانه عالمان اسلامی؛ جایي که دولت‌ها در به کار بردن قوانین اسلامی بسیار سخت‌گیر هستند؛ نفوذ بسیاري دارند ( Gold Smith, 2009 ). این تحت عنوان حکومت‌های دینی که توسط چام برن (1980, 1399) در دیکشنریش بدین گونه توصیف‌شده است: جایی که خدا به‌عنوان یگانه قدرت متعلق و تنها قانون حاکم بر آن سرزمین در نظر گرفته می‌شود.

زيارت و گردشگري مذهبي كه ريشه در باورها و اعتقادات ديني مذهبي در جهان دارد، به مفهوم تخصصي خود و فراتر از وابستگي به زمان و اوقات فراغت، عامل مهم جغرافياي انساني در شکل‌گیری مسافرت، ايجاد تمركز و چشم‌انداز فرهنگي است (مومنی و دیگران، 1387، 14). از ديگر سو صنعت گردشگري مذهبي يكي از راهكارهاي معرفي هرچه بهتر تاريخ، فرهنگ و ارزش‌های اعتقادي و همزيستي مسالمت‌آمیز اديان در بين كشورها است . به‌علاوه بقاع متبركه و اماكن مذهبي علاوه بر قداست و معنويت منحصربه‌فرد خود، بيانگر آداب‌ورسوم، باورها و اعتقادات و اندیشه‌های مردم است (سازمان جهانی جهانگردی، 1381، 97). قلمرو زندگی شیعیان و فضاهایی که اشغال کرده‌اند به‌گونه‌ای است که می‌توان آن‌ها یک واحد جغرافیایی مشخص به شمار آورد. در مرکز این قلمرو، کشور ایران قرار دارد که از حیث فاکتورهاي متعددی چون جمعیت شیعیان (جمعیت مطلق و درصد)، وسعت، اماکن مقدس و زیارتگاه‌ها، مراجع تقلید شیعه و ... قابل‌توجه است. از سوئی دیگر، در لایه‌های اطراف ایران و در کشورهایی مثل عراق، بحرین، عربستان، پاکستان، افغانستان، یمن، لبنان و ... که عمدتاً داراي حکومت‌هاي سنی‌اند، گروه‌هایی از شیعیان به شکل اکثریت یا اقلیت زندگی می‌کنند که حاشیه ساختار فضایی شیعه به شمار می‌روند و تحت تأثیر مرکز (ایران) قرار دارند. این گروه‌ها و جوامع شیعی مکمل‌های فضایی ایران محسوب شده و به‌طور طبیعی بخشی از علائق ژئوپلیتیک این کشور قلمداد می‌شوند و می‌توانند با گسترش موج گردشگری شیعی-اسلامی ضمن افزایش وحدت، به توسعه اندیشه‌های دینی ضد تروریستی پرداخته و از قبل آن به آگاه‌سازی مردم سرزمین خود و اقدام در راستای ممانعت از نفوذ و شکل‌گیری جریانات تروریستی اقدام نمایند.

بنابراین ایران علاوه بر برخورداري از موقعیتی استثنایی در منطقه خلیج‌فارس، از جایگاهی منحصربه‌فرد در جهان اسلام و محوریتی ممتاز در دنیاي تشیع نیز بهره‌مند‌است. این عوامل زمینه را برای مدیریت و رهبري ایران در دنیاي شیعه فراهم می‌نماید و همین مسئله است که حساسیت ایران را درباره سرنوشت شیعیان جهان توجیه می‌کند. چنین استراتژي بااهمیت و حساسی در عمل، با توجه به ظرافت‌ها و پیچیدگی‌های سیاسی در خاورمیانه، بدون تردید باید بر اساس پژوهش‌های دقیق علمی و دانشگاهی پی گیري شود . (احمدی و موسوی، 1390) تا ضمن ایجاد وحدت بین‌المللی به ممانعت از گسترش جریانات تروریستی در منطقه اسلام بیانجامد.

شیعیان به‌عنوان دومین گروه بزرگ مذهبی در جهان اسلام محسوب می‌شوند که در یک محدوده جغرافیایی خاص خاورمیانه پراکنده‌شده‌اند و ایران به‌عنوان هارتلند تشیع بر شیعیان منطقه خاورمیانه و پیرامون آن تأثیر زیادی می‌گذارد. مؤلفه زیارت به‌عنوان حضوری آگاهانه در مراکز مذهبی و دینی با تاریخ تشیع، پیوندی ناگسستنی دارد. اعتقادات اسلامی در گام نخست و علایق شیعی در گام بعدی، فرهنگی را خلق کرده که شاخص آن، عشق و محبت نسبت به نبوت و خاندان امامت است. با چنین پشتوانه فرهنگی و مذهبی، زیارت اماکن مذهبی (ائمه اطهار (ع)) و بزرگان دینی آرزوی هر مسلمان شیعی است. با جستجو در متون دینی، احادیث و کتب ادعیه مذهب تشیع، اهمیت گردشگری مذهبی و ضرورت رفتن به زیارت اماکن مقدسه را مشاهده می‌کنیم. امام رضا (ع) در حدیثی فرمودند: برای هر امامی بر گردن شیعیان و هوادارنش پیمانی است و ازجمله وفا به این پیمان، زیارت قبور آنان است. پس هر کس از روی رغبت، آنان را زیارت کند امامان در روز قیامت شفیع او خواهند بود. تأثیر تشیع در زیارت آستانه‌های مقدس ائمه (ع) و امامزادگان علی‌الخصوص امامزادگانی که صاحب زیارت‌نامه و شجره‌نامه بوده، آشکار است. به‌طوری‌که این امامزادگان ازنظر مسلمانان شیعه‌مذهب واجب‌التعظیم محسوب می‌شوند. در این میان توسل به انبیاء، اولیاء و فرزندان آن‌ها در باورهای شیعیان جایگاه ویژه‌ای دارد، به‌طوری‌که شیعیان، به ائمه معصوم (ع) و فرزندان پاک آن‌ها، به‌عنوان وسیله‌ای برای تقرب به خداوند و شفیع قرار دادن آنان، اعتقاددارند. با نگاهی به قلمرو جغرافیایی شیعیان، به تعداد مراکز مذهبی و اماکن زیارتی پی می‌بریم؛ که از مهم‌ترین اماکن زیارتی و مکان‌های مقدس شیعیان عبارت‌اند از: مکه، مدینه، نجف، کربلا، کاظمین، دمشق، مشهد، قم و غیره. این اماکن می‌تواند با جذب گردشگران از سرزمین‌های مختلف و ایجاد برنامه‌ریزی‌های اساسی در راستای زیارت سهل و آسان و خدمات متناسب به گسترش وحدت اسلامی و اندیشه‌های ضد تروریستی بیانجامد. ایران به‌عنوان کانون تشیع، قابلیت بالایی را در جذب و جلب گردشگران مذهبی و زیارتی دارد. در ایران از دیرباز به سبب علاقه خاصی که به خاندان اهل‌بیت (ع) وجود داشته است اماکن متبرکه متعددی در گوشه و کنار این مرزوبوم پدید آمده است و این امر به نحوی قابلیت ایجاد مراکز و قطب‌های گردشگری مذهبی را در ایران فراهم نموده است که می‌تواند زمینه‌ساز تقویت وحدت و یکپارچگی بیشتر کشورهای مسلمان و بخصوص کشورهای شیعی‌مذهب شده و از ایجاد جریانات تروریستی در منطقه جلوگیری به عمل آورد.

در این میان حرم مطهر امام رضا (ع) در مشهد مقدس هسته مرکزی واصلی در سیستم فرهنگ‌سازی زیارت می‌باشد که با برخورداری از امکانات و اماکن اختصاصی برای زیارت و عبادت، طیف بسیار وسیع مسئولان و کارکنان خدویم و مخلص و تنوعی از برنامه‌های آموزشی، تبلیغی و فرهنگی بیشترین فرایندها و سیستم‌های موردنیاز برای فرهنگ‌سازی زیارت را دارا بوده یا پشتیبانی می‌کند . حرم مطهر چشمه معنویت است که با جریان یافتن در وجود زائران حضرت رضا علیه‌السلام و با تأثیرگذاری در فضاهای کالبدی، ساختاری و برنامه‌های شهر مشهد هویت خاصی به آن می‌دهد . در این فرآیند، نقش اصلی هسته مرکزی در ایجاد فرهنگ مطلوب زیارت، به‌عنوان سرچشمه آثار فرهنگ‌ساز بوده، همچنین زیارت و حضور در فضای قدسی حرم مطهر، مسئولان و دست‌اندرکاران خدوم و مخلص برنامه‌های آموزشی، تبلیغی و عبادی حرم مطهر، اماکن و امکانات مختص زیارت و عبادت و همچنین مواجهه عملی با الگوهای ناب برگرفته از فرهنگ رضوی، عوامل، فرایندها و سیستم‌های این حوزه را تشکیل داده و در پایان آثار و نتایج آن ارتقای شناخت، اعتقاد و ایمان عملی نسبت به مبانی، ارزش‌ها و آداب زندگی معنوی زائران و مجاوران، الهام بخشی برای نهادها و مؤسسات، ایجاد میدان خدمت و ایثار به مؤمنان و الگوسازی از سبک معماری اسلامی خواهد بود (روزنامه جام جم، 1391). البته در جای‌جای این سرزمین بقاع متبرکه و نورانی زیادی وجود دارند که هرکدام نقش اساسی خود را در راستای وحدت و همدلی ایجاد می‌نمایند که مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در گیلان نیز از این امر مستثنا نبوده و سالانه خیل عظیمی از گردشگران و دوستداران به گرد ضریح مقدس جمع شده و ابراز ارادت و همدلی می‌نمایند که این امر زمینه‌ساز وحدت و همدلی، دوستی، محبت و جلوگیری از روحیات مخرب و آسیب‌های روانی می‌گردد که اثرات آن در اجتماع قابل‌مشاهده می‌باشد.

پیشینه تحقیق

فیروزی و همکاران (1389) در مقاله‌ای به بررسی خلیج‌فارس: امنیت، تروریسم و توریسم پرداختند که نتایج بیانگر آن بود که امروزه در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی عواملی همچون: اختلافات ارضی و مرزي ریشه‌دار ناشی از عوامل گذشته، جنگ‌های منطقه‌ای دامنه‌دار از قبیل جنگ خلیج‌فارس، مسئله اسرائیل، ظهور گروه‌های تروریستی، گروه‌بندی‌های منطقه‌ای در بعد منطقه‌ای و مبارزه با ظهور تفکر جدید اسلام و دنبال کردن پروژه اسلام‌ستیزی، نفوذ تفکرات و ایدئولوژی‌های بین‌المللی و حضور قدرت‌های فرا منطقه‌ای، گسترش ناتو به شرق و... از بعد بین‌المللی موجبات ناامنی در این منطقه را فراهم آورده‌اند.

یگانگی و باش افشار (1390) به ارائه مدل مفهومی از گردشگری مذهبی پرداختند و نتایج بیانگر آن بود که مهم‌ترین عامل در این نوع صنعت گردشگری انگیزه زائر و یا توریست است که گام اول برای شروع سفر می‌باشد. زمانی که این انگیزه در فردی ایجاد می‌شود با در نظر گرفتن شرایط مالی، امکانات و تسهیلات خود اماکن مذهبی، نبود مشکلات مربوط به راه‌های ارتباطی، وجود امنیت برای گردشگری و ... سفر خود را برای رسیدن به آرامش معنوی و یا بازدید از اماکن مذهبی آغاز می‌کند .

بزی و بادی وند (1390) در مقاله خود به بررسی رونق توریسم فرهنگی مذهبی عامل توسعه پایدار استان ایلام پرداختند که نتایج بیانگر آن بودند که علیرغم وجود نقاط قوت و فرصت مناسب، منطقه موردمطالعه دارای نقاط ضعف و تهدیدهای فراوانی می‌باشد بنابراین پیشنهاد گردید که در مرحله اول راهبرد تدافعی جهت رفع آسیب‌ها بکار گرفته شود و در مرحله بعد راهبردهای بازنگری و سیاست‌های مناسب اتخاذ گردد.

کریمی و جمالی نژاد (1391) به بررسی گردشگری شیعی راهکاری در توسعه همگرایی دول شیعی‌مذهب پرداختند و نتایج نشان داد که گردشگری مذهبی بخصوص شیعی می‌تواند افزون بر منافع اقتصادي به‌عنوان نمادي از هويت و تعاملات فرهنگي و توسعه فرهنگی- ديني در سطوح ملي، منطقه‌ای و بین‌المللی نيز قلمداد شود و با برنامه‌ریزی مناسب در جذب و هدایت گردشگران شیعی بین دول شیعی‌مذهب نقشی اساسی را ایفا نماید. این امر می‌تواند زمینه‌ساز آشنایی گردشگران با میراث کشورها و همچنین مشترکات مذهبی و شیعی بین آن‌ها گشته و همگرایی و وحدت هرچه بیشتر این کشورها را فراهم آورد.

سؤالات پژوهش

1-آیا گردشگری اسلامی زیارتی بقاع متبرکه می‌تواند به ایجاد همگرایی و وحدت در بین جوامع اسلامی به‌خصوص شیعیان منجر شود؟

2-گردشگری زیارتی بقاع متبرکه در چه صورتی می‌تواند به توسعه فرهنگ رضوی بیانجامد؟

3-نقش گردشگری زیارتی بقاع متبرکه بر جریانات افراطی و تروریستی منطقه چگونه می‌باشد؟

روش کار

پژوهش حاضر بر اساس شیوه‌ای تحلیلی-مقایسه ای به بررسی نقش گردشگری زیارتی-اسلامی بقاع متبرکه در ایجاد وحدت، توسعه فرهنگ رضوی و ممانعت از توسعه جریانات تروریستی اقدام نموده است و ضمن برشماری اثرات مثبت و منفی تروریسم و توریسم بر گردشگری زیارتی-اسلامی بقاع متبرکه به‌خصوص مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام و نتایج حاصل از آن و برشمردن مثال‌هایی به‌روز به روشن‌تر شدن این امر اقدام شده است و در پایان پیشنهاداتی ارائه شده است.

نقش گردشگری در همگرایی دول اسلامی و پیشگیری از تروریسم

گردشگري اسلامی و همگرایی کشورهاي اسلامی و نقش آن در پیشگیری از تروریسم

گردشگري در قرن بیست و یکم در چهارچوب نوآوری­هاي فناوري و کارکردهاي جدید مدیریتی از یک‌سو و سیطره همه‌جانبه سرمایه­داري همراه با شکل‌گیری اقتصاد جهانی و کمرنگ شدن مرزهاي سیاسی تحولات بسیاري را در فضاي جغرافیایی سبب می‌شود. گردشگري در دوران ساختارشکنی پسامدرنیسم یک واقعیت مهم اجتماعی است که عموماً از دیدگاه­هاي تعادل فرهنگی و تعادل‌های توسعه‌ای (عدالت اجتماعی) به آن نگریسته می‌شود. کشورهاي اسلامی داراي فرهنگ مادي و معنوي مشترکی می‌باشند. بنا بر آنچه دربارة گردشگري اسلامی گفته شد، مهم‌ترین عامل اساسی در بحث گردشگري اسلامی عامل مذهب و فرهنگ می‌باشد برخی از نویسندگان بر فرهنگ تأکید می‌کنند و نقش آن را در شکل‌گیری رشد و توسعه گردشگري اساسی می‌دانند و فرهنگ را سنگ بناي توسعه گردشگري در نظر می‌گیرند. این برداشت پهنه یا مناطق فرهنگی را پدید می‌آورد که خود در رابطه بافرهنگ و پهنه جغرافیایی، گونه خاصی را شکل می‌دهد و زمینه را برای ایجاد وحدت بیشتر، تقویت روحیه اسلامی اصیل، مبارزه با جریانات افراطی و جلوگیری از تفرقه و مبارزات تروریستی فراهم می‌نماید. ازاین‌رو پیکربندی فرهنگی و الگوهاي فرهنگی مفهوم‌هایی در ارتباط با پهنه فرهنگی و گونه فرهنگی و گونه پهنه گردشگری و تفکری می‌باشند.

جایگاه گردشگری مذهبی و زیارتی در نزد شیعیان و نقش آن در پیشگیری از تروریسم

همه جوامع شناخته‌شده بشری از گونه‌ای دین برخوردار بوده و هستند. دین در بردارندِ بنیادی‌ترین ارزش‌ها و هنجارهاست و ازاین‌رو اعمال و کنش‌های آدمیان همواره تحت تأثیر دین و تعالیم دینی قرار داشته است. یکی از مهم‌ترین عوامل و انگیزه‌های مسافرت انسان، باورهای مذهبی و احساسات دینی بوده است. به‌طوری‌که انسان از ابتدای تاریخ به زیارت و دیدن مکان‌هایی که برای او مقدس بوده می‌رفت و به زیارت می‌پرداخت. سفر زیارتی ازنظر هوگارت عبارت است از سفر به اماکن مقدس به قصد فضیلت معنوی، شفا، استغفار یا شکرگزاری. مقوله گردشگری مذهبی در بین تمام ادیان و مذاهب رایج بوده و پیروان هر دین و مذهبی مراکز و شهرهایی که از لحاظ آن‌ها مقدس فرض می­شدند را برای بازدید و زیارت انتخاب می­کردند. در این میان مسلمانان شیعه مذهب نیز مقوله گردشگری مذهبی و زیارت اماکن مقدس را باور دارند.

عشق و علاقه ایرانیان به خاندان نبوت همراه بافرهنگ و هنر خلاق و بارور ایرانی، موجب شده که بر مزار پیشوایان دینی و امامزادگان، بناها و زیارتگاه­هایی در کمال زیبایی و شکوه ساخته شود. این زیارتگاه­ها در گوشه و کنار ایران اسلامی و در شهرهای کوچک و بزرگ بناشده‌اند و محل تجمع و عبادت حاجتمندان و دل‌خستگانی است که از مداوای رایج ظاهری مأیوس شده و برای شفای آلام خود به دامان پیشوایان مذهبی چنگ می‌زنند و از انفاس پاک آنان یاری می‌جویند. گردشگری زیارتی یکی از فعال­ترین بخش‌های توریستی در ایران محسوب می‌شود و این امر علت وجود تعداد بی‌شماری زیارتگاه دینی و مذهبی در سراسر ایران است که عده‌ای از آن‌ها مانند آرامگاه امام رضا (ع) در مشهد و حضرت معصومه (س) در قم، شهرت جهانی دارند. شهر مشهد، مدفن علی بن موسی‌الرضا (ع) امام هشتم شیعیان دوازده‌امامی، به‌عنوان بنیادی‌ترین جاذبه گردشگری مذهبی در ایران، سالانه گردشگران زیادی را در خودپذیرا است. این جاذبه مذهبی به‌عنوان یکی از شهرهای مقدس جهان قلمداد می‌شود که سالانه گردشگران زیادی از آن بازدید به عمل می‌آورند و توانسته است به‌عنوان پایگاهی در راستای وحدت اسلامی و گسترش تفکر ناب اسلام و ارائه چارچوبی از تفکر درست مبارزه علیه جریان استعمار و نیز مبارزه با جریانات افرازطی و تروریستی بپردازد و می‌توان با اقدامات تبلیغی بیشتر این نقش را بیش‌ازپیش گسترش داد.

طبق آمار سازمان اوقاف و امور خیریه بیش از 8000 بقعه متبرکه در ایران شناسایی‌شده است. شکل 2 درصد پراکندگی بقاع متبرکه را در استان‌های مختلف کشور ایران نشان می‌دهد.

شکل 2 در صد پراکندگی بقاع متبرکه در استان‌های کشور

علاوه بر وجود اماکن مقدس و زیارتی متعدد در ایران و پراکنش آن‌ها در سراسر کشور که سبب شکل‌گیری اکولوژی مذهبی خاصی در این کشور گردیده است وجود فرهنگ مذهبی و سنت‌های اجتماعی شیعه در کشور ایران می­تواند نقش قابل‌توجهی در توسعه گردشگری مذهبی و وحدت داخلی و خارجی ایفا نماید. مراسم فرهنگی- مذهبی که ریشه در باورها و اعتقادات مردم یک جامعه دارند، می‌توانند به‌عنوان یک رخداد، نقش جاذبه را در جهت جذب گردشگران مذهبی ایفا نمایند. در کشور ایران مراسم تاسوعا و عاشورا یکی از نمونه‌های مراسم فرهنگی مذهبی مسلمانان شیعی بوده که بیانگر فرهنگ و مذهب آنان می‌باشد و هرساله در قالب یک حرکت مردمی برگزار می‌شود. این مراسم قابلیت آن را دارد که به‌صورت یک رخداد در قالب، کارناوال غم به کشورهای دیگر معرفی گردد تا امکان جذب گردشگران مذهبی را فراهم آورد و ضمن گسترش تفکر شیعی و اسلامی ناب به معرفی اسلام راستین پرداخته و از قبل آن به سرزنش و اشاعه چهره واقعی جریانات تروریستی اقدام نموده و به مبارزه همه‌جانبه با آن‌ها در پرتو وحدت شکل‌گرفته از رونق گردشگری مذهبی-زیارتی اقدام نمود. رونق یافتن جهانگردی در میان کشورهای اسلامی و بازدید مسلمانان از جوامع مسلمان جهان سبب آشنا شدن مسلمین با مشکلات و ویژگی‌های فرهنگ جوامع اسلامی و دریافتن نقاط اشتراک و اختلاف میان فرهنگ اسلامی خواهد شد. این امر به دنبال خود کمک شایانی در برقراری پیوند و اتحاد میان مسلمین و احیاء دوباره مفهوم اسلامی خواهد نمود و نقش اساسی را در ممانعت از گسترش جریانات افراطی بانام اسلام خواهد نمود. با توجه به این مسئله که زیارت‌های مذهبی بخش عمده‌ای از مسافرت در جهان امروز را شامل می‌شود و وجود اماکن مقدس سبب طولانی شدن مسافرت­های مذهبی می­گردد؛ بنابراین جهانگردی مذهبی مستلزم توسعه اساسی خدمات، تسهیلات و زیرساخت‌های جهانگردی است و می‌تواند منافع اقتصادی- اجتماعی قابل‌توجهی را به همراه داشته باشد؛ اما درصورتی‌که در این زمینه به‌دقت برنامه­ریزی و سازمان‌دهی صورت نگیرد می‌تواند سبب ایجاد مشکل تراکم و توسعه بیش‌ازحد شود (زین‌العابدین عموقین، 1390).

گردشگری مذهبی بخصوص شیعی می‌تواند افزون بر منافع اقتصادي به‌عنوان نمادي از هويت و تعاملات فرهنگي و توسعة فرهنگی- ديني در سطوح ملي، منطقه‌ای و بین‌المللی نيز قلمداد شود (احمدی شاپورآبادی و سبز آبادی، 1390، 85) و ضمن تقویت اقتصاد کشور، به تقویت فرهنگ، تفکر اسلام ناب و مبارزه با جریانات افراطی بپردازد.

بنا بر آمار سازمان جهانی گردشگري ( wto) هیچ پدیده‌ای در طول تاریخ نتوانسته است تعداد 800 میلیون نفر را در سراسر دنیا به تحرك وا‌دارد؛ بنابراین طرح برنامه‌های گردشگري در مقیاس محلی، منطقه‌ای و بین‌المللی در مسیر جاده ابریشم، پویایی قابل‌توجهی را به دنبال خواهد داشت . توجه به اخلاق، فلسفه اخلاق اسلامی از مباحث بسیار مهم در علوم انسانی است که به دلیل تکیه داشتن بر آموزه‌های رفتار اسلامی از غناي خاصی برخوردار است. تأکید بر جنبه‌های عملی اخلاق در گردشگري کشورهای اسلامی در مسیر جاده ابریشم و اختیار و عملکرد داوطلبانه افراد در به کار بردن آن از مباحث بسیار مهم و موردتوجه است . بر اساس اصل اسلامی (کل یوم تو فی‌شان) انسان باید در خود ویژگی‌های معنوي و تحرکی را به وجود آورد. فرد و جامعه اسلامی نیز هرلحظه و هرروزی باید درشان نوینی باشد و همیشه در حال تکاپو و حرکت و انقلاب پردوام به سر برد. مسیر و حرکت درهر لحظه، فرد و جامعه را روح تازه و نیرو و انرژي نوینی می‌بخشد و هرلحظه فرصت‌های نوین و امکانات تازه‌ای را پیش می‌آورد و جامعه را مجبور می‌کند تا توانایی‌های خود را بروز دهد ولی اگر جامعه‌ای جامد و بی‌حرکت باشد و دینامیسم نداشته باشد، متلاشی می‌شود؛ بنابراین انسان درحرکت و پویایی زنده است و سیر و سیاحت و جهانگردي محصول این اندیشه متحول و متحرك است و بر این اساس می‌تواند به وحدت و کاهش جریانات افراطی بیانجامد.

درباره انگیزه توجه به جهانگردي و جغرافی می‌توان فضاي سیاسی- فرهنگی را مؤثر دانست. بی‌شک آشکارترین انگیزه مسلمانان در شناخت جهان پیرامون خود را باید در قرآن و روایات پیامبر و فریضه حج جست‌وجو کرد. اشارات تاریخی قران و پیامبر (ص) به مردم دیگر سرزمین‌ها و سیر آفاق‌وانفس، انگیزه‌ای قوي براي مسلمانان شد تا درباره این اشارات، اطلاعات عینی‌تری به دست آورند. علاوه بر این، هنگامی‌که اعراب پس از مرگ خلیفه اول مسلمانان، از عربستان پاي بیرون گذاشتند و سرزمین‌های وسیعی را به‌مرورزمان از شمال آفریقا تا سند و فرارود (ماوراءالنهر) فتح کردند، بافرهنگ‌ها، باورها، اساطیر و ادیان آن اقالیم گوناگون آشنا شدند. این آشنایی که از طریق تماس مستقیم با این مردم که گروه‌گروه وارد جامعه ما می‌شدند و یا از طریق ترجمه آثار آن‌ها صورت می‌گرفت به تحولات شگرفی در دیدگاه اعراب مسلمان منجر می‌شد (حورانی، 1384: 129)

از سوي دیگر، گشودن سرزمین‌های نو، بایستگی استقرار اعراب مسلمان در سرزمین‌ها و از همه مهم‌تر بایستگی برقراري سامان مالیاتی نوین، مستلزم داشتن آگاهی بسنده از سازوکارهای اقتصادي- اجتماعی باستانی سرزمین‌های گشوده شده بود. شناخت شهرها و روستاها، آب‌وهوا، محصولات، رستنی‌ها و دیگر ویژگی‌های جغرافیایی می‌توانست اعراب مسلمان را در شناخت رموز سرزمین‌های گشوده یاري رساند (حلبی، 1372: 361-360).

همه‌چیز با اسلام رنگ دیگري به خود گرفت. نخستین گام‌ها براي شناسایی پیرامون خود، با برگرداندن آثار جغرافی‌دانان یونانی و رومی به زبان عربی آغاز شد. گمان می‌رود که این رویکرد مسلمانان به آثار جغرافی‌دانان یونانی و رومی، به‌ویژه بطلمیوس، از زمانی آغاز شد که تازیان مسلمان بر مصر و شهر مهم آن اسکندریه دست یافتند (اولسون، 1384: 34)

اگر کشورهاي مسلمان می‌خواهند به توسعه‌ی صنعت توریسم برسند باید دولت‌ها و مسئولان مربوط در نشست‌هایی، انتظارات خود را مطرح نمایند و به نتیجه‌ی واحدي برسند و درازای فرستادن توریست به هرکدام از کشورها انتظار متقابل داشته باشند وگرنه توریست یک‌طرفه نه‌تنها وحدت را به حد مطلوب نمی‌رساند بلکه گاه باعث ایجاد مشکلات فرهنگی هم می‌شود.

نقش تروریسم در توریسم

از عوامل ناامنی در سطح جهان اسلام را که تهدیدکننده توریسم منطقه است را می‌توان ظهور گروه‌ها و جنبش‌های تروریستی ذکر کرد. به جرأت می‌توان گفت که ریشه هرکدام از این گروه‌های تروریستی را می‌توان در ایدئولوژی‌ها و مکتب‌های فکري تعصب‌گرای قومی، نژادي و مذهبی جستجو کرد. اگر درگذشته وجود ایدئولوژی‌های پان‌ایرانیسم، در زمان طاغوت دوره پهلوي، پان‌ترکیسم اواخر حکومت عثمانی و اوایل شکل‌گیری ترکیه کنونی در زمان حکومت آتاتورك در ترکیه و ایدئولوژي پان‌عربیسم در خاورمیانه عربی که بر پایه تفکرات و اعتقادات نژادي و ملی‌گرایانه شکل‌گرفته بودند و تضاد و تقابل این ایدئولوژی‌ها در قالب حکومت‌ها موجبات اختلاف و نابرابري در منطقه شدند . امروز ظهور گروه‌های تروریستی که به‌نوعی ریشه در این اعتقادات دارند و با تعصبات کور نژادي و دینی قوام‌یافته‌اند، در مدلی جدید موجب ناامنی در منطقه شده‌اند. گروه‌ها و جنبش‌های تروریستی همچون : القاعده، طالبان، پ.پ.ك، پژاك، سپاه صحابه، اخیراً گروهک تروریستی ریگی و تفکر وهابیت، دانش و بوکو حرام و ... که به‌نوعی شاید عامل بیگانگان به‌حساب آیند امروزه با تکیه‌بر اعتقادات و عقاید کور مذهبی و نژادي عامل گسترش ناامنی در منطقه و جهان اسلام شده‌اند که وجود آن‌ها نه‌تنها موجب ناامنی در منطقه هستند بلکه بهانه حضور قدرت‌های فرا منطقه‌ای نیز شده‌اند . امروز خلیج‌فارس و در سطح گسترده‌تر جهان اسلام در داخل مرزها قربانی تروریسم داخلی ناشی از این گروه‌ها و در بعد خارجی موردتهاجم دولت‌هاي فرا منطقه‌ای به بهانه مبارزه با این گروه‌ها و جنبش‌ها شده است درواقع امروز امنیت و توریسم جهان اسلام نیز از ناحیه گروه‌ها و جنبش‌های تروریسم ضربه می‌خورد، جالب اینجاست که حضور بیگانگان و قدرت‌های فرا منطقه‌ای که به بهانه سرکوب این گروها و جنبش‌های تروریستی صورت گرفته به تقویت آن‌ها منجر شده است و باید گفت که بهانه حضور قدرت‌های فرا منطقه‌ای اگرچه در ظاهر نابودي این گروه‌های تروریستی است، حضور این دولت‌ها درواقع به تقویت و گسترش چتر امنیتی براي فعالیت‌های تروریستی این گروه‌ها و جنبش‌هاي منجر شده است و شاید بتوان گفت که هدف قدرت‌های فرا منطقه‌ای در کشورهای درگیر تقویت آن‌ها براي کردن و تداوم حضور نظامی بلندمدتشان باشد (فیروزی و همکاران، 1389: 4).

به‌طور مثال بر اساس آمار موجود تعداد ثبت‌شده گردشگران خارجی در هتل‌های کشور سوریه در سال ۱۹۹۶ میلادی ۳۸۲ هزار نفر برآورد شده که این تعداد گردشگر، ۰۷۹/۱ میلیون شب را در هتل‌ها گذرانده بودند (با میانگین اقامت ۸/۲ شب برای هر گردشگر). قبل از آغاز درگیری‌ها در سوریه، حدود چندین ماه قبل، درآمد صنعت گردشگری در سوریه ۱۲ درصد از تولید ناخالص ملی را تشکیل می‌داد و ۱۱ درصد از شاغلان این کشور در این بخش مشغول به کار بودند. به‌طور مثال حلب شهری که بارها میان معارضان و نیروهای دولتی دست‌به‌دست شده و امروز در اثر درگیری‌های فراوان موشکی و ورود تانک‌ها، به تلی از خاکستر بدل شده به دلیل قدمت چند هزارساله خود و همچنین موقعیت استراتژیک بین دریای مدیترانه و رود فرات، از مهم‌ترین شهرهای جهان باستان محسوب می‌شد و در سال ۲۰۰۶ میلادی همراه شهر اصفهان و تمبکتو به‌عنوان پایتخت فرهنگی جهان اسلام انتخاب شد. به گفته مقامات این شهر که در سال ۱۹۸۶ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، اولین سند صلح در تاریخ سیاسی جهان، ۲۴۰۰ سال پیش در آن یافت شده و اولین لغت‌نامه علمی نیز در این شهر دیده‌شده بود. بافت تاریخی این شهر با قلعه یا ارگ قرن سیزدهمی خود، مسجد جامع قرن دوازدهمی و چند مدرسه مذهبی، کاروانسرا و حمام قرن هفدهمی، ازجمله جاذبه‌های گردشگری این شهر به شمار می‌رفتند که سالانه میزبان گردشگران بسیاری بود؛ اما این روزها بوی باروت و دود جای خالی گردشگران را در کوچه‌پس‌کوچه‌های این شهر باستانی پرکرده است. بشیر ریاض یازیجی وزیر گردشگری سوریه دراین‌باره معتقد است که صنعت گردشگری این کشور، ۵/۱ میلیارد دلار از درآمد خود را از زمان شروع درگیری‌های داخلی این کشور در ژانویه ۲۰۱۱ ، ازدست‌داده است. یازیجی میزان درآمد صنعت گردشگری این کشور را ۳۰۰ میلیارد پوند برآورد کرده که این کشور امروز به‌صورت کلی آن را ازدست‌داده است. وی همچنین میزان خسارت‌های واردشده به آثار باستانی را غیرقابل‌شمارش دانسته و می‌گوید که در اثر خشونت‌ها حدود ۲۹۸ موسسه گردشگری زیان‌دیده‌اند (روزنامه دنیای اقتصاد، 1392).

همچنین بخش گردشگري در تونس نيز به دليل تحولات سياسي و امنيتي اين کشور بيشترين آسيب را ديده است و ده‌ها نقطه تفريحي، گردشگري و هتل‌ها مجبور به تعطيلي شده و اعلام ورشکستگي کرده‌اند . مهم اينکه؛ درآمد گردشگري يکي از مهم‌ترین منابع درآمدي تونس را تشکيل می‌دهد، به‌طوری‌که 7 درصد از توليد ناخالص داخلي اين کشور را شامل می‌شود. تونس به دليل سواحل، آب‌وهوا و همچنين جاذبه‌های سنتي، يکي از مقاصد موردعلاقۀ اروپایی‌ها محسوب می‌شود. ضمن آنکه، ارزاني نيز از ديگر دلايل سفر به اين کشور براي شهروندان داراي درآمد متوسط بشمار می‌آید . گفته می‌شود، از هر يک شهروند تونسي و از هر هفت شاغل، يک نفر در بخش گردشگري مشغول به کار است . با توجه به اهميت گردشگري و لزوم بهبود شاخص‌های اقتصادي، مقامات تونس از عزم جدي براي بهبود وضعيت گردشگري در اين کشور خبر داده‌اند. بر اساس اظهارات رسمي،‌ دولتمردان تونس قصد دارند، شرايط گردشگري در اين کشور را به‌گونه‌ای رونق بخشند که بتواند در سال ۲۰۱۶ بالغ‌بر ۱۰ ميليون گردشگر خارجي را در خاک خود ببينند؛ بنابراین گزارش نزديک به ۱۱ درصد درآمد سالانه تونس از طريق صنعت گردشگري تأمین می‌شده است و در پي انقلاب مردم اين کشور عليه بن علي، حضور خارجيان در این کشور ۳۳ درصد نسبت به سال قبل از آن کاهش‌یافته بود که اين مسئله زيان فراواني به اقتصاد اين کشور وارد آورد. گروه‌های تروريستي نيز با آگاهي به جايگاه گردشگري در اقتصاد تونس تلاش دارند اين بخش از اقتصاد را هدف قرار دهند. نمونه بارز تلاش تروریست‌ها براي حمله به مواضع گردشگري دولت تونس، ماجراي حمله به گردشگران در موزه به اردو اين کشور بود . حداقل ۲۰ گردشگر از کشورهاي فرانسه، اسپانيا، استراليا، لهستان، کلمبيا، ژاپن و ايتاليا ازجمله يک مأمور پليس تونس در اين حمله جان باختند. اين تيراندازي مرگبار حدود ۴۰ نفر را نيز زخمي و روانه بيمارستان کرد . حملات به گردشگران در تونس، بيش از همه بر کاهش ورود گردشگران فرانسوي به تونس تأثير داشته است. اين در حالی است که تا پيش از انقلاب در اين کشور، فرانسويان بخش قابل‌توجهی از گردشگران در تونس را به خود اختصاص داده بودند . گفتني است؛ تا پيش از سال ۲۰۱۰ از هفت ميليون توريستي که هرسال وارد اين کشور می‌شدند، يک و نيم ميليون نفر فرانسوي بودند. از زمان انقلاب بهار عربي در کشورهاي شمال آفريقا، تعداد گردشگران فرانسوي در اين کشورها، ۴۵ درصد کاهش‌یافته است. به نظر می‌رسد، تلاش تروریست‌ها براي هدف قرار دادن صنعت گردشگري در تونس به ثمر نشسته است، به‌گونه‌ای که بلافاصله پس از حمله به موزه باردو در تونس، کشتی‌های تفريحي به سواحل اين کشور پشت کردند (علی جمعه پور، 1394).

مکان‌های گردشگري مکان‌هایی هستند كه فرصت‌های مناسب براي حملات تروريستي وجود دارد و گردشگرها اهداف شيريني براي تروریست‌ها هستند و حملاتي كه عليه گردشگران رخ می‌دهد بيشترين تبليغات رسانه‌ای را در برمی‌گیرد رابطه‌ی نزديكي بين گردشگري و تروريسم وجود دارد اما این‌رو با يكديگر سازگار نيستند از آنجائی که صنعت گردشگري سبب درآمدزايي هم در سطوح ملي و بین‌المللی می‌باشد تروریست‌ها، سایت‌های گردشگري را به‌عنوان فرصت‌های ایدئال براي ايجاد اختلال در اقتصاد هدف قرار می‌دهند و درنتیجه سبب ناامني اقتصادي می‌شوند و گردشگرها از رفتن به اين مقاصد ناامن خودداري می‌کنند و درنتیجه به صنعت گردشگري لطمه وارد می‌شود. ترور، ناامني، سفر و تروريسم باهم سازگار نيستند و اصول و پایه‌های گردشگري برخلاف انگيزه ايست كه تروریست‌ها دست به حمله می‌زنند .

گردشگري در جستجوي ارتقاء تفاهم بین‌المللی و صلح جهاني و پايان درگيري است و نقش اساسي در بازگشايي مرزها، ايجاد تفاهم بين فرهنگ‌های مختلف و توسعه اقتصادي دارد و باعث رونق تجارت و فقرزدايي می‌شود. ليكن در عصر رو به رشد تروريسم يك فضاي عاري از دغدغه بيشتر به يك رؤیا شباهت دارد. به همان نسبت نيز اهميت يك سفر امن و ايمن نيز براي گردشگرها رو به رشد است و گردشگران به مقصدهايي می‌روند كه احساس واقعي از امنيت و آرامش وجود داشته باشد نه‌فقط تصوير غیرواقعی از امنيت، تجربه نشان داده است كه كشورهايي كه داراي امنيت می‌باشند گردشگرها نيز می‌توانند از آن بهر همند باشند ( Tarlow,2007.4) .

گردشگري يك تجارت بزرگ است و تروريسم در جستجوي به اضمحلال كشاندن اقتصاد است . صنعت گردشگري با چندين صنعت ديگر در ارتباط است و بنابراين حمله به صنعت گردشگري سبب نابودي صنايع ديگر نيز می‌شود. صنعت گردشگري بايد با جريان دائمي مردم جديد سروکار داشته باشد و تروریست‌ها بندرت مورد سوءظن قرار می‌گیرند. مقاصد گردشگري سمبل ملت و هويت فرهنگي می‌باشند و حمله عليه آن‌ها حمله عليه دولت و فرهنگ آنان است .

مراكز گردشگري موزه‌های زنده ثروت‌های فرهنگي كشور می‌باشند . انگيزه و اهداف چنين حوادث امنيتي معمولاً سياسي، اجتماعي، اقتصادي، مذهبي و يا براي به دست آوردن شهرت می‌باشد . اقتصاد گردشگري در مقاصد با اقتصاد منطقه‌ای و ملي در ارتباط است و هر آسيبي سبب ركود و صدمه به اين اقتصادها می‌شود . در حقيقت تروريسم به‌عنوان بعدي از بی‌ثباتی، سياسي، به همراه جنگ‌های بین‌المللی و داخلي، كودتاها، شورش‌ها، ناآرامی‌های اجتماعي و اعتصابات شناخته می‌شود و به‌تناسب همين امر، گردشگران اغلب به‌عنوان اهداف تروريستي ر جاهايي كه شاهد رواج بی‌ثباتی هستند، انتخاب می‌شوند .

بی‌ثباتی سياسي و فضاي ناامني حاكم بر برخي از كشورهاي منطقه، هزینه‌های مربوط به ايجاد بسترهاي لازم جهت پذيرش گردشگر را افزايش می‌دهد. نگرش یک‌جانبه در بسترسازی جذب گردشگر، بدون در نظر گرفتن عوامل تهدیدکننده گردشگران چون رفتارهاي خشونت‌آمیز، راهبرد معقولي به نظر نمی‌رسد. در صورت انتخاب چنين رويكردي و سرمایه‌گذاری هرچند اندك در بخش گردشگري، نوعي عدم اطمينان از بازگشت سرمايه وجود خواهد داشت. بر اساس تحقيقاتي در اسپانیا مشخص گرديد كه تروریست‌ها خشونتي بالاتر از حد معمول در مقابل اهداف ضعيف مانند توریست‌ها، به كار می‌برند ... درگذشته ثابت‌شده است كه بحران‌های سياسي درنهايت امر به تروريسم منجر می‌گردند. صرف‌نظر از تروريسم، اغلب جنگ‌های بین‌المللی، منطقه‌ای و داخلي، پاک‌سازی قومي، حالت فوق‌العاده حکومت‌نظامی، كوتاهاي نظامي و اغتشاشات، نشاني از ناآرامي سياسي را با خود به همراه دارند ( US Department State, 1996) .

توریسم ترور

توریسم ترور عنوان جدیدی است که در برخی از رسانه‌ها نامی از آن به میان آمده است که این امر پس از وقایع تروریستی در سوریه و ظهور و بروز دانش ایجاد شد. این نوع توریسم گردشگران (تروریست‌ها) را برای مشارکت در کشتار و ویرانگری و مشاهده جنایات به برخی از سرزمین‌ها می‌کشاند و این توریسم با جابجایی افراد مشتاق زیادی روبرو شده است که شاهد واقعی آن کشور سوریه و وقایع اتفاق افتاده در منطقه خاورمیانه هستیم. افراد شرکت‌کننده در این ماراتن از کشورهای آسیایی، اروپایی، آمریکایی اقیانوسیه و تمامی نقاط جهان می‌باشند که توریسم تروریسم را شکل داده‌اند. البته پشتوانه آن‌ها اموالی و پولی می‌باشد که از سرزمین‌های دیگر و از جانب استعمارگران و حامیان آن‌ها در منطقه تأمین می‌شود.

به گزارش خبرگزاری میراث فرهنگی مقامات امنیتی بریتانیا خبر از شکل‌گیری نوع تازه‌ای از گردشگری در این کشور دادند که سوریه را مبدل به مقصد گردشگری برای تروریست‌های حامی القاعده در بریتانیا کرده است. مأموران امنیتی در بریتانیا هشدار دادند که «گردشگری ترور» یا «توریسم تروریستی» به‌عنوان یک بخش مهم از فعالیت‌های مسافرتی در میان برخی شهروندان بریتانیایی درس‌تر به سوریه اخیراً رشد یافته و این مسئله امنیت بریتانیا را نیز به‌شدت تهدید می‌کند . به گفته این مقام امنیتی بریتانیا، صدها نفر از مسلمانان این کشور هم‌اکنون در حال سفر به سوریه هستند تا در فعالیتی که گردشگری ترور نام‌گرفته، در آشوب‌های سوریه به نفع القاعده شرکت کنند. اندروپارک مدیر کل ۵ MI در کمیته امنیت ملی مجلس نمایندگان بریتانیا با اعلام این مطلب ابراز داشته که این شکل از سفر باهدف‌های تروریستی اخیراً و با توجه به مشکلات جاری در سوریه رشد کرده است. به‌زعم وی در حال حاضر سوریه مبدل به مقصد جذابی برای کسانی شده است که باهدف همکاری با القاعده و در حمایت و همدردی با پیام تروریست‌های این گروه، به این کشور سفر می‌کنند. ت ولد چنین مفهوم نامیمونی از امتزاج این دو حوزه متناقض چنانکه از آثار و نتایجش پیدا است، عجیب و ناخوشایند است و می‌تواند به معنی نفوذ تروریسم به ساحت معنایی توریسم و درنوردیدن آن باشد. دیگر در اینجا توریست قرار نیست پیام‌آور صلح و آشتی باشد و آمده تا در آتش جنگ بدمد . از یک‌سو با بالا گرفتن جنگ در منطقه خاورمیانه، با زمینه‌های قومی، مذهبی و سیاسی و از سوی دیگر با افزایش امکان برقراری ارتباط و تسهیل سفر، ارتباط این جنگجویان نیز با همفکرانشان برقرار شد. هرکدام از طرفین درگیر وابستگانی در اقصی نقاط دنیا با قرابت فکری یا اشتراکی در منافع داشته‌اند؛ بنابراین این افراد شاید در ابتدا به‌صورت ناظران (گردشگران) وارد منطقه شدند؛ اما بعد تبدیل به یکی از جنگاوران شده و تغییر ماهیت دادند . حال وقتی‌که به سوریه نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که بر ویرانه‌های توریسم فرهنگی و تاریخی آن، بنای نابهنجار توریسم تروریسم پا گرفته و رشد می‌کند؛ بهارخوابمی که عوایدش فقر، بدبختی و سال‌های طولانی عقب‌ماندگی و رنج برای این کشور اساطیری است. توریسم جدیدی متولدشده؛ بهارخوابمی که با هیچ‌یک از کدهای اخلاقی گردشگری منطبق نیست و باید با کدهای جدیدی آن را شناخت و بازتعریف کرد (پایگاه روزنامه دنیای اقتصاد، 1392).

گردشگری زیارتی امام رضا (ع) در مشهد مقدس و تأثیرات شگرف آن در منطقه

شهر مشهد با بيش از 4/2 ميليون نفر جمعيت به‌عنوان دومين کلان‌شهر بزرگ كشور، يكي از كانون‌هاي مهم گردشگري زیارتی جهان و ايران، سالانه بيش از 15 ميليون گردشگر را به خود جلب مي ¬ كند. مونه‌شناسی گردشگري مشهد از نوع گردشگري مذهبي باهدف زيارت بارگاه ملكوتي حضرت رضا (ع) است. كلان‌شهر مذكور علاوه بر جاذبه قوي مذهبي، از بسياري از جاذبه‌هاي تاريخي، فرهنگي، تفريحي و طبیعت‌گردی نیز برخوردار است. بررسي تركيب اجتماعي زائران و گردشگران وارده به شهر مشهد نشان‌دهنده آن است كه كارمندان و فرهنگيان با 27 درصد بيشترين سهم را داشته‌اند و پس‌ازاین گروه به ترتيب كارگران و كشاورزان، صاحبان مشاغل آزاد، دانش‌آموزان و دانشجويان قرار دارند. بررسي وضعيت مدت اقامت گردشگران وارده به مشهد نشان مي‌دهد كه متوسط اقامت گروه‌های مختلف گردشگر در شهر مشهد، به میزان 7/6 شبانه‌روز نوسان دارد. بيش از 62 درصد از زائران و گردشگران وارده به مشهد در اماكني اقامت مي‌گزينند كه داراي دو ويژگي اصلي است: اول اينكه اين واحدها عموماً ارزان‌قیمت و کم‌هزینه هستند و ثانياً در پيرامون حرم واقع‌شده‌اند و ضمن سهولت دسترسي به حرم، هزينه حمل‌ونقل را نيز بر زائر تحميل نمي‌كنند. درمجموع مي‌توان گفت نزديك به 80 درصد تركيب جمعيتي زائران و گردشگران وارده به مشهد را اقشار کم‌درآمد تشكيل مي‌دهند كه ترجيح آن‌ها استفاده از اماكن اقامتي ارزان‌قیمت است .

کلان‌شهر مشهد از بازار تقاضاي گردشگري خارجي نيز بهره‌مند است، به‌طوری‌که بيش از 50 درصد از گردشگران خارجي كشور (بالغ‌بر 650 هزار نفر) به مشهد مسافرت كرده‌اند. شهر مذكور با احتساب حجم گردشگران داخلي و خارجي مهم‌ترین مقصد گردشگري كشور است كه به‌تنهایی بيش از مقاصد گردشگري استان مازندران، گيلان، اصفهان و شيراز، گردشگر جذب می‌کند .

بر پايه اطلاعات موجود در شهر مشهد 957 واحد اقامتي مجاز فعاليت مي‌كنند. در حوزه گردشگري مشهد 97 هتل به ترتيب شامل 3 هتل پنج ستاره، 7 هتل چهار ستاره، 29 هتل سه ستاره، 30 هتل دوستاره و 28 هتل يك ستاره فعاليت مي‌كنند. همچنين 243 مهمان‌پذیر و 1500 واحد اقامتي شخصي به گردشگران مشهد خدمات ارائه مي‌دهند. به راین اساس به لحاظ استقرار هتل، مشهد با بيش از 50 درصد ظرفيت هتل‌هاي كشور حائز رتبه اول امكانات اقامتي در كشور است .

آمارهاي موجود حاكي از آن است كه سالانه بيش از 15 ميليون زائر به زيارت امام رضا (ع) در مشهد مقدس مي‌شتابند و به همين سبب اين شهر يكي از مهم‌ترین شهرهاي مذهبي شيعيان محسوب مي­شود و همه‌ساله علاوه بر ايرانيان، مسافران زيادي از كشورهاي منطقه به اين شهر سفر مي‌كنند و می‌تواند یا برنامه‌ریزی دقیق به‌عنوان کانون اصلی وحدت و همگرایی دول شیعی و نیز کانونی برای ایجاد روحیه عشق و توسل و در کنار آن بهداشت جسمی و روانی جامعه در جهان قلمداد شود چنانکه تا حدودی به این وظیفه نیز نائل‌آمده است. این امر می‌تواند به توسعه فرهنگ شیعی به‌خصوص فرهنگ رضوی در سطح منطقه و جهان منجر شده و چهره اسلام واقعی را به جهان نمایانده و بین جریانات تروریستی و اسلام ناب دیواری عظیم ایجاد خواهد شد و حتی با ارائه صحیح فرهنگ رضوی و توسعه اسلام ناب به کند شدن جریانات تروریستی و حتی ممانعت از ایجاد و گسترش آن‌ها در سطح منطقه منجر می‌شود.

افزايش شمار زائرين خارجي در مشهد مقدس بيش ‌از هر چيز بيانگر راهبرد توسعه گردشگري زيارتي است كه در اين سال‌ها به‌عنوان يكي از مهم‌ترین شاخه‌هاي جذب گردشگر در كشور موردتوجه قرارگرفته است و آثار مثبت بيشتري نيز توانسته از خود برجاي بگذارد؛ چراکه حوزه گردشگري، حوزه‌اي است كه كشورهاي اسلامي مي‌توانند با تشریک‌مساعی يكديگر، در آن ارزش‌افزوده براي خود ايجاد كنند و به رشد سلامتی جامعه خویش افزوده و اين راهبردی است كه حتي كشوري مانند مالزي نيز بر آن تكيه كرده و بخش مهمي از برنامه کلان گردشگری‌اش را بر آن بنا نموده است. اینک اگر ما نیز اهميت اماكن مقدسه خود را بدانیم و در اين مسير به كار بگيريم، بي‌ترديد مي‌تواند بسيار كارآمدتر باشد و به توسعه فرهنگ رضوی بیش‌ازپیش گام برداشته و به ایجاد وحدت در جهان اسلام همت گماریده و در برابر جریانات تروریستی جریانی پویا و کارامل را ایجاد نمود.

نقش زیارت حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در رونق گردشگری، وحدت و همدلی

سید جلال‌الدین اشرف از فرزندان موسی کاظم و تنها برادر تنی رضا است. سید جلال‌الدین اشرف در شهرستان آستانه اشرفیه واقع در ۳۵ کیلومتری شهر رشت مدفون است. بارگاه سید جلال از قدیم‌الایام پذیرای گردشگران بومی و غیربومی که به‌قصد زیارت به شهرستان آستانه اشرفیه سفر می‌کردند بوده است. این بارگاه ازنظر موقعیت جغرافیائی در مرکز شهر آستانه اشرفیه واقع شده و یکی از عوامل پیشرفت شهرستان شده است. بارگاه ملکوتی حضرت سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام همانند خورشید فروزان بر تارک سرزمین همیشه‌سبز استان گیلان می‌درخشد و هرساله هزاران نفر از دوستداران خاندان پیامبر 6 از اقصی نقاط کشور جهت زیارت آن سید جلیل‌القدر ‌می ­ آیند. مرقد منورش در شهرستان آستانه اشرفیه از شهرهای شرقی استان گیلان واقع شده است. فاصله آن تا رشت 35 و تا لاهیجان 5 کیلومتر است . در عظمت آن امام‌زاده عظیم‌الشأن همین بس که بزرگان و مراجع عالی‌قدر تقلید بالأخص فقیه اهل‌بیت ایةالله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی نشان خدمتگزاری و خادمی آن حضرت را باکمال افتخار به سینه‌دارند (اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان گیلان، 1390).

این مرقد مطهر با توجه به موقعیت مناسب آن به لحاظ ارتباطی و نیز به لحاظ موقعیت خوب جغرافیایی و آب و هوایی و نسبت داشتن با امام معصوم (ع)، مریدان و دوستداران زیادی در جهان اسلام و به‌خصوص جهان تشیع و ایران دارد و سالانه چندین هزار نفر از این مرقد زیارت می‌کنند و در کنار هم حس همدلی، دوستی و محبت را می‌چشند و هرکدام سفیری برای ترویج فرهنگ ناب تشیع و اسلام و زیارت می‌شوند و این امر در بلندمدت توانسته و می‌تواند جهان تشیع را از انواع و اقسام ناملایمات و تهدیدها و خدعه‌ها به‌خصوص در برابر جریانات تکفیری بیمه نماید و راه را برای مبارزه با این جریان باز کند. این زیارت و گردشگری سبب روحیه مسالمت‌آمیز، نوع‌دوستی و محبت‌آمیز خواهد شد که تحقیقات مختلف در این زمینه این امر را اثبات نموده است که گردشگری مذهبی و زیارت مرقدهای مطهر توانسته است بسیاری از بیماری‌های روانی را تسکین و راه را برای درگیری با این بیماری‌ها مسدود نماید. در آيه 157 سوره بقره شاهد مشيت مقررشده در قرآن مجيد هستیم؛ خداوند مي‌فرمايد هرکسی براي خير و نيكي بشتابد خدا پاداش وي خواهد داد و اين پاداش با توجه به آيه به زیارت‌خانه خدا برمي‌گردد. پاداش الهي چيزي جز خير و نور نيست كه انسان را از بدی‌ها به دور مي‌دارد. با توجه به نظرات روانشناسي بر اعمال عبادي همچون زيارت، قدست و نورانيتي مترتب است. از طرف ديگر همان‌طور كه ذكر شد با لحاظ نتايج تحقيقات درزمینه ٔ علم اعصاب و با در نظر داشتن اين نكته كه بخش‌های فوقاني مغز شامل کارتکس و نو کارتکس نقش كنترلي بر ساير بخش‌های زيرين دارند مي‌توان نتيجه گرفت در مراسم عبادي نظير زيارت كه با فعال شدن نئوكورتكس همراه است وفعاليت ابعاد مادي و پاييني مغز اندك است، ابعاد انساني و الاهي در انسان تقويت شده و رفتارها و معيارهاي تعامل با ديگران در این‌چنین انساني متعالي و از سطح سلامت بالاتري برخوردار است. شکل زیر موقعیت مرقد مطهر سید جلال‌الدین را در استان گیلان نمایش می‌دهد.

شکل 1-موقعیت مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام

نتیجه‌گیری

چنانچه مشاهده گردید ایران دارای ظرفیت‌های بسیار بالایی درزمینه ٔ گردشگری مذهبی و بخصوص گردشگری شیعی می‌باشد و از آنجائی که دارای بیشترین جمعیت مسلمانان شیعی‌مذهب می‌باشد، از موقعیت حساسی درزمینه ٔ گردشگری اسلامی و شیعی برخوردار می‌باشد و می‌تواند با برنامه‌ریزی مناسب در جذب و هدایت گردشگران شیعی بین دول شیعی‌مذهب نقشی اساسی را ایفا نماید. این امر می‌تواند زمینه‌ساز آشنایی گردشگران با میراث کشورها و همچنین مشترکات مذهبی و شیعی بین آن‌ها گشته و زمینه‌ساز همگرایی و وحدت هرچه بیشتر این کشورها را فراهم نماید و ضمن برخورداری از منافع اقتصادی از منافع اعتقادی، اجتماعی و سیاسی آن نیز برخوردار شده و ضمن معرفی اسلام ناب از گسترش جریانات افراطی به نام اسلام نیز ممانعت به عمل می‌آورد. البته این امر مستلزم توسعه زیرساخت‌ها و خدمات مرتبط با گردشگری اسلامی-زیارتی می‌باشد که البته در کشور ایران این امر در شهر مقدس قم و به‌خصوص مشهد با بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) و توسعه فرهنگ رضوی تا حدودی توانسته است جای خود را بازنماید. در این میان مرقد مطهر بزرگان دینی نیز در طول تاریخ توانسته است نقش خود را در توسعه اسلام ناب و نیز وحدت و همدلی در جهان اسلام و تشیع ایفا نماید که مرقد مطهر سید جلال‌الدین اشرف نیز ازجمله آن‌ها می‌باشد. البته باید اشاره داشت که توریسم و تروریسم دارای تأثیرات متقابلی بر یکدیگر از جنبه‌های منفی و مثبت هستند. تروریسم و جریانات افراطی با توسعه خود می‌تواند محیط پیرامون را برای حضور گردشگر ناامن نموده و علاوه بر آن با گسترش تبلیغات عمدی و غیرعمدی در این زمینه، حضور گردشگران داخلی و خارجی را در یک محیط محدود ساخته و جامعه میزبان را از خدمات سرشار آن محروم نماید. باید گفت هر نوع گسترش بهارخوابمی زمینه را برای گسترش وحدت و همبستگی و مبارزه با جریانات استعماری و افراطی و تروریستی فراهم نمی‌کند و باید از نوعی بهارخوابمی بهره گرفت که بر اساس یک سری اشتراکات همانند توریسم اسلامی و مذهبی که می‌تواند نقش اساسی را در توسعه فرهنگ و هویت و وحدت و جلوگیری از جریانات افراطی ایفا نماید.

و بالاخره باید از واژه‌ای ناآشنا یعنی توریسم ترور سخن به میان آورد که آبشخور آن کشورهای استعمارگر و حامیان آن‌ها در منطقه هستند که آن‌ها از ابزار تفرقه و ناهمگونی منطقه استفاده کرده و علیه کشورهای مسلمان سلاح برگرفته‌اند. این گردشگران (تروریست‌ها) از تمامی کشورهای دنیا می‌باشند و در قالب افراد تندرو، مخرب و خون‌ریز به جان مسلمانان در حال حاضر و احتمالاً به جان دنیا خواهند افتاد و از این اقدامات خود احساس لذت و تفریح می‌نمایند.

بنابراین اگر ما به اهميت اماكن مقدسه خود پی برده و در اين مسير به كار بگيريم، بي‌ترديد مي‌تواند بسيار كارآمدتر باشد و به توسعه فرهنگ اسلام ناب بیش‌ازپیش گام برداشته و به ایجاد وحدت در جهان اسلام همت گماریده و در برابر جریانات تروریستی جریانی پویا و کارامل را ایجاد نمود.

پیشنهادها

بر اساس آنچه موردبررسی و تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت در راستای توسعه توریسم وحدت‌بخش و مانع از تروریسم و برای ممانعت از ایجاد جریانات تروریستی در کشورهای توریستی یکسری پیشنهاد‌ها ارائه می‌گردد:

1-از تجربیات سایر کشورهای موفق در ایجاد وحدت و همدلی و توسعه توریسم اثربخش استفاده گردد و از مشاوران خلاق و متفکر در این زمینه بهره‌گیری اساسی شود؛

2-کشورهایی که دارای مسائل مشترک و وحدت‌آفرین بوده می‌توانند با اقدامات اساسی در راستای ایجاد وحدت بیشتر و فراهم نمودن شرایط تسهیل رفت‌وآمد بین دو کشور زمینه رونق گردشگری و تبادلات فکری را فراهم نمایند؛

3-با برگزاری جلسات، همایش‌ها و کنگره‌های ملی و بین‌المللی در رابطه با توریسم و مسائل تروریستی ابعاد و زوایای آن موردبررسی قرار گیرد و نتایج به صورت‌های مختلف در اختیار جامعه بین‌المللی قرار گیرد؛

4-با برگزاری جلسات آموزشی داخلی و خارجی و بیان تأثیرات منفی و خطرات تروریسم در منطقه و نقش آن در اضمحلال همه‌جانبه کشورها، اقدامات و تدابیر اساسی در راستای مواجه با این خطر بزرگ از سوی کشورهای هم‌پیمان و همفکر در این زمینه صورت گیرد؛

5-یک سند راهبردی و چشم‌انداز کلی درزمینه ٔ جریانات افراطی و تندرو و سنجش جوانب مختلف آن به تدوین استراتژی راهبردی مقابله با این جریان در داخل و خارج اقدام شود و با بسیج نیروهای داخلی و خارجی و اقدامات فرهنگی متناسب با آن ریشه‌های افراطی‌گری در منطقه خشکانده شود.

6-کشورهای مسلمان به‌خصوص شیعه‌مذهب با برخورداری از توانمندی بالای گردشگری مذهبی و زیارتی می‌توانند با گسترش روزافزون آن، ضمن برخورداری از مزایای اقتصادی فراوان آن، بیان اشتراکات مذهبی مختلف به زمینه‌سازی وحدت بیشتر و بیان خطرات جریانات تکفیری و افراطی و ابعاد مختلف آن بپردازند.

 
--------------------------------------------------

منابع

1. احمدی، عباس و الهام السادات موسوی، 1390، جغرافیاي شیعه و فرصت‌های ایران در قلمروهاي شیعی جهان اسلام، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام، زاهدان، دانشگاه سیستان و بلوچستان.

2. اولسون، اوریان، 1384، تاریخ اکتشافات جغرافیایی (از آغاز دوره معاصر)، ترجمه رضا مشایخی، تهران، انتشارات زوار .

3. بزی، خدارحم و سعید بادی وند، 1390، رونق توریسم فرهنگی مذهبی عامل توسعه پایدار استان ایلام، مجموعه مقالات چهارمین همایش دانشجویی جغرافیا، دانشگاه تهران .

4. بهفروز، فاطمه، 1374، زمینه‌های غالب در جغرافیاي انسانی، چاپ اول، انتشارات دانشگاه تهران .

5. پایگاه روزنامه دنیای اقتصاد، 1392، سوریه؛ از اتوبوس‌های توریستی تا تانک‌های تروریستی، دوشنبه 4 آذرماه.

6. جهانیان، منوچهر و همکاران، 1389، مقدمه‌ای بر همبستگي ملي با تأکید بر مؤلفه‌های فرهنگ و گردشگري، فصلنامه علمي پژوهشي جغرافياي انساني سال دوم، شماره سوم، تابستان.

7. حلبی، علی‌اصغر، 1372، تاریخ تمدن اسلامی (بررسی‌هایی چند در فرهنگ و علوم عقلی اسلامی)، تهران، انتشارات اساطیر.

8. حورانی، آلبرت، 1384، تاریخ مردمان عرب، ترجمه فرید جواهر کلام، تهران، انتشارات امیرکبیر.

9. خسروي، حسين، 1384، بررسي توانمندی‌های گردشگري استان قم و اثرات آن در توسعه اين استان، پایان‌نامه كارشناسي ارشد، به راهنمايي محمدحسن ضيا توانا، دانشگاه شهيد بهشتي.

10. رجبی، آزیتا و مرضیه خان محمدی، 1388، جرائم عليه گردشگران در مقصدهاي گردشگري مطالعه موردي كلانشهرتهران، فصلنامه جغرافيايي سرزمين، علمي پژوهشي، سال ششم، شماره 23، پاييز.

11. روزنامه جام جم، 1391، آثار زیارت امام رضا (ع) در زندگی، www.jamejamonline.ir

12. زین‌العابدین عموقین، یوسف و همکاران، 1389، تحلیل مقوله‌ی گردشگری مذهبی با رویکرد شیعی، مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی مدیریت گردشگری و توسعه پایدار، دانشگاه آزاد واحد مرودشت.

13. سازمان جهاني جهانگردي، 1381، برنامه‌ریزی ملي و منطقه‌ای جهانگردي، ترجمه محمود عبدالله زاده، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگي .

14. علی جمعه پور، شهربانو، 1394، تقابل توريسم و تروريسم در تونس، خبرگزاری موج، 29 فروردین.

15. فیروزی، محمدعلی و همکاران، 1389، خلیج‌فارس: امنیت، تروریسم و توریسم، مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین‌المللی جغرافیدانان جهان اسلام، فروردین، زاهدان.

16. کریمی، جعفر و مهدی جمالی نژاد، 1391، گردشگری شیعی راهکاری در توسعه همگرایی دول شیعی‌مذهب، مجموعه مقالات همایش ژئوپلیتیک شیعه، آبان ماه، تهران .

17. مؤمني، مصطفي، مظفر صرافي و محمدقاسمی خورانی، 1387، ساختار و كاركرد گردشگري مذهبي، جغرافيا و توسعه‌اش 11.

18. یگانگی، سید کامران و سحر باش افشار، 1390، ارائه مدل مفهومی از گردشگری مذهبی، مجموعه مقالات اولین همایش بین‌المللی مدیریت گردشگری و توسعه پایدار، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت .

19. Ajit,kiran,shinde, (2004),Quest for good governances contribution and potential of religious nstitutions as stakeholdetsh.

20. Al-Munajjid, Muhammad Salih, (2009): Travel and tourism (Siyaahah) in Islam – rulings and types, Islamic Propagation Office in Rabwah, Riyadh, http://www.islamqa.com/.

21. Aziz H. 2001. T he journey: an overview of tourism and travel in the Arab/Islamic context. In Tourism and the Less Developed World: Issues and Case Studies, Harrison D (ed). CAB Publishing: New York; 151–160.

22. Bhardwaj SM. 1998. Non-Hajj pilgrimage in Islam: a neglected dimension of religious circulation. Journal of Cultural Geography 17(2): 69–88.

23. Chambers. 1980. Chambers Twentieth Century Dictionary. AM Macdonald: Edinburgh, UK.

24. Eickleman D, Piscatori J (eds). 1990. Muslim Travelers, Pilgrimage Migration and the ReligiousImagination. Routledge: London.

25. Esposito J. (ed). 1999. T he Oxford History of Islam. Oxford University Press: Oxford, UK.

26. Goldsmith AA. 2007. Muslim exceptionalism? Measuring the democracy gap. Middle East Policy14(2): 86–96.

27. Hashim NH, Murphy J, Hashim, NM. 2007. Islam and online imagery on alaysian tourist destination websites. Journal of Computer-Mediated Communication, 12, 1082–1102.

28. Kessler CS. 1992. Pilgrims’ progress: the travelers of Islam. Annals of T ourism esearch 19: 147– 153.

29. Rowley G. 1997. T he pilgrimage to Mecca and the cent reality of Islam, In Sacred Places, Sacred Spaces: T he Geography of Pilgrimages, Stoddard RH, Morin’s S (eds). Geosciences Publications: Baton Rouge, LA; 141–2159.

30. Tarlow و Peter(2005): Tourism security; Hawaii's state tourism conferences Honolulu.

31. US Departmentof State(1996):Patterns of Global Terrorism.Washington DC: US Departmentof State.

 
---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally