نقش حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف در تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی
بررسی نقش حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف در تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی و جلوگیری از آسیب­های اجتماعی
پنج شنبه 13 اردیبهشت 1397    
بازدید: 243

نقش حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف در تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی
 
 
بررسی نقش حرم مطهر سید جلال­الدین اشرف در تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی و جلوگیری از آسیب­های اجتماعی

 

علی‌اصغر شعاعی[1]

 

رحیم حاصلی[2]

چکیده

 

در این مقاله، با بررسی نقش آستان مطهر امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف در سه عرصه مهم تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی و نیز جلوگیری از آسیب­های اجتماعی، تلاش شده است گوشه­هایی از برکات حضور این امام‌زاده در جامعه اسلامی معرفی شود. ازآنجاکه ارزش­ها، هنجارها و رفتارهای اجتماعی بر مبنای اعتقادات شکل می­گیرد، زيارت بزرگان دین یکی از زمینه­هایی است که به شیوه‌های مختلف، بر این امور تأثیرگذار است. در این تحقیق به بررسی نقش زیارت آستان مطهر امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف، در تقویت ارزش­های اجتماعی در مواردی چون «حفظ آرمان و اهداف الهی در جامعه»، «اهتمام به ذکر و یاد خدا» و «تقویت ارزش شفاعت در آستان امام‌زاده»، «تجلی ارزش­های دینی در زیارت­نامه» پرداخته­ایم و جهت بررسی نقش آن در تقویت هنجارهای اجتماعی، مواردی همچون «آداب سفر زیارتی»، «اتحاد و یکپارچگی»، «مودت اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص)» موردبررسی قرارگرفته است. جهت بررسی تأثیر زیارت مرقد امام­زاده بر جلوگیری از آسیب­های اجتماعی در مواردی که می­تواند مبتلابه جامعه امروز باشد نیز، اموری مانند: «عدم هدف‌داری زندگی»، «روی‌گردانی از اعتقادت مذهبی»، «الگوبرداری‌های نادرست»، «نبود محبت و دوستی» و «فراموشی نمادهای دینی» را تحلیل نمودیم.
 
 
بسم‌الله الرحمن الرحیم
 
مقدمه

امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف (ع) فرزند امام موسی الفاظم (ع) و از برادران امام علی بن موسی‌الرضا (ع) است که مرقد مطهر ایشان در شهرستان آستانه‌اشرفیه از شهرستان‌های شرقی استان گیلان، محل زیارت عاشقان اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص) و موردتوجه علمای بزرگ اسلام بوده و هست.[3] در طول سال عده زیادی مردم، بخصوص از خطه شمال، برای زیارت حرم مطهر ایشان به سمت شهرستان آستانه‌اشرفیه مسافرت می­کنند که این امر فرصت مناسبی برای تقویت ارزش‌ها و باورهای اسلامی و تقویت هنجارهای اجتماعی و نیز کاستن از آسیب‌های اجتماعی به شمار می­رود. این حضور سالانه، به دلیل عشق و ارادت مردم و احترامی است که آنان برای ذریه معصومین (ع) قائل هستند و پیرو سفارش نبی اکرم (ص) است که مردم را به تمسک به اهل‌بیت خود دستور فرمودند: «انى قد تركت فيكم أمرين ان أخذتم بهما لن تضلوا، كتاب الله و عترتي أهل بيتي، فانه قد نبأني اللطيف الخيبر انهما لن يفترقا حتى يردا على الحوض، الا فمن اعتصم بهما فقد نجى و من خالفهما فقد هلك...» (نور الثقلين، ج‏1، ص 656). این علاقه عامل اصلی رغبت و شوق به آستان امامزادگان است و البته درصورتی‌که بر اساس این مودّت آستان امام زادگان دارای جاذبه‌های دیگری نیز باشد، میزان حضور مردم و بهره‌مندی از مزایای آستان امام زادگان گسترش می‌یابد. چنان‌که مقام معظم رهبری فرموده‌اند: «استفاده از مساجد و امام زادگان برای دنیای اسلام فرضت مغتنمی محسوب می‌شود، منتهی چون آمدن اجباری، درآمدن به مساجد نیست، باید دل‌ها به آمدن مسجد رغبت و شوق پیدا کنند و این ممکن نیست مگر اینکه کانون مسجد شوق‌آفرین و شوق آور باشد» (بیانات مقام معظم رهبری، 30/5/1384، www.velayat.com)

در این راستا، در تحقیق پیش رو، با بررسی نقش آستان مطهر امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف در سه عرصه مهم تقویت ارزش­های اجتماعی، تقویت هنجارهای اجتماعی و نیز جلوگیری از آسیب­های اجتماعی، تلاش می­شود، گوشه‌هایی از برکات حضور این امام‌زاده در جامعه اسلامی معرفی شود. آستان امامزاده سید جلال‌الدین به‌عنوان نمونه یک‌نهاد مذهبی – اجتماعی، نهادی است که مشروعیت خود را از تعالیم شریعت مقدس اسلام گرفته است و بر همین اساس زیارت آن، موردتوجه و اهتمام مسلمانان است و نمونه‌هایی از بیوتی هستند که در آن‌ها ذکر خدا گفته می‌شود: «في‏ بُيُوتٍ‏ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ يُذْكَرَ فيهَا اسْمُهُ يُسَبِّحُ لَهُ فيها بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ» (نور: 36) "(اين چراغ پرفروغ) در خانه‏هايى قرار دارد كه خداوند اذن فرموده ديوارهاى آن را بالا برند (تا از دستبرد شياطين و هوسبازان در امان باشد)؛ خانه‏هايى كه نام خدا در آن‌ها برده مى‏شود و صبح و شام در آن‌ها تسبيح او مى‏گويند" از این رو کلیه کارکردهایی که برای این بیوت در قران کریم بیان‌شده است، برای آستان امام زادگان نیز صادق است؛ چراکه هر چه در آنجا هست، ذکر و یاد خدای تعالی و توحید و بندگی انسان و نماز و دعا و تضرع و ذکر و اموری است که مورد تأیید و تأکید دین می­باشند.

آستان امام‌زاده سید اشرف، دارای نقش مهمی در تقویت ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی و کاهش آسیب‌های اجتماعی به‌خصوص در خطه شمال کشور است؛ زیرا این شهرستان در میان شهرستان­های هم‌جوار دارای مرکزیت است. ازآنجاکه این شهرستان که باواسطه یا مستقیم با نقاط شهری کیاشهر، رودانه، لاهیجان، لشت نشاء، کوچصفهان و سیاهکل ارتباط دارد، در طول مسیرهای ارتباطی‌اش تعداد قابل‌ملاحظه­ای سکونت‌گاه‌های روستایی واقع‌شده است؛ از این رو می­تواند نقش مهمی در تقویت ارزش­ها و هنجارهای اجتماعی و کاهش آسیب­های اجتماعی داشته باشد. همچنین شهرهای مرتبط به آستانه‌اشرفیه به‌صورت باواسطه شامل شهرهای رشت، لنگرود، خشکیبجار می‌باشد که با یک واسطه شهری به آستانه‌اشرفیه می‌پیوندند، نقاط روستایی واقع در حوزه بلافصل آستانه‌اشرفیه شامل روستاهای نیاکوه، سیاه کوچه، جورکوچان، کماچال، گوهردان، تجن گوکه، کورکا، پرکاه پشت مهیدخانی می‌باشند. با این توضیح، میزان تأثیر آستان امامزاده سید اشرف بر جوامع اطراف روشن می­شود.

نقش حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف در تقویت ارزش­های اجتماعی

ارزش­های اجتماعی از جنبه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و ... می­تواند مدنظر قرار گیرد؛ و آنچه تمامی این سطوح را پوشش می­دهد و بر تمامی آن‌ها تأثیر می­گذارد، ارزش­ها و هنجارها در حوزه اعتقادات جامعه اسلامی است که به‌عنوان بستر سایر فعالیت­های اجتماعی به‌حساب می­آید.[4] در خصوص اعتقادات انسان­ها در جامعه اسلامی، دین اسلام، یک سری امور را به‌عنوان مبنای ارزش‌ها و هنجارهای موردپذیرش در جامعه معرفی نموده است تا در پناه آن هدف از خلقت انسان تأمین شود و انسان‌ها با قرار گرفتن در صراط مستقیم الهی، به هدف مطلوب خود نائل شوند. رسیدن به این اهداف در جامعه، بستگی به میزان همسانی رفتارهای اجتماعی با خواسته‌های دین دارد. در این راستا، زيارت یکی از راهکارهایی است که میان رفتارهای اجتماعی با خواسته­های دینی ارتباط مستقیم برقرار می­کند و در حقیقت، زیارت نمود عینیت یافته اعتقادات دینی در جامعه اسلامی است؛ چراکه نتیجه زیارت تأکید بر ارزش­های دینی است. از این رو زيارت مؤمنان، زيارت شـهيدان، زيارت‌ آل الله ‏و‌ زيارت‌ انبياء، هرکدام به‌تناسب مقام و مـوقعيت ‏معنوى خـود برای جامعه اسلامی دارای ارزش هستند. زیارت امام زادگان نیز به دلیل نقشی که در حفظ ارزش­های اجتماعی دارد، از جایگاه برجسته­ای در تعالیم اسلامی برخوردار است، زیرا موجب تقویت ارزش­هایی مانند ارزش­های زیر است که در قرآن کریم بر آن‌ها تأکید شده است: ولایت‌پذیری (نساء: 59)، محبت به یکدیگر (فتح:29)، امربه‌معروف و نهی از منکر (آل‌عمران: 110)، وحدت و اتحاد (آل‌عمران: 103) «تعاون و همکاری» (مائده: 2) و ... . از این رو و بر اساس این رویکرد، در ادامه به بررسی نقش آستان مقدس سید جلال‌الدین اشرف در حفظ ارزش­های اجتماعی می­پردازیم و برخی از موارد آن را به شرح زیر بیان می‌کنیم:

ارزش 1- حفظ آرمان و اهداف الهی در جامعه

آثار و برکات فراوانی در زیارت قبور برای جامعه اسلامی وجود دارد؛ به‌گونه‌ای که حتی زیارت قبور افراد عادی به دلیل آثار و برکاتی که با خود دارد، مورد تأکید روایات معصومین (ع) قرارگرفته است. در روایاتی از پیامبر اکرم (ص) نقل‌شده است که مردم را به زیارت قبور افراد عادی فرامی‌خواندند و برای آن نیز آثاری ذکر می‌کردند؛ مانند:

- زوروا القبور فأنها تذکر الآخره: گور مردگان را زیارت کنید؛ زیرا آخرت را به یاد شما می­آورد.

- زوروا القبور فأن لکم فیها عبره: قبور را زیارت کنید؛ زیرا برای شما عبرت آموز است.

علاوه بر این، در اسلام مکان­هایی نیز مقدس دانسته شده‌اند و بر زیارت آن‌ها تأکید شده است، مانند کعبه و مسجدالحرام، مسجد کوفه و ... . علت این تأکیدات و تأییدات و زیارت این مکان­ها، ذکر و یاد خدا وزنده نگاه‌داشتن و تعظیم ارزش­های الهی است. به‌عنوان‌مثال هنگام زیارت‌خانه کعبه، «زائر خانه خدا در هنگام طواف، بر حجر الا سود دست می­مالد، هدف از دست گذاردن بر این سنگ سیاه نوعی پیمان بستن با ابراهیم خلیل (ع) است تا پیوسته درراه آرمان او، سعی و کوشش کند و چون دست زائر به قهرمان توحید نمی­رسد، دست به چیزی می­گذارد که یادگار از اوست. در احادیث اسلامی واردشده است که زائر خانه خدا به هنگام استلام حجر بگوید: «امانتی اذیتها و میثاقی تعاهدته لتشهد لی بالموافاه» (امانتی که بر ذمه­ام بود ادا کردم و بیعت خود را تجدید نمودم تا به ادای آن گواهی دهی)»

اما در خصوص زیارت حرم امامان معصوم (ع) و امام زادگان عظیم الشأن تأکیدات بیشتری وجود دارد؛ زیرا زیارت آنان، تأیید آرمان و اهدافی است که امامان معصوم (ع) و فرزندان آنان پیموده­اند و زائر با زیارت خود، با آنان هم پیمان می­شود که همان آرمان و اهداف را اولویت زندگی خویش قرار دهد.

از این رو است که در روایات از زیارت امام به‌عنوان پیمان امام با شیعیان او نام‌برده شده است: «إن لکل امام عهدا فی عنق اولیائه و شیعته و ان من تمام الوفاء بالعهد زیاره قبورهم» (بحارالانوار، ج 100، ص 116) (هر امامی عهد و پیمانی بر گردن دوستان و شیعیان خویش دارد و زیارت قبور پیشوایان، بخشی از عمل به این پیمان است.)

زائر با این زیارت، با امام‌زاده به‌عنوان پیشوای خود پیمان می‌بندد که جز راه و رسم او که همان راه و رسم عترت نبی اکرم (ص) است، از راه و رسم دیگری پیروی نکند. همان‌گونه که: «زائر مرقد رسول خدا (ص) با رهبر خویش چنین گفتگو می­کند: ای شفیع امت، با حضور در حرم تو و تماس با تربت پاک تو، با تو بیعت می­کنم که پاسدار آرمان­های تو باشم، گرد شرک و گناه نگردم و از تو می­خواهم که برایم از درگاه الهی طلب آمرزش کنی». (سبحانی، 1387، ص 12)

ارزش 2. اهتمام به ذکر و یاد خدا

ذکر و یاد خداوند ازجمله اموری است که در جامعه اسلامی ارزش به‌حساب می­آید؛ چنان‌که در قرآن کریم اموری که به‌واسطه آن‌ها ذکر و یاد خدا احیا شود، جزء شعائر الهی به‌حساب آمده و موردتکریم می­باشد (بقره: 158؛ مائده: 2؛ حج: 32 و 36). ازجمله مکان­هایی که به دلیل اهتمام به ذکر و یاد خدا موردتکریم دین اسلام هستند، می­توان به کعبه و مسجدالحرام، حرم­ امامان معصوم (ع) و امام زادگان عظیم‌الشأن اشاره نمود که زیارت آن‌ها، موجب احیای ذکر و یاد خداوند است. زیارت اولیای الهی اعلامی است از سوی زائر و تأییدی است بر راهی که امام زادگان در زندگی خود پیموده‌اند و با آن ذکر و یاد خدا را زنده نگاه داشته‌اند. «اسلام دستور می­دهد به زیارت شهیدان احد و کربلا و دیگر عزیزان خفته در خون بشتابیم؛ زیرا حضور در کنار تربت آنان و یا دست گذاردن بر ضریح و قبر آنان نوعی بستن پیمان باروح و روان آن‌هاست و تعهدی از جانب زائر است که به راه آن‌ها تداوم بخشد.» (سبحانی، جعفر، 1387، ص 11)

3- ارزش شفاعت در آستان امام‌زاده

مسئله شفاعت ازجمله ارزش­های اسلامی است که در قرآن کریم در موارد متعددی به آن اشاره‌شده و حقیقت آن مورد تأکید قرارگرفته است. قرآن کریم از مسلمانان می­خواهد تا به‌واسطه شفاعت، در جلب رحمت الهی بکوشند. قرآن کریم سفارش می­کند کسانی که به خود ستم می­کنند، به نبی اکرم (ص) رجوع کنند تا آن حضرت برای آنان استغفار کند: «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذ ظَّلَمُواْ أَنفُسَهُمْ جَاءُوكَ فَاسْتَغْفَرُواْ اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُواْ اللَّهَ تَوَّابًا رَّحِيمًا» (النساء: 64) "و اگر اين مخالفان، هنگامى كه به خود ستم مى‏كردند (و پیرابند خدا را زير پا مى‏گذاردند)، به نزد تو مى‏آمدند؛ و از خدا طلب آمرزش مى‏كردند؛ و پيامبر هم براى آن‌ها استغفار مى‏كرد؛ خدا را توبه پذير و مهربان مى‏يافتند."

در سوره مبارکه مائده نیز بر این موضوع تأکید شده است؛ آنجا که می‌فرماید:

«يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسيلَةَ وَ جاهِدُوا في‏ سَبيلِهِ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ» (المائده: 35) "اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! از (مخالفت فرمان) خدا بپرهيزيد! و وسيله‏اى براى تقرب به او بجوئيد! و درراه او جهاد كنيد، باشد كه رستگار شويد!"

علامه طباطیایی در خصوص فلسفه و اهمیت مسئله شفاعت می‌گوید: «شفاعت مخصوص زمانی است که شخصى كه متوسل به شفيع می‌شود نيروى خودش به‌تنهایی براى رسيدنش به هدف كافى نيست، لذا نيروى خود را با نيروى شفيع گره مى‏زند و درنتیجه آن را دوچندان نموده، به آنچه مي­خواهد نائل مى‏شود، به‌طوری‌که اگر اين كار را نمى‏كرد و تنها نيروى خود را به كار مى‏زد، به مقصود خود نمى‏رسيد، چون نيروى خودش به‌تنهایی ناقص و ضعيف و كوتاه بود.» (الميزان، ج‏1، ص: 239) «از این رو شفاعت برای زمانی است که شخصى بخواهد به ثوابى برسد كه اسباب آن را تهيه نديده و از عقاب مخالفت تكليفى خلاص گردد، بدون اينكه تكليف را انجام دهد، در اينجا متوسل به شفاعت مى‏گردد و مورد تأثیر شفاعت هم همین‌جا است.» (همان)

همچنین روایات متعددی وجود دارد که در آن‌ها بر مسئله شفاعت و اهمیت آن تأکید شده است؛ چنان‌که از پیامبر اکرم (ص) نقل‌شده است که پاداش زائر قبر خود را شفاعت او عنوان فرمودند:

«من زار قبری وجبت له شفاعتی» (سنن دارقطنی، ج 2، ص 78، باب المواقیت) (هر کس قبر مرا زیارت کند حتما او را شفاعت خواهم کرد) و نیز فرمودند:

«من زارنی حیاً و میتاً کنت له شفیعاً یوم القیامه»(قرب الاسناد، ص 3) (هرکس مرا زنده یا مرده زیارت کند او را شفاعت خواهم کرد)

در امالى‏ شيخ صدوق (ره)، روايت كرده كه رسول خدا (ص) فرمود: كسى كه به شفاعت من ايمان نداشته باشد، خداوند او را به شفاعتم نائل نسازد، آن گاه فرمود: تنها شفاعت من مخصوص كسانى از امت من است، كه مرتكب گناهان كبيره شده باشند.

بنابراین، مسئله شفاعت ازجمله ارزش­های اعتقادی اسلام و به‌تبع آن از ارزش‌های اجتماعی جوامع اسلامی است. در هنگام زیارت مزار امام‌زاده، در راستای این ارزش و حقیقت دینی است که زائرین در محضر مزور حاضر می­گردند و از او می­خواهند به‌عنوان فردی که دارای قرب و نزدیکی و وجاهتی در نزد خدای متعال است، شافع آن‌ها در برآوردن نیازهایشان باشد تا خداوند به حرمت شخص مزور، نیاز او را برآورده سازد.

حرم مطهر امام‌زاده مکانی است که در آن زمینه شفاعت را - به‌عنوان یک ارزش اجتماعی– در اموری که قرآن آن‌ها را وسیله شفاعت می‌داند، فراهم می‌آورند. مقدمات برخی از این امور در زیارت حرم مطهر امام‌زاده برای زائر حاصل می­شود و زمینه را فراهم می‌آورند تا زائر موفق به شفاعت از درگاه خداوند گردد. چنان‌که در ادامه می‌آید،

سطوح مختلف شفاعت به‌عنوان یک ارزش در زیارت امامزاده[5]

1- توبه و طلب بخشش: توبه و انابه و بازگشت به خدای متعال ازجمله اموری است که قرآن کریم آن را وسیله شفاعت می‌داند. قرآن کریم در این زمینه می‌فرماید: «قُلْ: يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ، لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً، إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ، وَ أَنِيبُوا إِلى‏ رَبِّكُمْ‏» (الزمر: 53) بگو: اى بندگانم، كه بر نفس خود زياده روى روا داشتيد، از رحمت خدا مأيوس نشويد، كه خدا همه گناهان را مى‏آمرزد، چون او آمرزگار رحيم است و به‌سوی پروردگارتان توبه ببريد)

زیارت و حضور در آستان امام‌زاده، تحقق‌بخش امر توبه است. أدب زائر در هنگام زیارت آن است که با حضور در آستان امام‌زاده به‌عنوان یکی از اولیای الهی، از کوتاهی‌های خود به درگاه خداوند ابراز پشیمانی می‌کند و از خداوند طلب بخشش و رحمت می‌کند، این توبه و انابه خود ازجمله اموری است که خدای تعالی باوجودآن، فرد توبه‌کار را مورد عفو و بخشش قرار می‌دهد.

2- ایمان و تبعیت از رسول اکرم (ص): امر دیگری که در زیارت امام‌زاده موردتوجه است و زائر با حضور خود به آن اذعان می‌کند، اعلام ایمان به رسول خدا (ص) و تبعیت از او و عترت او است كه خود این ایمان موجب شفاعت و بخشش گناهان است و قرآن کریم درباره آن فرموده: «قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُوني‏ يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ وَ يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحيمٌ» (آل عمران: 31) بگو: «اگر خدا را دوست مى‏داريد، از من پيروى كنيد! تا خدا (نيز) شما را دوست بدارد؛ و گناهانتان را ببخشد؛ و خدا آمرزنده مهربان است.»

3- انجام اعمال صالح: ازجمله امور دیگری که در زیارت امام‌زاده رعایت می­شود و زائران برآن تأکید می­کنند و همان نیز موجب شفاعت است، عمل صالح است. زائر با حضور در حرم مطهر امام‌زاده، رعایت نهایت ادب و اخلاق و احترام به حقوق دیگران و سایر اعمال صالح را می­کند؛ و این عمل صالح است که قرآن کریم در زمینه شفیع بودن آن می‌فرماید: «وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ عَظِيمٌ» (خدا كسانى را كه ايمان آورده و اعمال صالح كردند، وعده‏ داده: كه مغفرت و اجر عظيم دارند) و آيات قرآنى در اين باره بسيار است.

4- انس با قرآن کریم: از دیگر اموری است که موجب شفاعت است، توجه و انس با قرآن کریم است (الميزان، ج‏1، ص: 261) که خداوند به‌واسطه آن، انسان‌ها را به راه راست هدایت کرده و از افتادن در گمراهی بازمی‌دارد؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: «... قَدْ جاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَ كِتابٌ مُبِينٌ - يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَهُ سُبُلَ السَّلامِ وَ يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَ يَهْدِيهِمْ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ» (مائده: آیه 16 و 17) (از طرف خدا، نور و كتاب آشكارى به‌سوی شما آمد.- خداوند به بركت آن، كسانى را كه از خشنودى او پيروى كنند، به راه‏هاى سلامت، هدايت مى‏كند؛ و به‌فرمان خود، از تاریکی‌ها به‌سوی روشنايى مى‏برد؛ و آن‌ها را به‌سوی راه راست، رهبرى مى‏نمايد.) (ر.ک: همان):

توجه به قرآن کریم، از اموری است که در زیارت امام زادگان، مورد اهتمام قرار می‌گیرد. چنان‌که عمده فعالیت‌های قرآنی شهرستان‌هایی که در آنجا مزار امام زادگان وجود دارد، در همین مکان‌ها انجام می‌گیرد. چنان‌که در این راستا می­توان به تشکیل دوره‌های آموزشی، برگزاری مراسم انس با قرآن کریم، برگزاری مسابقات حفظ، قرائت، تواشیح و هم‌خوانی، چاپ و نشر گاهنامه‌های قرآنی، همکاری در تهیه برنامه‌های قرآنی رادیویی و تلویزیونی، وجود کتابخانه‌های قرآنی، اشاره کرد.

از این رو در این مورد، آنچه درنهایت اتفاق می‌افتد، علاوه بر تأکید بر ارزش اجتماعی توجه به قران کریم، نیل به شفاعت آن به‌وسیله آشنایی با آموزه­های آن است.

5- حضور در آستان امامزاده: حضور در آستان امام‌زاده و مجموعه فعالیت­هایی که در آنجا انجام می‌گیرد، ازجمله اعمال صالح هستند. از دیدگاه علامه طباطبایی (ره) عمل صالح و هر چیزی که با آن ارتباط دارد، برای امت اسلامی طلب شفاعت و مغفرت می‌کند. ایشان می‌فرمایند: «يكى دیگر [از اموری که موجب شفاعت می‌شود] هر چيزي است كه با عمل صالح ارتباطى دارد، مانند مسجدها و ممکنه شريفه و متبركه و ايام شريفه و انبياء و رسولان خدا، كه براى امت خود طلب مغفرت مى‏كنند.» (الميزان، ج‏1، ص:261) بر این اساس می­توان گفت، آستان امام‌زاده و برنامه­ها و فعالیت­هایی که در آن انجام می‌گیرد، همگی ازجمله اعمال صالح هستند که به‌عنوان ارزش­های اجتماعی پذیرفته‌شده جامعه اسلامی به‌حساب می­آیند و در آستان امام‌زاده بر حفظ و تقویت آن‌ها تأکید می­شود.

6- طلب مغفرت برای مؤمنین: ازجمله دیگر اموری که موجب شفاعت می‌شود، طلب مغفرت برای برادران مؤمن است. در هنگام زیارت امام‌زاده، شخص زائر برای برادر ایمانی خود طلب مغفرت می­کند و برادران ایمانی او نیز همین دعا و طلب مغفرت را از زائر درخواست می‌کند تا آن مزور را واسطه قرار دهد که خداوند دعای خیر برادرش را در حق او اجابت کند. خدای تعالى از مؤمنین حكايت كرده كه جهت استغفار برای خود و برادر ایمانی خود به درگاه الهی استغفار و طلب خیر می‌کنند و مى‏گويند:

«... رَبَّنا لا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسينا أَوْ أَخْطَأْنا رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذينَ مِنْ قَبْلِنا رَبَّنا وَ لا تُحَمِّلْنا ما لا طاقَةَ لَنا بِهِ وَ اعْفُ عَنَّا وَ اغْفِرْ لَنا وَ ارْحَمْنا أَنْتَ مَوْلانا فَانْصُرْنا عَلَى الْقَوْمِ الْكافِرين» (بقره: 286) ([مؤمنان مى‏گويند]: پروردگارا! اگر ما فراموش يا خطا كرديم، ما را مؤاخذه مكن! پروردگارا! تكليف سنگينى بر ما قرار مده، آن چنان‌که (به خاطر گناه و طغيان)، بر كسانى كه پيش از ما بودند، قراردادی! پروردگارا! آنچه طاقت تحمل آن را نداريم، بر ما مقرّر مدار! و آثار گناه را از ما بشوى! ما را ببخش و در رحمت خود قرار ده! تو مولا و سرپرست مايى، پس ما را بر جمعيّت كافران، پيروز گردان)

بنابراین، ازجمله امور دیگری که مقدمات آن در آستان امام‌زاده فراهم می‌شود و در راستای تقویت ارزش اجتماعی شفاعت است، طلب عفو و بخشش برای برادر ایمانی است و این به برکت آستان امام‌زاده است زیرا زیارت هم متذکر و تقویت‌کننده برادری و اخوت مؤمنین و هم تقویت‌کننده شفاع به‌عنوان یک ارزش اجتماعی موردپذیرش جامعه اسلامی است.

مواردی که بیان شد، نمونه‌های مختلفی از تقویت ارزش­ اجتماعی شفاعت، به‌عنوان یکی از ارزش‌های موردپذیرش جامعه اسلامی به‌وسیله حضور در آستان امام‌زاده است. تردیدی وجود ندارد که در مورد بسیاری از ارزش‌های اجتماعی دیگر نیز، آستان امام‌زاده می‌تواند چنین ثمراتی به همراه داشته باشد.

تجلی ارزش‌های دینی در زیارت‌نامه

زیارت‌نامه‌ای که در حرم مطهر امام زادگان و ازجمله امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف، قرائت می‌شود، نمونه دیگری از تقویت ارزش‌های اجتماعی جامعه اسلامی در حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف است؛ زیرا بارزترین شاخصه زیارت‌نامه، تأکید بر ارزش‌های دینی است. این زیارت‌نامه که از سید بن طاووس (ره) نقل‌شده، بدین‌صورت است که: چون انسان قصد زیارت یکی از امام زادگان را کند باید بر سر قبر او بایستد و بگوید:

«اَلسَّلامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا السَّيِّدُ الزَّكِىُّ، الطَّاهِرُ الْوَلِىُّ، وَالدَّاعِى الْحَفِىُّ، اَشْهَدُ اَنَّكَ قُلْتَ حَقّاً، وَنَطَقْتَ‏ حَقّاً وَصِدْقاً، وَدَعَوْتَ اِلى‏ مَوْلاىَ وَمَوْلاكَ عَلانِيَةً وَسِرّاً، فازَ مُتَّبِعُكَ، وَنَجى‏ مُصَدِّقُكَ، وَخابَ وَخَسِرَ مُكَذِّبُكَ، وَالْمُتَخَلِّفُ عَنْكَ اِشْهَدْ لى بِهذِهِ الشَّهادَةِ لِأَكُونَ مِنَ الْفائِزينَ بِمَعْرِفَتِكَ وَطاعَتِكَ، وَتَصْديقِكَ‏ وَاتِّباعِكَ، وَالسَّلامُ عَلَيْكَ يا سَيِّدى‏ وَابْنَ سَيِّدى‏ اَنْتَ بابُ اللَّهِ الْمُؤْتى‏ مِنْهُ، وَالْمَاْخُوذُ عَنْهُ، اَتَيْتُكَ زائِراً، وَحاجاتى‏ لَكَ مُسْتَوْدِعاً، وَها اَ نَا ذا اَسْتَوْدِعُكَ دينى‏ وَاَمانَتى‏ وَخَواتيمَ عَمَلى‏، وَجَوامِعَ اَمَلى‏ اِلى‏ مُنَتَهى‏ اَجَلى‏، وَالسَّلامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكاتُهُ»(سلام بر توای آقاى‏ پاك و پاكيزه و سرور من و اى دعوت‌کننده (به‌حق) به مهربانى، گواهى دهم كه تو حق گفتى و به‌حق و راستى سخن كردى و (مردم را) آشكارا و نهان به‌سوی مولاى من و مولاى خودت دعوت فرمودى رستگار شد پيرو تو و نجات يافت تصدیق‌کننده‌ات و نوميد و زيانكار شد تكذيب كننده‏ات و آن‌کس كه با تو مخالفت كرد گواه باش براى من‏ اين گواهى را تا من به‌وسیله معرفت و اطاعت تو و تصديق و پيروى كردنت‏ از زمره رستگاران باشم و سلام بر توای آقاى من و اى فرزند آقاى من توای درگاه خدا كه از آن درآيند و (معالم دين را) از آن بگيرند آمده‏ام به درگاهت براى زيارت و حاجت‌های خود را به تو سپرده‏ام و من اكنون به تو مى‏سپارم مذهبم وامانتم و سرانجام كارهايم و همه آرزوهايم را تا پايان عمرم و بر تو باد سلام و رحمت خدا و بركاتش‏)

با تدبّر در این زیارت‌نامه‌ها، روشن می‌شود که روح حاکم در تمام واژگان و جملات این زیارت‌نامه تأکید بر ارزش‌های اجتماعی جامعه دینی است؛ چراکه زائر با قرائت فرازهای زیارت‌نامه، بیان می‌دارد که زیارت او بدون شناخت و از سر تقلید کورکورانه نیست؛ بلکه به سبب آگاهی از ارزش‌های دینی است که وی بدان علم و آگاهی و اعتقاد دارد و هدف زندگی خود را آن‌ها قرار داده است و از این رو است که به عمل زیارت اقدام نموده است. مسلماً ذکر و تأکید بر آن‌ها در حرم امام‌زاده، موجب تذکر و تقویت آن‌ها است

در ادامه به تبیین مختصر ارزش‌های مورد تأکید در فرازهای این زیارت‌نامه می­پردازیم:

ارزش 1 – زائر در اولین سخن با عرض سلام که سخن بهشتیان است، به بیان شناخت خود از مزور بزرگوار می­پرازد و او را وجود پاک و پاکیزه‌ای می‌داند که وی او را سرور خود می‌داند، سروری که دعوت‌کننده به‌سوی مهربانی است.

ارزش 2- پس از گواهی دادن بر این ارزش که امام‌زاده جزء پاکان از اولیای الهی است که در زمان حیات خود درراه سعادت حقیقی انسان­ها عبادت خدای تعالی است، تلاش نموده، گواهى می­دهد که آنچه مزور در طول حیات خود بدان اقدام کرده، سخن حق بوده است. درنتیجه با این شهادت بر این ارزش تأکید کرده و خود را نیز همراه او قرار می­دهد و بدین‌وسیله، همان راهی که او سپری کرده است را به‌عنوان راه شایسته خود در زندگی انتخاب می‌کند.

ارزش 3- ارزش دیگری که در زیارت‌نامه وجود دارد دعوت مردم به‌صورت آشکار و نهان به‌سوی خدای تعالی است که مزور، فاعل آن بوده است. زائر با ذکر فراز «وَدَعَوْتَ اِلى‏ مَوْلاىَ وَمَوْلاكَ» بیان می‌دارد که امری که مرا در اینجا حاضر ساخته است مسیری است که شما انتخاب کردید و در تمام حالات مردم را به‌سوی همان مولایی که من نیز آن را به‌حق مولای خود می‌دانم دعوت کرده‌اید. زائر در این فراز، هدف خود و مزور را یکی می‌داند و بیان می‌دارد که در این دعوتی که انجام دادید کسانی که از شما پیروی نمودند رستگار شدند و من نیز از زمره همان کسان هستم پس امید است که من نیز از عذاب آتش نجات یابم؛ چراکه دعوت شما را لبیک گفته و هم‌اکنون نیز با زیارت شما و اقرار به این زیارت‌نامه به این عقیده عمل نموده‌ام.

ارزش 4- زائر از تکذیب کنندگان شأن مزور، برائت می‌جوید و بیان می‌دارد که من از زمره کسانی که با تکذیب دعوت و مسیری که شما در حیات خود انتخاب و تبلیغ نمودید، نیستم؛ درنتیجه جزو گمراهان و

ناامیدان و زیانکاران نخواهم بود.

ارزش 5- زائر گواهی به صحت و حق بودن مسیری که مزور انتخاب نموده است می‌دهد و خود را در زمره پیروان او قرار می‌دهد و او را در پیشگاه خدای تعالی شاهد این ادعا می‌گیرد تا به‌وسیله این معرفتی که به دست آورده است و با استعانت به اطاعت، تصدیق و تبعیتی که با رفتار مطابق آموزه‌های دین - که همان مسیری است که مزور باسنت فعلی و عملی خود آن را معرفی نموده است - انجام می‌دهد از زمره رستگاران باشد.

ارزش 6- زائر در فراز بعدی همان‌گونه که زیارت خود را با سلام آغاز نموده بود، با ذکر سلام به پایان می‌برد و علت روی‌آوری خود به حرم شریف را که بر مبنای ارزش‌های اسلامی است، بیان می‌دارد و بدین‌وسیله علت و فلسفه زیارت خود را تبیین می­کند. زائر، مزور را از سلسله‌ای می­داند که وسیله تقرب به خدای تعالی هستند و معالم دین از سرچشمه علم آن‌ها فراگرفته می­شود.

ارزش 7- در پایان زائر خواسته‌های خود را که بر مبنای ارزش‌های اسلامی استوار است، بیان می‌دارد. از مزور می‌خواهد که در پیشگاه خدای تعالی، وسیله برآورده شدن حاجاتش، صحت سرانجام کارهایش و سرانجام سعادتمند آروزهایش تا پایان عمر باشد و برای مزور برترین سلام و رحمت و برکات را که از جانب خدای تعالی باشد، درخواست می­کند.

با تفصیل فوق، روشن شد که زیارت‌نامه امام‌زاده، ازجمله مواردی است که حقیقت فرازهای آن بر مبنای ارزش‌های اسلامی است و قرائت آن در حرم امام‌زاده، موجب تقویت این ارزش‌ها که موردپذیرش جامعه اسلامی نیز هستند می‌شود.

2- نقش حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف در تقویت هنجارهای اجتماعی

هنجارهای اجتماعی، رفتارهایی هستند که بر اساس ارزش‌ها شکل می‌گیرند. هنگامی‌که ارزش‌ها در جامعه موردپذیرش واقع شوند، رفتارهای اجتماعی بر اساس همان ارزش‌ها تحقق می‌یابد که در اصطلاح به آن‌ها هنجارهای اجتماعی گفته می‌شود. از این رو اگر ارزش‌های اجتماعی «اصول موردپذیرش و تصدیق مردم در نظر گرفته شوند»، هنجارهای اجتماعی، انعکاس این اصول در قواعد و راه و رسم زندگی مردم به شمار می‌روند که برای حفظ این ارزش‌ها پدید می‌آیند. (صداقتی فرد، 1388: 112 و 95)

بنابراین، در جامعه­ای که ارزش­های دین اسلام مبنای رفتارهای اجتماعی است، هنجارهای اجتماعی بر اساس همان ارزش‌ها شکل می‌گیرد و اگر رفتاری در راستای آن‌ها باشد مورد تأیید اجتماع قرار می­گیرد و اگر نباشد به‌عنوان رفتار ناهنجار به‌حساب می‌آید و مورد انکار و ترد واقع می‌شود.

در ادامه به تحلیل این مسئله می‌پردازیم که آنچه در حرم مطهر امام‌زاده انجام می‌گیرد، چگونه موجب تقویت هنجارهای اجتماعی می‌شود:

هنجار 1- رعایت آداب اسلامی در سفر زیارتی

در تعالیم اسلامی، در خصوص آداب زیارت، اموری سفارش شده است که جزء هنجارهای اجتماعی است که ازجمله آن‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

1. به سفر زيارت رفتن با رفقا و مصاحبان اهل تقوا و معرفت و معنويت،

2. خوش‌خلقي، مزاح و حلم با هم‌سفران.

3. كمك و خدمت كردن به هم‌سفران.

4. هم‌سفر شدن باهم سطح خود ازنظر مخارج.

5. انفاق و گشاده‏دستي و سخت نگرفتن بر خود و همراهان ازنظر مخارج و امكانات.

6. پرهيز از تجملات و تشريفات و تعينات دنيوي در طول سفر.

7. فراهم نكردن اسباب غفلت و اشتغالات دنيوي براي خود در سفر.

8. ترك كلام بيهوده و مخاصمه و مجادله در طول سفر.

9. محافظت از نفقه و اموال خود.

10. به‌جا آوردن نمازهاي واجب در اول وقت و به نحو مطلوب و گفتن 30 بار تسبيحات اربعه بعد از هر نماز قصر (شكسته).

11. خواندن آية‌الكرسي در هر شب و پس‌ازآن اين دعا را خواندن: «اَللّهُمَّ اجعَل مَسيري عِبَراً وَ صَمتي تَفَكُّراً وَ كَلامي ذِكراً» "خدايا رفتارم را عبرت و سكوتم را انديشيدن و سخنم را از تو ياد كردن قرار ده"

12. بِسمِ اللهِ گفتن، به هنگام سوار شدن به وسيله نقليه،.

13. حمد خدا را به‌جا آوردن و سر به سجده شکربر زمين نهادن در آستانه ورود به شهري كه حرم مزبور در آن است.

مشاهده می‌شود که تمام این امور ازجمله هنجارهای اجتماعی در جامعه اسلامی است و رعایت این هنجارها موجب تقویت آن‌ها در جامعه است.

هنجار 2- اتحاد و یکپارچگی

ازجمله هنجارهای اجتماعی مورد تأکید جامعه اسلامی، تحقق اتحاد و یکپارچگی در جامعه است؛ به‌گونه‌ای که هر امری مانع از آن شود، به‌عنوان عامل نابهنجار اجتماعی به‌حساب می­آید و جامعه با آن به مقابله می‌پردازد. در قرآن کریم وحدت کلمه و اتحاد در جامعه اسلامی مورد تأکید است: «وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَميعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً...» (آل عمران:103) (و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد و پراكنده نشويد و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد: آن گاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد، پس ميان دل­هاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شديد ...)

بنابراین، اتحاد و یکپارچگی ازجمله اصول موردپذیرش دین اسلام است که به‌عنوان یکی از ارزش­های اجتماعی اسلام به‌حساب آمده و لازم است هنجارهای اجتماعی بر اساس آن شکل گیرند.

آستان امام‌زاده یکی از عرصه‌هایی است که به تقویت این هنجار اجتماعی کمک می‌رساند؛ چراکه زیارت بقاع متبرکه و حضور اقشار و افراد بسیاری از جامعه در آستان امام‌زاده و انجام عبادات یکسان و رفتارهایی که در راستای ارزش­های اجتماعی است، موجب تقویت اتحاد و یکپارچگی آن‌ها می­شود و این امر خود منجر به تقویت هنجارهای اجتماعی می‌شود. به‌عبارت‌دیگر، ماهیت رفتارهایی که در آستان امام‌زاده انجام می‌گیرد، بر مبنای ارزش‌های دینی است و به آن دلیل که این ارزش‌ها موردقبول جامعه اسلامی هستند، هنجارهایی که بر اساس این رفتارها شکل بگیرند نیز، موردپذیرش جامعه اسلامی خواهد بود و این امر منجر به تقویت هنجارهای اجتماعی می‌شود.

هنجار 3- مودت اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص)

ازجمله هنجارهای اجتماعی که در اسلام بر آن تأکید شده است، دوستی و محبت نسبت به خاندان نبی اکرم (ص) است؛ چنان‌که قرآن کریم می­فرماید: «... قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى‏ وَ مَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فيها حُسْناً إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ» (شورا: 23) بگو: «من هيچ پاداشى از شما بر رسالتم درخواست نمى‏كنم جز دوست‏داشتن نزديكانم [اهل بيتم‏]؛ و هر كس كار نيكى انجام دهد، بر نيكى‏اش مى‏افزاييم؛ چراکه خداوند آمرزنده و سپاسگزار است.

در روايات اسلامی نیز بر ولایت و مودت اهل‌بیت (ع) تأکید شده است، مانند: «بنی الإسلام على خمس: إقام الصلاة، وإیتاء الزکاة، وحج البیت، وصوم شهر رمضان، والولایة لنا أهل البیت» (كافى، ج 2، ص 18) و نماز بى ولايت پذيرفته نمى‏شود(بحار، ج 27، ص 167) و مودّت اهل‌بیت حسنه است (بحار، ج 43، ص 362) و اگر زيارت و توسّل به آنان سفارش شده، همه به خاطر همان جوهر كيميايى مودّت است.

همچنین روایات دیگری از اهل سنت در این خصوص نقل‌شده است، مانند اینکه زمخشرى و فخررازى كه از بزرگان اهل سنّت هستند، در تفاسير خود آورده‏اند كه رسول‏خدا صلى الله عليه و آله فرمودند:

- «من مات على حب آل محمد مات شهيدا» هر كه با دوستى آل‏محمّد از دنيا برود، شهيد است.

- «من مات على حب آل محمد مات تائبا» هر كه با دوستى آل محمّد از دنيا برود، توبه‏كننده است.

- «من مات على حب آل محمد مات مستكمل الايمان» هر كه با دوستى آل محمّد از دنيا برود، با ايمان كامل از دنيا رفته است.

- «من مات على حب آل محمد مات على السنة و الجماعة» هر كه با دوستى آل محمّد از دنيا برود، طبق سنّت و سيره پيامبر از دنيا رفته است.»(تفسير نور، ج‏8، ص: 397)

از این رو، اقدام به زیارت منسوبین به اهل‌بیت پیامبر (ص) جزء هنجارهای جامعه اسلامی است و حضور در بارگاه مطهر امام زادگان، مودت اهل‌بیت پیامبر (ص) به شمار می‌آید و در راستای تقویت این رفتار و هنجار اجتماعی و موجب تقویت آن است.

هنجار 4- تقویت هنجارهای سیاسی

زیارت‌نامه‌ای که در حرم مطهر امام‌زاده قرائت می‌شود، موضع‌گیری سیاسی زائر را نیز مشخص می‌کند. به‌عنوان نمونه در یک فراز از زیارت‌نامه، زائر شهادت می‌دهد که:

«أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ أَقَمْتَ الصَّلَاةَ وَ آتَيْتَ الزَّكَاةَ وَ أَمَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَيْتَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ اتَّبَعْتَ الرَّسُولَ وَ تَلَوْتَ الْكِتَابَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ جَاهَدْتَ فِي اللَّهِ حَقَّ جِهادِه ...»(كامل الزيارات، ص 43)

زائر بدین‌وسیله بیان می­دارد که اگر جبهه‌ای مخالف آنچه او با ذکر زیارت‌نامه حق و بزرگ شمرده است، سعی در براندازی جبهه حق کند، به مقابله با آن‌ها می­پردازد و همان‌گونه که مزور زندگی خود را در این مسیر گذاشته و جان خود را فدای آن آرمان و اهداف کرده است، در وضعیت کنونی نیز اگر چنان موقعیتی پیش آید، زائر نیز همان بر اساس همان اهداف، مانند مزور، رفتار خواهد نمود. (آزادی، فلسفه زیارت امام زادگان، صص 111-115)

به دلیل اهمیت این مسئله و آثاری که زیارت برای جامعه اسلامی‌دارد، برخی از روایات اهتمام به زیارت قبر پیامبر (ص) را وظیفه حکومت اسلامی دانسته‌اند. در این روایات آمده است کـه اگر مـردم زیارت قبر پیامبر (ص) را‌ ترک‌ کنند، امام و نظام اسلامی، باید آنان را وادار به زیـارت آن حـضرت کند. شیخ صدوق‌ (ره) نقل می‌کند که امام صادق (ع) فرمودند:

«... لَوْ تَرَكُوا [الناس] زِيَارَةَ النَّبِيِّ (ص) لَكَانَ عَلَى الْوَالِي أَنْ يُجْبِرَهُمْ عَلَى ذَلِكَ وَ عَلَى الْمُقَامِ عِنْدَهُ» (من لا يحضره الفقيه، ج‏2، ص 420).

حتی در ادامه این روایت به دلیل اهمیت این مسئله آمده است که:

«فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَالٌ أَنْفَقَ عَلَيْهِمْ مِنْ بَيْتِ مَالِ الْمُسْلِمِين‏» (اگر [کسانی که حاکم آن‌ها را مجبور به سکونت در نزد قبر پیامبر (ص) می‌کند] دارای مالی نیستند، باید از بیت المال مسلمین به آن‌ها انفاق کند). (وسائل الشیعه، ج 8، باب‌ 5 از ابواب وجوب الحج و شرائطه، ح 2)

جلوگیری از آسیب­های اجتماعی

ازجمله معیارهای تشخیص رفتارهای نابهنجار و بهنجار در جامعه دینی، تطبیق و سازگاری و یا عدم تطبیق و ناسازگاری باارزش‌ها و هنجارهای دینی است. اگر عمل و رفتاری با هنجارها و آموزه‌های دینی سازگار باشد، عملی بهنجار و اگر ناسازگار باشد، عملی نابهنجار تلقّی می‌شود. (فولادی،1384، ص 54)

در برخی آموزه‌های اسلامی، توصیه‌هایی که از جانب شرع در خصوص مسائل اجتماعی شده است و همچنین پاداش‌ها و عقاب‌هایی که برای آن در نظر گرفته‌شده است، برای دور بودن از آسیب‌هایی است که جامعه را تهدید می­کند. اموری مانند دوری از تشتت و اختلاف، اتحاد و دست‌یابی به وحدت کلمه ازجمله این توصیه­ها است. زیارت مرقد امام‌زاده، می­تواند در این راستا نقش اساسی ایجاد کند و به‌عنوان قطب فرهنگی، مانع بروز برخی آسیب­های اجتماعی شود.

لزوم زیارت مرقد اولیای دین جهت جلوگیری از آسیب­های اجتماعی در هر عصر و زمانی را باید با توجه به آثاری که برای آن عصر و زمان در پی دارد، در نظر گرفت. در زمینه نقش حرم مطهر امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف، با توجه به آسیب­هایی که متوجه جامعه است، موارد زیر را می­توان برشمرد:

آسیب 1- عدم هدف‌داری زندگی

ازجمله آسیب­های اجتماعی در عصر حاضر که به‌نوعی می­توان گفت مبتلابه تمام عصرها بوده است، سردرگمی و غفلت در تعیین هدف از زندگی است. دنيا‌ دارای جاذبه­ها و کشش­های فراوانی است که سبب غـفلت انسان از هدف خلقت و عبادت خدای متعال است. این در حالی است که خدای متعال هدف از خلقت بشر و آفرینش او را «معرفت نسبت به خدای تعالی» و «عبادت خدا» معرفی کرده است، چنان‌که می‌فرماید: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون‏»(الذاریات: 56) (و جنّ و انس را نيافريدم جز براى آنكه مرا بپرستند)؛ و در حدیث قدسی است که: «كنت كنزا مخفيّا فاحببت أن اعرف فخلقت الخلق لاعرف»(مصباح الشریعه، ص 109) "یعنی من پیش از خلقت عالم گنجی مخفی بودم و دوست داشتم که شناخته شوم. پس خلایق را خلق کردم تا مرا بشناسند."

اما باوجودآنکه حس خدا پرستی در فطرت و سرشت همه انسان‌ها نهفته است، به دلیل برخی کج‌فهمی‌ها و گم کردن هدف زندگی، حس پرستش انسان­ها، در برخی موارد از مسیر شایسته خود خارج‌شده است؛ چنان‌که عدم وجود معبودی شایسته که انسان جلب رضایت او را مرجع تلاش‌های خود بداند، بسیاری را به پوچی و نهیلیسم کشانده است.

در چنین وضعیتی، زیارت حرم مطهر امام‌زاده، هدف‌داری زندگی برای عبودیت خدای متعال را به انسان گوشزد می­کند. زائر در زیارت خود به تکریم امام‌زاده می­پردازند؛ چراکه امام‌زاده، زندگی خود را فدای آرمان خود که همان جلب رضای خدا است کرده است.

در چنین مکان‌هایی است که انسان گرفتار و دربند زندگی دنیوی، هدف­داری زندگی را بهتر درک خواهد نمود و با تفکر در احوال آل­البیت علیهم السلام و فرزندان پاک آنان و چگونگی حیات و ممات آنان درخواهد یافت که زندگی دنیا بدون هدف نیست. این مکان­های مقدس به انسان نشان می­دهند که دنیا هدفی را دنبال می‌کند و آن آزمودن انسان است و چه زیبا آیه شریفه می‌فرماید: «وَ هُوَ الَّذي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ الْأَرْضِ وَ رَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ في‏ ما آتاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَريعُ الْعِقابِ وَ إِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحيمٌ»(انعام، 165) "و اوست كسى كه شما را در زمين جانشين [يكديگر] قرار داد و بعضى از شما را بر برخى ديگر به درجاتى برترى داد تا شما را در آنچه به شما داده است بيازمايد. آرى، پروردگار تو زود كيفر است و [هم‏] او بس آمرزنده مهربان است." زیارت حرم مطهر امام‌زاده، سرشار از چنین نشانه هایی است که انسان زائر در زیارت خود با تفکر در حقیقت و فلسفه وجودی زیارت امام‌زاده به آنان آگاهی خواهد یافت. حضور زائر در حرم مطهر امام‌زاده، موجب یادآوری هدف از خلقت او است؛ زیرا امام‌زاده، به‌عنوان یکی از اولیای الهی است که انسان با حضور در حرم او و مسیری که او پیموده است، به متذکر یاد آخرت و هدف‌داری زندگی و عبادت خدا می‌شود.

آسیب 2- روی‌گردانی از اعتقادت مذهبی

ازجمله آثاری که با زیارت حرم مطهر امامزاده حاصل می‌شود، پای بندی به اعتقادات مذهبی است؛ چراکه فلسفه زیارت امام‌زاده بر مبنای ارزش‌ها و اعتقادات مذهبی استوار است. مطالعات و تحقیقات نشان می­دهد تا زمانی که اعضای جامعه پای بند به اعتقادات مذهبی خود باشند، خود و فرزندانشان به فساد و بزهکاری روی نمی­آورند. در پژوهشی که توسط مرکز ملی تحقیقات اجتماعی کشور مصر در سال 1959 صورت گرفته است، 72 درصد نوجوانان بزهکار که به دلیل سرقت و دزدی توقیف و یا زندانی‌شده بودند، نماز نمی‌گزاردند و 53 درصد آنان در ماه رمضان روزه نمی‌گرفتند. (طالبان، 1380، ص 38) بنابراین، اهمیت زیارت حرم مطهر امام‌زاده در جلوگیری از فساد و بزهکاری روشن می­شود.

آسیب 3- الگوبرداری نادرست

ازجمله آسیب‌های اجتماعی عصر حاضر، الگوبرداری افراد جامعه و بخصوص جوانان از کسانی است که نمی‌توانند الگوی مناسبی برای مسلمانان باشند. این الگو می­تواند از میان دوستان یا افرادی باشد که در مکان دیگری قرار دارند. الگوبرداری موجب شباهت اخلاقی و رفتاری با فرد الگو می­شود؛ درنتیجه اگر الگو مناسب نباشد، انسان دچار انحراف و گمراهی می‌شود.

حضور در حرم مطهر امام‌زاده، تذکری است برای الگو قرار دادن ایشان که موجب می­شود رفتار فرد بر مبنای صحیح و مورد تأیید جامعه اسلامی شکل گیرد. در زمینه الگو گیری از کسی که انسان او را ولی و دوست خود می­گیرد، می­توان به روایت رسول اکرم (ص) اشاره کرد؛ آنجا که فرمودند: «المرءُ علی دین اخیه»؛ (محمدبن یعقوب کلینی، ج 5، ص 68) (هر انسانی بر شیوه و طریقه دوست و رفیق خود زندگی می‌کند) یا اینکه حضرت علی (ع) در نهج البلاغه می­فرمایند: «مُجالسةُ اهل الهوی منساةُ للایمان و محضرة للشیطان» )نهج البلاغه، خطبه 86) (همنشینی با هواپرستان ایمان را به دست فراموشی می‌سپارد و شیطان را حاضر می‌کند.) همچنین امام صادق علیه السلام می‌فرمایند: «لاتصحبوا اهل البدع و لاتجالسوهم فتصیروا عند النّاس کواحدٍ منهم»؛) محمدبن یعقوب کلینی، همان، ص 58) با افراد منحرف همنشینی و معاشرت نداشته باشید؛ زیرا همنشینی با آنان موجب می‌شود که مردم شما را یکی از آنان به شمار آورند.

قرآن کریم نیز به نیاز فطری انسان مبنی بر الگو گیری توجه دارد و اولیای الهی مانند حضرت ابراهیم و رسول مکرم اسلام را به‌عنوان مقتدایی نیکو و الگویی شایسته معرفی می‌کند:

«قَدْ كانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ في‏ إِبْراهيمَ وَ الَّذينَ مَعَه‏»(الممتحنه، 4)

و درباره رسول گرامی اسلام می­فرماید:

«لَقَدْ كانَ لَكُمْ في‏ رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الْآخِرَ وَ ذَكَرَ اللَّهَ كَثيراً»(الاحزاب:21) بخشی از آیات الهی با ارائه نمونه‌هایی مثل آسیه و مریم الگوی زنان مسلمان را مشخص می‌کند: «وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً لِلَّذينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْن‏»[6] «وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَ أُمَّهُ آيَةً وَ آوَيْناهُما إِلى‏ رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَ مَعين‏» (المؤمنون 50)

بنابراین، انسان علاوه بر معارف نظری مکتب و قوانین اصیل نیازمند راهنمای عینی و الگویی مقدس است که او را به‌سوی حقیقت و زیبایی‌ها رهنمون سازد. زیارت گامی در راستای همین هدف، یعنی«الهام گرفتن از اسوه‌ها» است. زیارت در تمام ابعاد و اقسام آن همچون زیارت کعبه، پیامبران(ص)، پیامبر خاتم (ص)، ائمه معصومین و امامزادگان (ع) و نیکان، الگو گرفتن از کسانی است که شایستگی الگو قرار گرفتن رادارند. (آزادی، 1394، ص 115)

بنابراین حضور و زیارت حرم مطهر امام‌زاده، موجبات الگو قرار دادن او را فراهم می‌آورد. الگویی که زندگی خود را درراه دفاع از آرمان‌های مکتب مقدس اسلام قرار داده است. انسان می‌تواند با الگو قرار دادن امام‌زاده، به زندگی مادی و معنوی خویش جهت‌گیری الهی بخشد؛ بنابراین، حضور در حرم مطهر امام‌زاده تا اندازه زیادی می‌تواند مانع از الگوبرداری‌های نادرست که موجبات انحراف اجتماعی را فراهم می‌آورند شود.

آسیب 4 – نبود محبت و دوستی

انسان‏ها به رابطه اجتماعی باهم نوع خود نیازمند هستند و ارتباط میان انسان­ها در هيچ مقطعى از زندگی او ‏گسستنى نيست. این ارتباط اجتماعی، نیازمند گسترش محبت و دوستی و اموری از این نوع است. در زيارت‏ مفاهيم‏ عميقى از عشق، مـحبت، مـودت و پيوستگى ‏انسانى وایمانی وجود دارد؛ بنابراین زیارت بقاع متبرکه می‌تواند این نیاز جامعه بشری را به بهترین شکل پاسخ دهد.

زیارت بقاع متبرکه موجب انس و محبت بیشتر میان زائر و مزور می‌شود؛ زیرا هرچند کسی که در بقعه متبرکه مدفون است، دارای حیات مادی نیستند؛ اما بسیاری از آنان شهید راه شریعت اسلام هستند و بر اساس آیه 167 سوره مبارکه آل عمران که شهیدان را زنده و نزد خداوند برخوردار از روزی می‌داند، آنان زنده هستند و انسان زائر می‌تواند با زیارت آنان هم انس و محبت بیشتری با آنان و هم با زوّاری که راه آنان را مقدس می‌دانند، برقرار کند. چنانکه از پيامبر اکرم صلی‌الله عليه واله نقل کرده‌اند که فرمودند: «الزيارة‌ تنبت‌ المودة‏»( بحارالانوار، ج 74، ص 355)(زيارت و ديدار روياننده محبت و دوستى اسـت‌.)

همچنین زیارت بقاع متبرکه که جزو شعائر الهی به شمار می روند و نیز زیارت اولیای الهی موجب تقویت روح ایمان شده و انس و علاقه بیشتری را در انسان نسبت به حرم مطهر موجب می‌شوند؛ چنان‌که در زندگی روزمره خود شاهد موارد متعددی هستیم که افرادی که به زیارت بقاع متبرکه مشرف می‌شوند، انس و علاقه خود نسبت به آن بقاع را اظهار داشته و در بسیاری از موارد تمایل خود را برای زیارت مجدد ابراز می‌دارند.

آسیب 5- فراموشی نمادهای دینی

یکی از آثار زیارت آن است که «زیارت، سبب بازسازی قبور امام زادگان و صیانت آن‌هاست و اگر امت اسلامی پیوند خود را با این مراقد متبرکه قطع کند؛ طبعا با گذشت زمان، این مراکز به دست فراموشی سپرده‌شده و اثری از آن‌ها باقی نمی‌ماند و در اینجا دو خسارت بزرگ متوجه امت اسلامی می‌شود:

1- آثار سازنده‌ای که در زیارت این مراکز بوده، از دست می‌رود.

2- مسائل صدر اسلام و سیره و تاریخ اولیای دین به‌تدریج به فراموشی سپرده می‌شود.

این مسئله موجب می‌شود که نسل­های آینده با دیده شک و تردید به اصل حادثه به نگردند؛ زیرا زیارت قبور آن‌ها موجب یادآوری سنت‌هایی است که در زندگی اولیای دین اتفاق افتاده است و می‌تواند راهنمای انسان برای زندگی در دوران مختلف باشد؛اما در صورت ترک زیارت آنان، باگذشت زمان آن سنت‌ها به دست فراموشی سپرده خواهد شد. شاهد مثال این جریان را می‌توان در تاریخ مسیحیت درباره حضرت مسیح (ع) ملاحظه نمود؛ زیرا باوجوداینکه حضرت مسیح (ع) سال­ها در مکان­های مختلف به تبلیغ دین پرداختند و حواریون نیز انصار او بودند؛ اما اکنون نه اثری از آن مکان‌هایی که حضرت عیسی علیه اسلام در آنجا به تبلیغ پرداخته است وجود دارد و نه آثاری از مقبره حواریون برجای‌مانده است و نه کتاب انجیل به صورتی قابل‌قبول و بدون تحریف برای نسل‌های بعد باقی‌مانده است؛ درصورتی‌که اگر چنین مکان‌هایی در جامعه موجود بود، می­توانست به‌عنوان شعائر الهی مرجع رفت‌وآمد مسیحیان و به‌عنوان مکان‌هایی برای تبلیغ و به یادآوری هر آنچه مربوط به دوران عیسی (ع) و پیروان وی بوده است باشد. وجود چنین مکان‌هایی به‌نوبه خود موجب اهتمام بیشتر به آثار و متون مذهبی خواهد شد؛ زیرابه علت اهتمامی که در این‌گونه مکان‌ها نسبت به امور مرتبط با مسائل مذهبی انجام می‌گیرد، وجود این مکان‌ها می‌توانست تا حدود زیادی مانع تحریف عقاید و کتب مقدس از تحریف شود.

نتیجه‌گیری

با بررسی نقش آستان مطهر امام‌زاده سید جلال‌الدین اشرف در سه عرصه مهم تقویت ارزش­های اجتماعی، تقویت هنجارهای اجتماعی و نیز جلوگیری از آسیب­های اجتماعی، تلاش ­شد گوشه­هایی از برکات حضور این امام­زاده در جامعه تبیین گردد. ازآنجاکه ارزش­ها، هنجارها و رفتارهای اجتماعی بر مبنای اعتقادات شکل می­گیرد، زيارت یکی از زمینه­هایی است که به شیوه‌های مختلف، بر این امور تأثیرگذار است.

ازجمله اثرات آستان مطهر امام‌زاده در تقویت ارزش‌های اجتماعی را باید در موارد زیر برشمرد: «حفظ آرمان و اهداف الهی در جامعه، اهتمام به ذکر و یاد خدا، تقویت ارزش شفاعت در آستان امام‌زاده». مسئله شفاعت ازجمله ارزش­های اسلامی است که در موارد متعددی از آموزه­های دینی به آن اشاره‌شده و حقیقت آن مورد تأکید قرارگرفته است. در هنگام زیارت مزار امام‌زاده، در راستای این ارزش و حقیقت دینی است که زائرین در محضر مزور حاضر می­گردند، چنان‌که سطوح مختلف شفاعت به‌عنوان یک ارزش در زیارت امامزاده را می‌توان در موارد زیر مشاهده نمود: 1- توبه و طلب بخشش 2- ایمان و تبعیت از رسول اکرم (ص) 3- انجام اعمال صالح 4- انس با قرآن کریم 5- طلب مغفرت برای مؤمنین. همچنین با بررسی مختصری از زیارت‌نامه­ای که در آستان امام‌زاده قرائت می­شود، در این تحقیق گوشه­هایی از تجلی ارزش­های دینی در زیارت‌نامه موردبررسی قرار گرفت که با مدبّر در آن، روشن شد که روح حاکم در تمام واژگان و جملات این زیارت‌نامه تأکید بر ارزش‌های اجتماعی جامعه دینی است.

در خصوص نقش حرم مطهر سید جلال‌الدین اشرف در تقویت هنجارهای اجتماعی، بیان شد که در جامعه­ای که ارزش­های دین اسلام مبنای رفتارهای اجتماعی است، هنجارهای اجتماعی بر اساس همان ارزش‌ها شکل می­گیرد و اگر رفتاری در راستای آن‌ها باشد مورد تأیید اجتماع دینی قرار می­گیرد و اگر نباشد به‌عنوان رفتار ناهنجار به‌حساب آمده و مورد انکار قرار می­گیرد؛ لذا آنچه در آستان امام‌زاده انجام می‌شود، در راستای تقویت هنجارهای اجتماعی است که ازجمله موارد آن می‌توان به اموری مانند رعایت آداب سفر زیارتی، حفظ اتحاد و یکپارچگی، مودت اهل‌بیت پیامبر اکرم (ص) و ... اشاره نمود.

نقش حرم مطهر امام‌زاده در جلوگیری از آسیب‌های اجتماعی نیز ازجمله اموری بود که در این تحقیق موردبررسی قرار گرفت. با توجه به آسیب­هایی که متوجه جامعه است، موارد مانند عدم هدف‌داری زندگی، روی‌گردانی از اعتقادت مذهبی، الگوبرداری نادرست، نبود محبت و دوستی و فراموشی نمادهای دینی به‌عنوان آسیب‌های مبتلابه جامعه معرفی شدند و در خصوص هرکدام از آن‌ها، به تبیین نقش آستان مطهر امام‌زاده و تأثیری که در این خصوص دارد پرداخته شد.

 
--------------------------------------------

فهرست منابع

- قرآن کریم، ترجمه آیت‌الله مکارم شیرازی

- نهج‌البلاغه، ترجمه سید جعفر شهیدی

- آزادی، فرشته، فلسفه زیارت امام زادگان، مجموعه مقالات کنگره امام‌زاده حسین بن موسی الفاظم (ع)، 1394

- بحارالانوار، محمدباقر مجلسی، (1111 ه)، مؤسسه الوفاء بیروت، چاپ دوم، 1403 ه.

- حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، 1371. چاپ اول.

- حويزى، عبد على بن جمعه‏، تفسير نور الثقلين، تحقيق: سيد هاشم رسولى محلاتى‏، قم، انتشارات اسماعيليان‏، 1415 ق‏، چاپ: چهارم‏.

- دارقطنی، علی بن عمر، سنن الدارقطنی، تحقیق: شعیب الارنؤوط و شلبی و دیگران، بیروت: مؤسسه الرساله، چاپ اوّل، ۱۴۲۴ ق.

- سبحانی، جعفر، درسهایی از مکتب اسلام، مهر 1387، شماره 569

- صداقتی فرد، مجتبی، 1388، شکاف نسلی در خانواده ایرانی، دیدگاه­ها و بینش­ها، پژوهش نامه علوم اجتماعی، 1388، شماره 4.

- صدوق، محمد بن علی (م. 381 ق.)، الامالی، قم، مؤسسة البعثة، 1417 ق.

- طباطبايى، محمدحسين (1374)، ترجمه تفسير الميزان، ترجمه سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه مدرسين حوزه علميه قم، چاپ پنجم

- فولادی، محمد، علل و عوامل پیدایش آسیب های اجتماعی و راه های پیشگیری از آن، مجله معرفت شماره 91، 1384

- کافی، محمد بن یعقوب کلینی رازی، (329 ه)، دارالکتب الاسلامیة، تهران، چاپ سوم، 1388 ه.

- کامل الزیارات، ابو القاسم جعفر بن محمد بن قولویه قمی، (368 ه)، مؤسسة النشر الاسلامی، قم، 1417 ه.

محمد رضا طالبان، دینداری و بزهکاری، تهران، فجر اسلام، 1380.

- مصباح الشریعه، منسوب به امام صادق علیه السلام، مؤسسة الاعلمی، بیروت، چاپ اول، 1400 ه.

- شیخ صدوق، من لا یحضره الفقیه، (381 ه)، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم، 1404 ه.

- بیانات مقام معظم رهبری در تاریخ: 30/5/1384 منبع سایت: www.velayat.com



[1]. استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم؛

[2]. نویسنده مسئول: دانشجوی دوره دکتری دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم؛

[3] - چنان که برخی از مراجع عظام تقلید مانند آیت الله مرعشی نجفی ازجمله خادمان این آستان بوده‌اند.

[4] - تشکیل جلسات انس با قرآن کریم، برگزاری مسابقات حفظ، قرائت، تواشیح و هم‌خوانی در سطح شهرستان، تشکیل گروه‌های تواشیح و همخوانی، چاپ و نشر گاهنامه قرآنی، تشکیل گروه‌های ورزشی، همکاری در پخش برنامه‌های رادیویی، تشکیل کتابخانه تخصصی قرآنی، افزایش حضور مسئولان جهت همکاری در پیشبرد فعالیت ها ازجمله اموری هستند که می‌تواند در راستای افزایش نقش امام‌زاده در تقویت ارزش‌ها و هنجارها و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی مؤثر باشد.

[5] - در زمینه شفیع بودن این امور از دیدگاه قرآن کریم، ر.ک: الميزان، ج‏1، ص: 261.

[6] - التحریم:10.

---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally