نقش زیارت در تعمیق باورهای دینی؛ با تکیه‌بر روایات معصومین (ع)
این مقاله به بررسی استفاده از منابع روایی، تأثیر زیارت بر تعمیق باورهای دینی پرداخته است
پنج شنبه 13 اردیبهشت 1397    
بازدید: 581
نقش زیارت در تعمیق باورهای دینی؛ با تکیه‌بر روایات معصومین (ع)
 
 

عطاءالله اسماعیلی[1]

محمدصادق هدایت زاده[2]

چکیده

یکی از مصادیق تولی در مذهب تشیع، زیارت معصومین (ع) است که اهمیت آن در روایات و اقوال علمای دین مشهود است. زیارت آثار متعددی همچون تجدید پیمان با آرمان‌های دینی و ترویج فرهنگ اسلامی به همراه دارد. ازآنجاکه زیارت معصومین (ع) نقش بسزایی در دین‌داری و تعمیق باورهای دینی دارد، نوشتار حاضر به بررسی نقش زیارت در این حوزه با تکیه‌بر تراث اصیل شیعی پرداخته است. این مطالعه نشان داد که با استفاده از منابع روایی، تأثیر زیارت بر تعمیق باورهای دینی به دو قسمت «معارف موجود در زیارت‌نامه‌ها» و «فضای معنوی بارگاه مزور» تقسیم‌شده و در دل هرکدام از این دو بخش، محورهایی همچون جایگاه انبیاء و مقام ائمه (ع)، الگو گیری از مفاهیم زیارت‌نامه‌ها، یاد مرگ، ظهور عملی اعتقادات و ... وجود دارد که در عمیق ساختن باورها و اعتقادات دینی مؤثر است.



1. مقدمه

یکی از فروع مذهب تشیع، تولّی و تبرّی محسوب می‌شود. تولّی و تبرّی بدین معناست که انسان از لحاظ عاطفی، قلب خود را از محبت و علاقه خدا، پیامبران و ائمه معصومین (ع) و مؤمنان پر کند و درعین‌حال، بغض دشمنان آن‌ها را به دل بگیرد و ازنظر سیاسی و اجتماعی، سرپرستی، رهبری، دوستی و حکومت الهی را بپذیرد و از حکومت دشمنان اسلام دوری جوید. یکی از مصادیق تولّی که به‌خوبی عشق به خاندان اهل‌بیت (ع) را بازتاب می‌دهد، زیارت مضجع آن حضرات است.

بنابراین، مسأله زیارت از دیرباز موردتوجه عالمان دینی قرارگرفته و بخشی از جوامع روایی امامیه را به خود اختصاص داده است. به‌عنوان‌مثال در اهمیت امر زیارت همین بس که در کتاب‌های شریف الکافی و تهذیب الاحکام که جزو کتب اربعه مذهب امامیه محسوب می‌شوند، فصلی جداگانه به همین باب سامان داده‌شده است (برای مشاهده، نکـ : طوسی‏، ج 6، ص 2 ببـ؛ کلینی، 1407 ق، ج 4، صص 548-590). همچنین جوامع ثانویه امامیه نیز به امر زیارت عطف توجه داشته و احادیث متعددی در این باب را گردآورده‌اند (برای مشاهده، نکـ: عاملی، 1409 ق‏، ج 14، ص 319؛ بحار الأنوار: كتاب المزار، ج 97، ص 100؛ هدایه الامّه: كتاب المزار، ج 5، ص 451).

همچنین گفتنی است یکی از زمینه‌های پر تألیف در عرصه حدیث امامیه، متون ادعیه و زیارات است که از دوره‌های متقدم تا دوره‌های متأخر موردتوجه حدیث پژوهان برجسته امامیه بوده است. از گونه‌های نگارش در امر زیارت، سبک «مزار نویسی» است که علمای متعدد امامیه تصنیفاتی در این حوزه به رشته تحریر درآورده‌اند. پیش از همه بایستی از «جعفر بن محمد ابن قولویه» یادکرد که با استشهاد به آیه شریفه «... قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى ...»[3]، از جایگاه زیارت در تقرب به اهل‌بیت (ع) سخن گفته (ابن قولویه، 1356 ش، ص 3) و کتاب خود را با ذکر قریب به هشت‌صد روایت دراین‌باره تدوین نموده است. همچنین شیخ مفید به نگارش اثری با عنوان «کتاب المزار» دست‌زده که بنا به‌تصریح خود، آن را با محوریت بخشی به زیارت حضرت امیرالمؤمنین امام علی (ع) و نیز فرزندش امام حسین (ع) سامان داده است (مفید، 1413 ق، ص 3). نیز باید از محمد بن جعفر ابن المشهدی، عالم امامی مذهبِ سده ششم هجری قمری، یادکرد که با نگارش کتاب «المزار الکبیر»، روایات بسیاری در این باب را گردآورده است (ابن مشهدی، 1419 ق، سراسر کتاب). سر آخر می‌توان از شهید اول نام برد که با نگارش «المزار فی کیفیة زیارات النبی و الأئمة (ع)»، به تداوم سیر مزار نویسی در تاریخ حدیث شیعه یاری رسانده است (شهید اول، 1410 ق، سراسر اثر؛ نیز برای آگاهی بیشتر پیرامون مزار نویسی، ر.ک: معارف، 1388 ش، صص 385-386).

افزون بر این، آنچه از اهمیت جایگاه «زیارت» در فرهنگ تشیع پرده برمی‌دارد، تلاش‌هایی است که مخالفان این مذهب علیه برپایی «زیارت» سامان داده‌اند؛ تلاش‌هایی که می‌توان آن را در دو سطح نظری و نیز عملی پیگیری نمود. در سطح نظری باید از جایگاه کلیدی ابن تیمیه در سده‌های متقدم یادکرد که در کتاب خود با عنوان «زيارة القبور والاستنجاد بالمقبور»، به طرح نظراتی در باب جعلی بودن این مسأله پرداخت (ابن تیمیه، بی‌تا صص 3-23). پس از او، شاهد ترویج و گسترش این ایده در سده‌های میانه هستیم که خود را در آرای محمد بن عبدالوهاب و سپس پایگیری فرقه «وهابیه» نشان می‌دهد. شکل‌گیری همین اندیشه‌های انحرافی در جهان اسلام بود که بعدها خود را در قالب کنش‌های افراطی و خشونت‌آمیز همچون هتک حرمت نسبت به مشاهد مشرفه معصومین (ع) ازجمله تخریب قبرستان شریف بقیع و تخریب چندباره حرمین عسکریین (ع) نشان داده است. این‌همه در حالی است که مسأله زیارت نه یک امر درون مذهبی تشیع، بلکه یک آموزه اصیل دینی در اسلام است (سبحانی، 1388 ش، صص 97-102).

ازآنجایی‌که یکی از مهم‌ترین کارکردهای مقوله زیارت، تعمیق مفاهیم و باورهای دینی مسلمانان است، نگارندگان این سطور درصدد بررسی کیفیت تأثیرگذاری زیارت بوده و در خلال رجوع به کتب اصیل زیارت در میراث شیعه، سعی در استخراج الگویی جامع در این عرصه دارند.

2. تعریف زیارت

واژه زیارت مصدر کلمه زَور است و از ریشه «ز- و- ر» مشتق شده است (قرشی، 1371 ش، ص 189). اهل لغت معانی متخلفی برای کلمه «زَور» بیان کرده‌اند؛ برخی آن را به معنای قصد و میل دانسته‌اند که اگر این کلمه در ثلاثی مجرد استعمال شود، به معنای قصد است، مانند آیه شریفه «أَلْهاكُمُ التَّكاثُرُ * حَتَّى زُرْتُمُ الْمَقابِرَ»[4] و اگر در ثلاثی مزید استعمال گردد به معنای میل و انحراف است، مانند آیه شریفه «وَ تَرَى الشَّمْسَ إِذا طَلَعَتْ تَتَزاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذاتَ الْيَمينِ»[5] (قرشی، 1371 ش، ص 189).

برخی نیز قائل هستند که ریشه «زور» دارای یک اصل معنایی واحد است که برای تمامی استعمالات آن قابل‌اجراست. بدین ترتیب که معنای اصلی این کلمه عدول باطنی از ظاهر در عین حفظ ظاهر است. برای مثال استعمال این کلمه برای کذب بدین‌جهت است که قصد به خلاف صدق شده در عین اینکه حفظ ظاهر صورت گرفته است. ایشان بر همین اساس زیارت را به معنای لقاء و دیدار با اولیاء و بزرگان تعریف کرده‌اند، بدین ترتیب که این عمل به‌نوعی انحراف از جریان مادی و عدول از عالم طبیعی و توجه به معنویات است، در عین اینکه جسمانیت حفظ‌شده است (مصطفوی، 1360 ش، صص 364-365).

اما بیشتر اهل لغت اصل معنای ریشه «زور» را سینه انسان یا بخش خاصی از آن تعریف کرده‌اند (ابن منظور، 1414 ق، ج 4، ص 334؛ طریحی، 1375 ش، ص 320؛ فراهیدی، 1410 ق، ج 7، ص 379). برای مثال «زرت فلانا» یعنی او را با سینه‌ام ملاقات کردم یا سینه او را قصد کردم که کنایه از ملاقات با وی است (راغب اصفهانی، 1412 ق، صص 386-387)؛ اما برخی نیز از این معنای لغوی «زور»، قصد کردن را استنباط کرده‌اند. ازاین‌رو زیارت را به معنای قصد کردن مزور به جهت اکرام و بزرگداشت و انس گرفتن با او تعریف نموده‌اند. همچنین زیارت خداوند را به معنای قصد کردن خداوند و پناه بردن به‌حق تعالی دانسته‌اند (طریحی، 1375 ش، صص 319-320).

با توجه به مطالب مذکور، می‌توان چنین گفت که زیارت به معنای قصد کردن مزور جهت اکرام و بزرگداشت آن است و این قصد کردن مستلزم دور شدن از عالم مادیات و توجه بیش‌ازپیش به مزور است.

3. فلسفه زیارت و اهمیت آن

بزرگداشت انسان‌های شایسته و ترویج مرام ایشان، لازمه محبت و ارادت انسان‌ها به نیکی‌ها و کمالات است. این تعظیم و تکریم مختص شخصیت‌های زنده نیست، بلکه پس از مرگ افراد صالح نیز بازنده نگه‌داشتن نام و یاد آنان، علاوه بر سپاسگزاری از خدمات و فداکاری‌های ایشان به‌جامعه بشریت، تبلیغ الگویی مناسب برای همگان است تا راه صالحان تداوم داشته باشد (سبحانی، 1364 ش، ص 120).

این سنت، اختصاصی به دوران کنونی ندارد، بلکه در گستره تاریخ با نمونه‌هایی از آن مواجه بوده‌ایم. به‌عنوان‌مثال تلاش جوامع گوناگون بر حفظ آثار نیکان و احیای میراث پیشینیان و گسترش موزه‌ها، ازجمله راه‌های گرامیداشت مفاخر گذشته است. هرچند کیفیت این بزرگداشت‌ها یکسان نیست، اما همه در زیبادوستی انسان و ارادت فطری او به کمال ریشه دارد. بدین ترتیب که همه انسان‌ها از طریق کشش درونی و خدادادی خویش، دوست دار زیبایی هستند و صاحبان زیبایی و کمال را می‌ستایند و حتی در برابر آنان از خود فروتنی نشان می‌دهند. درواقع این کمال دوستی در زمره انگیزه‌های عبادت آدمی در پیشگاه خداوند متعال است. شایان‌ذکر است که این انگیزه در دیگر ادیان و فرق حتی بت‌پرستان نیز جریان دارد، زیرا هرگونه کرنش در برابر یک شیء ناشی از پنداشت کمال و زیبایی در آن شیء است، اگرچه اشتباه و خطا باشد (جوادی آملی، 1386 ش، ج 1، صص 17-18؛ رکنی، 1362 ش، صص 18-19).

البته باید اذعان نمود که در طول تاریخ، در کنار صالحان، افراد ناشایست نیز همواره ابراز وجود کرده و تأثیرات عمیقی بر عصر خود گذاشته‌اند. درحالی‌که پس از مرگ یا هیچ نام و نشانی از آنان باقی نمی‌ماند، یا اینکه شهرت آنان در برخی عرصه‌های خاص، مدتی کوتاه ادامه داشت و سپس از بین می‌رفت. در مقابل، شخصیت‌های صالح با توجه به خدمت‌های عظیمشان در تعلیم بشریت و انتقال معارف الهی از نسلی به نسل دیگر، یاد و خاطرشان همواره در بین مردم زنده می‌ماند و رهروان واقعی آنان نهایت تلاش خود را درراه احیای یاد و مرامشان می‌نمایند (جوادی آملی، 1386 ش، ج 1، صص 18 و 21).

زیارت تمایلی است که ترکیبی از میل حسّی و گرایش قلبی است. زائر نسبت به مزور تعظیم و اکرام قلبی داشته و به او ارادت روحی دارد. علاوه بر این عاملی جهت پیوند نسل‌های پسین به نسل‌های پیشین است که در برقراری ارتباط روحی با آنان مؤثر است (جوادی، 1383 ش، ص 19)؛ اما ازآنجاکه زیارت منحصر در معصومین (ع) نمی‌شود، می‌توان گفت که زیارت به‌طورکلی به ملاقات و دیدار مشاهده مشرفه، اعم از قبور اولیای الهی، مساجد و مکان‌های مورد عبادت خداوند اطلاق می‌شود (زمانی، 1392 ش، ص 41).

مسأله زیارت به‌عنوان یکی از مصادیق تولّی در اسلام مورد تأکید قرارگرفته است. آنچه از اهمیت زیارت در اندیشه دینی پرده برمی‌دارد، تأکید ائمه بر این مقوله است که در کتب روایی ظهور و بروز قابل‌توجهی دارد. برخی از روایات دالّ بر این است که زیارت، وفای به عهد امامت است و بر همه شیعیان واجب است که امام خود را زیارت کنند (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 42؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 480 و 567)[6]. بنابر عرف میان مردم معمولاً زیارت به‌صورت حضوری صورت می‌گیرد و شخص مزور زنده است؛ اما اهمیت زیارت معصومین علیهم‌السلام بیش از این است که در همین راستا، برخی از روایات به تصحیح این پنداشت رایج اقدام کرده‌اند. بدین ترتیب که زیارت منحصر در ایام حیات مزور نیست، ازاین‌رو زیارت آن بزرگواران در دوره مماتشان، هیچ تفاوتی با زیارت آنان در دوره حیاتشان نداشته است. همچنین طبق این روایات، زیارت منحصر در بعد مکانی نیز نیست؛ بنابراین زیارت ائمه اطهار (ع) قرب و بعد نمی‌شناسد و می‌توان بدون حضور به مشاهده مشرفه، از فاصله دور نیز زائر ایشان بود (ابن قولویه، 1356 ش، ص 11؛ طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 3؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 46 و 453؛ کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 548).

از دیگر نشانه‌های اهمیت زیارت، مسأله نیابت که شیعیان می‌توانند شخصی را نائب خودنمایند تا به‌جای آنان عمل زیارت را به‌جا آورند. ازاین‌رو شاهد این هستیم که در برخی از کتب مزار، بابی جداگانه برای زیارت نیابتی قرار داده‌شده است (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 116). علاوه بر این، یکی از مسائل زیارت در کتب روایی شیعه، زیارت مؤمنان است. بدین ترتیب که در این بخش از روایات، شاهد نوع دیگری از تصحیح باور رایج هستیم که طبق آن گستره زیارت از معصومین (ع) فراتر رفته و می‌توان مؤمنان را نیز زیارت کرد (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 513).

4. آثار زیارت

در منابع روایی و کلام بزرگان، برکات و آثار متعددی برای زیارت بیان‌شده است. برخی از ویژگی‌های زیارت حضوری زائر در کنار مزور عبارت‌اند از (جوادی آملی، 1386 ش، ج 1، صص 25-26):

الف) بهره‌مند شدن از فضای معنوی: بارگاه معصومین (ع) محل تردد فرشتگان و ارواح بلند اولیاء و مزور است که دعا کردن در آن احتمال استجابت بیشتری دارد، همان‌طور که دعا کردن در فضای معنوی مسجدالحرام و مسجدالنبی (ص) را حتی وهابیان قبول دارند و به آن عمل می‌کنند.

ب) تلاش زائر برای حاضر شدن در جوار بارگاه مزور، نشانه صداقت او در دوستی و علاقه به مزور است.

ج) زوار در سفر برای رسیدن به مشاهده مشرفه، از شهرها و آبادی‌های متعددی گذر می‌کنند که صرف این مسأله می‌تواند فرهنگ توحیدی و ولایت اهل‌بیت (ع) گسترش دهد و ترویجی برای محبت به اولیاء الهی و در صدر آن‌ها معصومین (ع) باشد.

د) از دیگر آثار زیارت که به سفر کردن مؤمنان برمی‌گردد، عمل به توصیه کلی قرآن کریم بر سیر در اقطار زمین و تماشای فرجام مجرمان است[7].

هـ) یکی از ویژگی‌های مهم زیارت، ارتباط مستقیم عموم مردم از ملیت‌های مختلف است و مسلمانان با آگاهی از مشکلات، مشقات و امکانات برادران دینی خود، می‌توانند گامی مؤثر در اتحاد قلوب و تقویت مادی و معنوی هم‏کیشان خود بردارند.

و) شیعیان با زیارت کردن امام خود، بر وفاداری به مقتدای خویش تأکید کرده و پیمانی که با او بسته‌اند را تجدید می‌کنند.

ز) معرفت افزایی در حرم‌های شریف امامان معصوم (ع) امری بسیار مهم بوده و این اماکن مقدسه در سده‌های گوناگون، محل تبلیغ و ترویج علوم دینی، مبدأ قیام‌ها و نهضت‌ها، محل پیمان بستن برای انقلاب‌ها و ... بوده‌اند.

اهمیت زیارت و تأثیر آن در روح آدمی تا بدان حد مهم است که نه‌تنها شیعیان بلکه منابع اصیل اهل سنت نیز بر آن اقرار نموده و چندین اثر معنوی برای زیارت بیان می‌دارند:

الف) شفاعت: یکی از آثار مطلوب زیارت، کسب شفاعت رسول اکرم (ص) در آخرت است. بدین ترتیب که طبق مضمون احادیث متعدد، اگر زائر تنها به نیت زیارت رسول اکرم (ص) به محضر مبارک ایشان نائل شود، ایشان شفاعت در روز قیامت را به آن زائر تضمین کرده است. در برخی از روایات نیز شفاعت حضرت رسول (ص)، حقی است که خود خداوند برای زائر تضمین نموده است (طاهری خرم‌آبادی، 1386 ش، ج 1، صص 118-120).

ب) در جوار حضرت رسول (ص): ازجمله آثار معنوی زیارت رسول خدا (ص) هم‌جواری با حضرتش در سرای جاویدان خواهد بود. همچنین در برخی روایات ذکرشده است که اگر زائر دریکی از حرمین شریفین از دنیا برود، روز قیامت در امان خواهد بود (طاهری خرم‌آبادی، 1386 ش، ج 1، ص 122).

برخی از مطالب بیان‌شده در آثار و برکات زیارت همچون معرفت افزایی و بهره‌مند شدن از فضای معنوی، باعث تقویت ایمان و تعمیق باور مسلمان می‌شود. ازآنجاکه این مسأله در بعد فردی اشخاص و بعد اجتماعی آنان یعنی در گستره جامعه اسلامی از اهمیت بالایی برخوردار است، در بخش بعدی مقاله به‌طور تفصیلی به کندوکاو این آثار پرداخته و تلاش می‌شود در خلال تراث اصیل شیعی، مهم ترین تأثیرات مثبت آن استخراج گردد.

5. زیارت و تعمیق باورهای دینی

درباره آثار و برکات زیارت، پیش از مطالبی ذکر گردید؛ اما در این بخش، تمرکز اصلی بحث پیرامون تأثیر زیارت بر عمیق کردن باورها و اعتقادات دینی مسلمانان است. با مراجعه به مجموعه‌های روایی و بیانات علماء، تأثیرات مثبت زیارت بر فرد از دو حالت خارج نیست؛ یا این تأثیرات برآمده از ارتباط با متون است که ناشی از مطالعه زیارت‌نامه‌هاست، یا اینکه ریشه در حالات و احساسات دینی شخص زائر دارد که برخاسته از فضای کلی موجود در حرم‌های شریف معصومین (ع) و اولیاء الهی است. لذا مطالبی طی دو بخش بیان می‌گردد: معرفت افزایی در خلال زیارت‌نامه‌ها، فضای معنوی بارگاه مزور.

1.5. معارف موجود در زیارت‌نامه‌ها

یکی از ابعاد مهم زیارت، استفاده از زیارت‌نامه‌های دینی در مشاهده مشرفه معصومین (ع) است. این زیارت‌نامه‌ها که برخی مأثوره بوده و از ائمه اطهار (ع) نقل‌شده و برخی نیز غیر مأثوره هستند، حاوی گنجینه متنوعی از مسائل اعتقادی و اخلاقی است و زائر با خواندن این متون، علاوه بر حس لطیف معنویت و دوری از مظاهر دنیوی، با انبوهی از معارف دینی مواجه می‌شود که در تعمیق اعتقادات او بسیار مؤثر است (جوادی، 1363 ش، صص 91-92). در ادامه به دسته‌بندی مفاهیمی که در تعمیق باورهای مسلمانان مؤثر است، اشاره می‌کنیم.

1.1.5. وصف خداوند متعال؛ بیان صفات و نحوه ارتباط

مفاهیم ناظر به خداوند متعال ظهور و بروز قابل‌توجهی در زیارت‌نامه‌ها دارد، به‌طوری‌که حلقه اتصال عبد و معبود هیچ‌گاه با زیارت مفقود نخواهد شد و زائر همواره آگاه است که مرجع اصلی همه مواهب، خداوند متعال است. شخص زائر با خواندن زیارت‌نامه که صفات الهی در آن ذکرشده است، بیش‌ازپیش تنبّه بیشتری به‌جای گاه خداوند پیدا می‌کرده، به حقارت ذاتی خود پی برده و درنتیجه ایمان او تقویت‌شده، از دستورات وی تبعیت بیشتری نموده و از نعم بی‌پایان او استمداد می‌کند.

به‌عنوان‌مثال، با خواندن این مطلب که خداوند همواره ناظر بر اعمال انسان است و به همه احاطه مطلق دارد، توجه بیشتری به خداوند متعال می‌کند، چون می‌داند در محضر خداست و هیچ‌چیزی از او مخفی نمی‌ماند (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 80). همچنین با درک این مطلب که هیچ پناهگاهی جز خداوند متعال ندارد و در همه امور محتاج اوست، وی را مرجع همه خوبی‌ها دانسته و در امور مختلف از او طلب خیر می‌کند (کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 551-552).

2.1.5. جایگاه انبیاء و مقام ائمه (ع)

مفاهیم ناظر به معصومین (ع) بیشترین حجم زیارت‌نامه‌ها را تشکیل می‌دهد. با خواندن زیارت‌نامه‌ها، زائر در ابتدا به‌جایگاه رفیع معصومین (ع) پی برده و درک دقیق‌تری از آن پیدا می‌کند. سپس به وظائف خود در قبال ایشان آگاهی یافته و تلاش می‌کند که در این راه قدم بردارد. بدین ترتیب که زائر اقرار به وصف‌هایی از ایشان می‌نماید و تعابیری همچون امامان هدایت، ولی خداوند، نور خداوند بر روی زمین، حجج اهل دنیا، شهادت به حقانیت، صدق وعده، عبادت خالصانه، ارکان زمین بودن، ستون‌های دین، برگزیدگان الهی و... بیان می‌شود (ابن قولویه، 1356 ش، ص 315؛ شهید اول، 1410 ق، صص 10-11؛ طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 55؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 461 و ص 508؛ کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 551). در مرحله بعد، زائر اقرار به تسلیم بودن و مطیع بودن نسبت به ایشان می‌نماید و عهد می‌بندد که درراه ایشان ثابت‌قدم باشد. لذا تعابیری همچون اطاعت شما معروف و واجب است، بیان می‌شود (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 79).

درعین‌حال که یکی از اهداف اصلی زیارت‌نامه‌ها تقویت ارتباط ولایی است، اما برخی از آن‌ها به‌طور مستقیم تلاش در ایجاد این رابطه دارند، به‌عنوان‌مثال اقرار به شناخت جایگاه خاص ائمه (ع)، ابراز محبت به دوستداران ایشان، ابراز دشمنی و برائت از دشمنان ایشان، صلوات فرستادن به ایشان و دعا برای ارتقای درجات عالی ایشان (ابن قولویه، 1356 ش، ص 16 و 315؛ ابن مشهدی، 1419 ق، ص 56؛ شهید اول، 1410 ق، ص 145؛ طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 55؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 508؛ کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 551).

یکی از مسائل مهم در زیارت که اصل آن مبتنی جایگاه رفیع مزور نزد خداوند است، دعا و استغفار نزد مزور از خداوند متعال است. بدین معنا که به علت شأن خاص مزور نزد خداوند، زائر می‌تواند باواسطه قرار دادن مزور از خداوند درخواست خود را بطلبد (کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 551).

بخشی از مفاهیم زیارتی ناظر به ائمه (ع) به وظائف شیعیان نسبت به ایشان اشاره دارند. برای مثال درجایی بیان‌شده است که وظیفه مسلمانان این است که پس از زیارت‌خانه خدا، نزد ما بیایند و به ما دوستی و یاری خود را اعلام نمایند (کلینی، 1407 ق، ج 4، ص 549). هرکدام از این معارف موجود در زیارت‌نامه‌ها بخشی از شبکه مفهومی دینی زائر را تکمیل می‌کند و باعث عمق بخشیدن به فهم و باور او می‌گردد.

3.1.5. الگو گیری

الگو گیری از صفات معصومین (ع) یکی از مسائل موجود در زیارت‌نامه‌هاست. بدین ترتیب که زائر ازآنجاکه در مقام مدح و ستایش مزور است، وی را الگوی خود قرار می‌دهد و درنتیجه صفات مثبت ایشان در ذهن او نشسته و به سبک زندگی او جهت می‌دهد. به‌عنوان‌مثال در صفت تقوا، نیکی، صبر بر شداید، پاکی از پلیدی‌ها و ... ائمه (ع) را وصف می‌کند و درنتیجه خود نیز به سمت این خوبی‌ها متمایل می‌گردد (طوسی، 1407 ق، ج 6، صص 79-80). مثالی دیگر، الگو گیری از عمل به قرآن کریم، نصیحت امت، جهاد درراه خدا، پیروی از سنت پیامبر (ص) و دعوت به‌سوی خداست (ابن قولویه، 1356 ش، ص 16؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 454). درجایی دیگر وفای به عهد و ابلاغ دین مطرح‌شده است (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 55).

در همین راستا، یکی از آثار کلی خواندن زیارت‌نامه‌ها، تعلیم الگوهای صحیح ارتباطی عبد-معبود است. بدین ترتیب که زائر از خداوند درخواست‌های متعددی می‌کند و همین درخواست‌ها حاوی الگوهایی است که سبک زندگی عبد را تعیین می‌کند. به‌عنوان نمونه، زائر از خداوند می‌خواهد که او را به‌قدر الهی مطمئن کرده و به قضای او راضی نماید، وی را دلباخته و مشتاق ذکر خداوند و ارتباط با او گرداند، قلبش را مملو از محبت به اولیای الهی نماید، نفس او را در بلایای مختلف صبور کند (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 455). درجایی دیگر نیز درخواست منزلت الهی، ثبات قدم در دین‌داری خواسته می‌شود (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 55). همچنین در موضعی دیگر درخواست تقوا، عافیت، نعمت و تمام خیر را می‌نماید (ابن قولویه، 1356 ش، ص 17). درجایی دیگر، پاکی از گناهان، سلامت جسم و قلب از هر آفتی که زایل کننده دین است، عمل خالص از خداوند مسئلت شده است (مفید، 1413 ق، ص 99). دریکی از روایات، غفران گناهان، مخفی ماندن عیوب، شفای مریضی‌ها، ادا شدن دیون و ... مطرح‌شده است (ابن مشهدی، 1419 ق، ص 58). طهارت قلبی، پاک شدن اعمال، نورانی شدن چشم‌ها و ... در جای دیگری بیان‌شده است (مجلسی، 1403 ق، ج 97، ص 263).

4.1.5. ترغیب به زیارت

با مراجعه به متون روایی و زیارت‌نامه‌ها متوجه می‌شویم که یکی از مسائل موردبحث درباره زیارت مشاهده مشرفه، بیان پاداش‌های مادی و معنوی زیارت است که باعث ترغیب زائر به انجام زیارت می‌گردد. بدین ترتیب که زائر با خواندن این پاداش‌ها، بیش‌ازپیش مشتاق به زیارت شده و توجه بیشتری به آن معطوف می‌دارد.

برخی از پاداش‌های مادی و دنیوی عبارت‌اند از: افزایش رزق و رفع فقر (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 42؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 463)، زیادت رزق در حد هزار برابر مخارج (عاملی، 1409 ق، ج 14، ص 429)، سلامتی و رفع بیماری (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 478)، طول عمر (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 43؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 495؛ مفید، 1413 ق، ص 32)، در امان ماندن از شر آن سال توسط خداوند متعال (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 485)، روا شدن حاجات (ابن قولویه، 1356 ش، ص 16؛ صدوق، 1406 ق، ص 88؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 512)، دفع بلایا (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 42)، رفع پریشانی و ناراحتی و گرفتاری (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 44)،

علاوه بر خواندن این مفاهیم ترغیبی در زیارات، برآورده شدن این مسائل و درخواست‌ها نیز به میزان بیشتری در دین‌داری زائر مؤثر است؛ زیرا وقتی وعده‌ها و درخواست‌های دینی زائر عملاً به وقوع می‌پیوندد، نگرانی‌ها و دغدغه‌های زائر کاسته شده، وی بیش‌ازپیش به مسائل دینی اعتقاد پیداکرده و باورش تعمیق پیدا می‌کند.

برخی از پاداش‌های مادی و دنیوی عبارت‌اند از: هم‌نشینی با اهل‌بیت (ع) در بهشت (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 497)، شفاعت (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 4؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 459؛ مجلسی، 1403 ق، ج 97، ص 139)، بهشت (ابن قولویه، 1356 ش، ص 10؛ مفید، 1413 ق، ص 19)، هم‌جواری با حضرت رسول (ص) در قیامت (طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 3)، آمرزش گناهان (ابن مشهدی، 1419 ق، ص 345؛ طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 43؛ عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 481)، ثواب شرکت در صد جنگ در رکاب پیامبر الهی یا امام عادل (عاملی، 1409 ق، ج 14، ص 459)، حرام شدن آتش‌بر بدن زائر (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 509)، ثواب آزاد کردن بندگان (صدوق، 1406 ق، ص 87)، ثواب هزار حج مقبول (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 481)، در امان ماندن از فزع اکبر (ابن قولویه، 1356 ش، صص 319-320؛ طوسی، 1407 ق، ج 6، ص 104)،

تأثیرات معنوی حاصل از زیارت همچون وعده شفاعت که آرامش قلبی را به همراه دارد، باعث تقویت روحیه دین‌داری زائر می‌شود و او را به خداوند نزدیک‌تر می‌گرداند.

2.5. فضای معنوی بارگاه مزور

مکان‌های مختلف هرچند ماهیت یکسان هستند، اما به علت انتساب به خداوند متعال و اولیاءش، معظم و محترم می‌شوند؛ بنابراین علاوه بر مکه مکرمه و مساجد، خانه‌های پیامبران و معصومین (ع) نیز مقدس و محترم هستند و اختصاصی به زمان حیاتشان ندارد. علت این تقدس نیز به این برمی‌گردد که مهبط وحی و محل نزول رحمت الهی است (رکنی، 1363 ش، صص 66-67). این اماکن ویژه، دارای جو و فضایی باصفا هستند که دل هر زائری را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ازاین‌رو حضور در این مواضع دارای برکاتی است که اگر همراه با تأمل و تفکر باشد، نتایج مثبت آن ازجمله تعمیق اعتقادات زائران چند برابر می‌شود.

نورانی بودن فضای حرم‌های شریف اولیای الهی در روایات و زیارت مورداشاره قرارگرفته است؛ گاهی به ملائکه الهی سلام داده‌شده و آنان را زائران قبر آن ولی الهی معرفی می‌کنند. صرف درک این مطلب توسط زائر مبنی بر اینکه در فضای خاصی گام نهاده که ملائکه الهی در آن تردد می‌نمایند، می‌تواند بر روحیات وی تأثیر گذارد (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 493).

تعابیر ویژه دیگری نسبت به قبور اولیاء الهی مطرح‌شده است. برای مثال گاهی از قبور پاک پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین علی (ع) بقعه‌هایی از بهشت و بخشی از آن نامیده شده است که قلوب انسان‌های برگزیده خداوند متوجه آن می‌شوند (عاملی، 1414 ق، ج 5، ص 454). یا در مثال دیگری خانه رسول خداوند باغی از باغ‌های بهشتی و... (ابن قولویه، 1356 ش، ص 16).

بدین ترتیب فضای خاص و اوصاف ویژه‌ای که قبور اولیای الهی دارند، می‌توانند جو متفاوتی را برای او فراهم کنند. در ادامه به برخی از این اثرات مثبت اشاره می‌شود.

1.2.5. ترک گناهان و کسب فضائل

فضای معنوی حرم‌های شریف معصومین (ع) در زمره بهترین لحظاتی است که انسان می‌تواند به ارزیابی خود و استفسار نفس خویش بپردازد که اگر گناهی کرده، استغفار نماید و همچنین در کسب فضائل از ائمه اطهار (ع) پیروی نماید.

از آداب زیارت، استغفار از گناهان است و اینکه زائر باید در جهت اصلاح خود گام بردارد (حسینی، 1364 ش، ص 143). از طرف دیگر، زائر با توجه به اینکه بارگاه مزور محل تردد فرشتگان، ارواح انبیاء و اولیاء و محل حضور روح زیارت شونده است، می‌تواند در این فضای معنوی، پالایش نفس و پرورش روح خویش را آسان‌تر انجام دهد (زمانی، 1392 ش، ص 55).

2.2.5. قوت قلب و ظهور عملی اعتقادات

حضور جمعی شیعیان در مزارهای شریف معصومین (ع) و مشاهده یکدیگر می‌تواند مصداقی از آیه 200 سوره آل‌عمران است که می‌فرماید: «يا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صابِرُوا وَ رابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ»[8]. بدین معنا که وجود هم‏کیشان که عقاید یکسانی دارند، از لحاظ روان‏شناختی به زائر قوت قلب می‌دهد تا در عقیده خود ثابت قدم بماند و احساس تنهایی نکند، همان‌طور که در نقطه مقابل آن از کمبود تعداد هم‏کیشان شکایت می‌شود (مجلسی، 1403 ق، ج 30، ص 14).

همچنین حضور در مشاهده مشرفه می‌تواند ظهوری عملی برای همه باورهای مکتوب پیش خوانده باشد و انسان ارتباطی عمیق‌تری با مفاهیمی که در کتب خوانده بود، برقرار کند.

همچنین دیدن سختی‌هایی که اولیاء و مؤمنان درراه خدا کشیده‌اند و فکر به‌جایگاه معنوی و اخروی که اکنون دارند باعث می‌شود که زائر نیز جای پای آنان گذاشته و با الگو گیری از آنان، ثابت‌قدم بماند.

3.2.5. یاد مرگ

رفت‌وآمد به قبور و مشاهده این وادی آرام، انسان‌های کوچک و بزرگ، پیر و جوان، عالم و جاهل، فقیر و غنی به خواب ابدی رفته‌اند. دیدار از این وادی و تفکر در این امر، نشانگر عجز ذاتی انسان و زوال قدرت‌های دنیوی است، لذا آثاری سازنده وزندگی بخش برای انسان به همراه می‌آورد. ازجمله اینکه انسان به ضعف خود پی برده، ناپایداری جهان را درک کرده، از خواب غفلت بیدار شده و تلاش می‌کند تا لوازم حیات ابدی خود را به بهترین نحو فراهم کند (حسینی، 1364 ش، صص 153-154؛ سبحانی، 1364 ش، صص 106-107).

درواقع یکی از آثار مهم تردد به قبرستان‌ها و زیارت قبور مؤمنین، دل کندن از دنیا است و این نقطه مقابل دربند دنیا ماندن است که سر تمامی گناهان است (مجلسی، 1403 ق، ج 14، ص 298).

در زیارت به مشاهده مشرفه نیز این الگوی دوری از دنیا وجود دارد. هرچند امروزه به علت پیشرفت‌های عصر مدرنیته، حمل‌ونقل بسیار آسان‌تر شده است، اما درگذشته، شخص زائر از تمامی آشنایان حلالیت می‌طلبید، چون اصلاً معلوم و مشخص نبود که وی به‌سلامت به وطن خود برگردد. درنتیجه نمونه‌ای بهتر از دل کندن از دنیا و مظاهر آن است.

4.2.5. تجدیدعهد با معارف و دستورات دینی

زیارت انسان‌های پاک و برجسته که اهداف والای الهی را سرلوحه زندگی خود نهاده بودند، نوعی تأیید راه آنان و تجدید میثاق با آرمان‌های مقدس این بزرگان است و الگو گرفتن از سبک زندگی این افراد از آثار مثبت زیارت است؛ بنابراین یادکرد مکرر و حضور در محضر بزرگان، علاوه بر زنده نگه‌داشتن راه ایشان، هدایت عموم مردم به صراط مستقیم است (سبحانی، 1364 ش، صص 120-121). از همین رو، حضور در مشاهده مشرفه فرصت مناسبی برای تجدید پیمان با اولیای الهی و همچنین تجدید میثاق با دستورات شرع است.

5.2.5. وقت تفکر

هدف غائی عبادات انسان، تزکیه نفس و آماده ساختن روح جهت شناخت خداوند متعال و اولیاء اوست که این هدف به‌وسیله انجام زیارت‌های صحیح تأمین می‌شود. لذا شایسته است که زائر پس از انجام آداب معمول در زیارات مأثوره به تفکر در نفس خویش پرداخته و خود را مورد ارزیابی قرار دهد (رکنی، 1362 ش، ص 51). اساساً زیارت باید همراه با تفکر و حضور قلب بادش تا شخص زائر بتواند به حداکثر منفعت حاصل از آن دست یابد (حسینی، 1364 ش، ص 156).

ازاین‌رو از آداب زیارت در مشاهده مشرفه، تفکر و تأمل در خویشتن است. حضور در فضایی معنوی و دور از اشتغالات دنیوی که در معرض مستقیم توجه معصوم قرار دارد، فرصت مناسبی برای ارزیابی خویشتن است.

6. نتیجه‌گیری

یکی از مصادیق تولی در مذهب تشیع، زیارت است. زیارت به معنای قصد کردن مزور جهت اکرام و بزرگداشت آن است و این قصد کردن مستلزم دور شدن از عالم مادیات و توجه بیش‌ازپیش به مزور است. این مقوله منحصر در ادیان الهی نیست و تقریباً در همه تمدن‌ها، حس کمال دوستی، انسان‌ها را به بزرگداشت سوق می‌دهد.

زیارت معصومین (ع) دارای آثار گوناگونی است، ازجمله: بهره‌مند شدن از فضای معنوی، نشانه صداقت و دوستی زائر، گسترش فرهنگ دینی، تجدید میثاق با آرمان‌های دین و ... .

در مقاله حاضر تلاش کردیم تا پس از تعریف کوتاهی از زیارت و بیان ماهیت و آثار آن، به بررسی نقش زیارت در تعمیق باورهای دینی مسلمانان بپردازیم. برای این منظور تأثیرات زیارت را به دودسته کلی «معارف موجود در زیارت‌نامه‌ها» و «فضای معنوی بارگاه مزور» تقسیم کردیم.

در بخش معارف زیارت‌نامه‌ها که تحلیل مطالب موجود در روایات جهت تعمیق باورهای دینی است، به چندین دسته از معارف اشاره کردیم: وصف خداوند متعال، جایگاه انبیاء و مقام ائمه (ع)، الگو گیری و ترغیب به زیارت.

در بخش «فضای معنوی بارگاه مزور» به چندین عامل مهم در تعمیق اعتقادات اشاره نمودیم: ترک گناهان و کسب فضائل، قوت قلب و ظهور علمی اعتقادات، یاد مرگ، تجدیدعهد با معارف و دستورات دینی و وقت تفکر.

 
---------------------------------------------------------

فهرست منابع

- قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

- ابن المهدی، محمد بن جعفر (1419 ق)، المزار الکبیر، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به‌جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏.

- ابن تیمیه حرانی، أحمد بن محمد (بی‌تا)، زيارة القبور والاستنجاد بالمقبور، الریاض: دار طیبه.

- ابن قولویه، جعفر بن محمد (1356 ش)، کامل الزیارات، نجف اشرف: دار المرتضویه.

- ابن منظور، محمد بن مکرم (1414 ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.

- جوادی آملی، عبدالله (1386 ش)، ادب فنای مقربان: شرح زیارت جامعه کبیره، قم: اسراء.

- جوادی، مرتضی (1383 ش)، فلسفه زیارت و آیین آن، قم: مرکز نشر اسراء.

- حسینی، سید محمد (1364 ش)، زیارت، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.

- راغب اصفهانی، حسین بن محمد (1412 ق)، المفردات فی غریب القرآن، به تحقیق صفوان عدنان داودی، بیروت/ دمشق: دارالعلم/ دارالشامیة.

- رکنی یزدی، محمد مهدی (1362 ش)، شوق دیدار، مشهد: اداره امور فرهنگی آستان قدس رضوی.

- زمانی، حسین (1392 ش)، درآمدی بر فرهنگ زیارت، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

- سبحانی، جعفر (1364 ش)، آئین وهابیت، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

- سبحانی، جعفر (1388 ش)، وهابیت: مبانی فکری و کارنامه عملی، قم: موسسه امام صادق علیه‌السلام.

- شهید اول، محمد بن مکی (1410 ق)، المزار، قم: مدرسه امام مهدی علیه‌السلام.

- صدوق، محمد بن علی بن بابویه (1406 ق)، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم: دار الشریف الرضی للنشر.

- طاهری خرم‌آبادی، سید حسن (1386 ش)، پاسخ به شبهات وهابیت، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

- طریحی، فخرالدین (1375 ش)، مجمع البحرین، به تحقیق سید احمد حسینی، تهران: کتابفروشی مرتضوی.

- طوسی، محمد بن الحسن (1407 ق)، تهذیب الأحکام، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

- عاملی، محمد بن حسن (1409 ق)، وسائل الشیعه‏، قم: مؤسسة آل البيت عليهم السلام‏.

- عاملی، محمد بن حسن (1414 ق)، هداية الأمة إلى أحكام الأئمة عليهم السلام‏، مشهد: آستانة الرضوية المقدسة، مجمع البحوث الإسلامية.

- فراهیدی، خلیل بن احمد (1410 ق)، کتاب العین، قم: انتشارات هجرت.

- قرشی، سید علی اکبر (1371 ش)، قاموس قرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

- کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق (1407 ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

- مجلسی، محمد باقر (1403 ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ع)، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

- مصطفوی، حسن (1360 ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

- معارف، مجید (1388 ش)، تاریخ عمومی حدیث با رویکردی تحلیلی، تهران: انتشارات کویر.

- مفید، محمد بن محمد (1413 ق)، کتاب المزار- مناسک المزار، قم: كنگره جهانى هزاره شيخ مفيد رحمه الله علیه.

استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه گیلان 

دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد (نویسنده مسئول)،



[1] استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه گیلان 

[2] دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث دانشگاه فردوسی مشهد (نویسنده مسئول)،

[3] «بگو: «به ازاى آن [رسالت‏] پاداشى از شما خواستار نيستم، مگر دوستى درباره خويشاوندان».» (الشوری/23)

[4] «افزون طلبى (و تفاخر) شما را به خود مشغول داشته (و از خدا غافل نموده) است. تا آنجا كه به ديدار قبرها رفتيد (و قبور مردگان خود را برشمرديد و به آن افتخار كرديد)!» (التکاثر/1-2)

[5] «و (اگر در آنجا بودى) خورشيد را مى‏ديدى كه به هنگام طلوع، به سمت راست غارشان متمايل مى‏گردد ...» (الکهف/17)

[6] لازم به ذکر است، از آنجایی که هدف این مقاله استخراج جایگاه زیارت و تأثیر آن با استفاده از تراث اصیل شیعی است، احادیثی که مورد استناد قرار می گیرد، از حیث سند مورد بررسی قرار نگرفته اند. هرچند صحت و سقم صدور آنان اهمیت دارد، اما در این مقاله فرصت ایراد آن نیست و بحث به درازا می انجامد، لذا به مجالی دیگر سپرده می شود.

[7] «قُلْ سيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمينَ» (النمل/69)

[8] «اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! (در برابر مشكلات و هوسها،) استقامت كنيد! و در برابر دشمنان (نيز)، پايدار باشيد و از مرزهاى خود، مراقبت كنيد و از خدا بپرهيزيد، شايد رستگار شويد!»

---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally