نقش حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی
در این مقاله به بررسی نقش حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی میپردازیم
یک شنبه 16 اردیبهشت 1397    
بازدید: 596

نقش حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی

 
بررسی نقش حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف علیه‌السلام در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی
 

مهدی عبداللهی پور[1]

سیده سمیه رضوی[2]

چکیده

امامزادگان مطهر، به جهت انتساب به شخصیت ممتاز رسول خدا (ص) از دیرباز نزد شهروندان ایران‌زمین ارج و جایگاهی ویژه داشته‌اند. بدین قرار، از یک‌سو، سرزمین ایران همواره ملجا و پناهگاهی برای مهاجرت این بزرگواران و رهایی‌شان از چنگال حاکمان جور تلقی شده؛ و از سوی دیگر، مقبره و بارگاه این نجیب زادگان، خلوتگاهی برای نیایش و عرض نیاز محبان و ارادتمندان آستان حضرتشان شمار گردیده است. ازاین‌رو، آستان هر یک از این عزیزان، به‌گونه‌ای فضای تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی زائران و مجاوران را فراهم ساخته و درعین‌حال، نقشی چشمگیر در کاهش آسیب‌های اجتماعی منطقه‌ای که در آن مدفون گردیده‌اند، ایفا نموده است. در این میان، امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، کوچک‌ترین فرزند امام کاظم (ع) و برادر اعیانی امام رضا (ع) ازجمله بزرگوارانی است که به همین سبک در سرزمین ایران حضور یافته و ازآن‌جهت که همواره موردتوجه مردمان بوده است، برکات فراوانی را برای اهالی استان گیلان و به‌ویژه شهر آستانه‌اشرفیه و نیز خیل مشتاقان و ارادتمندان همراه داشته است. بر این اساس، حضور این امامزاده از بستر هویت بخشی، هم‌افزایی فرهنگی و اجتماعی، بهره‌مندی از شفاعت و... تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی را سبب شده؛ و از راه ارتقای امنیت فردی و اجتماعی، تعامل اجتماعی و فرهنگی، همبستگی و انسجام اجتماعی و... نیز آسیب‌های اجتماعی را کاهش داده و نهادینه‌سازی ارزش‌های الهی و انسانی را سبب گردیده است.

این نوشتار، به روش کتابخانه‌ای تحلیلی تلاش می‌نماید، از ورای واکاوی زیارت، فلسفه، اهمیت و نقش آن در زندگی انسان و از پسِ شخصیت شناسی و بررسی موقعیت جغرافیایی استان گیلان و به‌ویژه منطقه آستانه‌اشرفیه، به‌گونه‌ای گسترده و تفصیلی آثار و برکات حضور امامزاده سید جلال‌الدین اشرف را بر رسد.


طرح مسئله

امروزه گسترش شهرنشینی به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی شناخته‌شده که همچون سایر پدیده‌های اجتماعی می‌تواند پیامدهای مطلوب و نیز نامطلوبی را به همراه داشته و به سهم خویش در دگرگونی نگرش‌های شهروندان و سبک زندگی آنان نقش‌آفرینی نماید. صرف‌نظر از دستاوردهای مطلوب، تبلور ناهنجاری‌ها و آسیب‌های اجتماعی را می‌توان ازجمله پیامدهای ناگوار این پدیده برشمرد؛ افزایش ناامنی اجتماعی، به وجود آمدن آنومی فرهنگی، ازخودبیگانگی، افزایش جرم و جنایت و بزهکاری در شمار برجسته‌ترین آسیب‌های اجتماعی به‌حساب می‌آیند که نقش این مؤلفه‌ها در تخریب و نا به سامان نمودن اوضاع‌واحوال اجتماعی ناگفته پیدا هست. از سوی دیگر، در ادبیات دینی و گاه جامعه‌شناختی، وجود فضاهای معنوی خنثی‌کننده - و یا لااقل – کاهش‌دهنده آسیب‌های اجتماعی تلقی گردیده است؛ ازاین‌رو، بقاع متبرک امامزادگان – که به سهم خویش در زمره فضاهای معنوی شمار شده و در گفتمان جمهوری اسلامی ایران از آن به قطب فرهنگی تعبیر شده است – می‌تواند در این امر نقشی کلیدی ایفا نماید. چه اینکه، ارادتمندی دیرینه ایرانیان به خاندان محترم اهل‌بیت (ع)، سبب گردیده این سرزمین همواره موردعنایت آن بزرگواران قرارگرفته و در هنگامه رویارویی با ستم زمان خویش، این سرزمین را به‌عنوان پناهگاهی برای عزیمت و هجرت موردتوجه قرار دهند. ازاین‌رو، فرهنگ مناطقِ گونه گونی از این مرزوبوم که به توفیق بهره‌مندی وافر از برکات حضور گران ارج و ارزشمند آل الله نائل گردیده است، با آموزه‌های دینی و مذهبی عجین شده و بر این اساس، امامزادگان توانسته‌اند تا اندازه‌های قابل یادکردی، آموزه‌های ناب شیعی را در منطقه محل دفن خویش نهادینه نموده و در کاهش آسیب‌های اجتماعی آن منطقه نقش‌آفرینی نمایند. بدین قرار، خطه علوی پرور شمال به‌ویژه استان گیلان و به‌خصوص شهر آستانه‌اشرفیه، به جهت حضور معنوی امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، فرزند امام کاظم (ع) و برادر اعیانی امام رضا (ع)، افزون بر برخورداری از پیامدهای سازنده دینی و مذهبی این فضای معنوی، در مقوله آسیب زدایی اجتماعی نیز توفیقاتی داشته است که ساماندهی این مقاله به انگیزه بازشناسی نقش حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف در تقویت ارزش‌های دینی و مذهبی شهروندان این منطقه و نیز کاهش آسیب‌های اجتماعی آن صورت پذیرفته است.

پیشینه تحقیق

درزمینهٔ زیارت و آیین‌های دینی و مذهبی و به‌ویژه امامزادگان در سال‌های اخیر آثار ارزشمند و گران‌سنگی پدید آمده است، اما تا به امروز هیچ اثر جامع‌ومانعی در خصوص امامزاده سید جلال‌الدین اشرف به زینت طبع آراسته نشده است؛ بااین‌حال، می‌توان از آثار زیر، به‌عنوان تولیدات علمی مرتبط با اصل موضوع امامزادگان واجب التکریم یاد نمود:

1- تجلی باورهای شیعی در مضامین عاشورایی دیوارنگارهای بقاع متبرک گیلان- فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی - شادقزوینی، پریسا، سال 12-شماره 45- بهار 93.

2- بررسی تأثیر سرمایه فرهنگی بر تعهد اجتماعی شهروندان به مسائل شهری (مطالعه موردی تبریز)- جعفر زلفعلی فام و هادی آقایی، بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 5، شماره 1، بهار وتابستان 93.

3- بررسی رابطه و فرایند آسیب اجتماعی و امنیت اجتماعی، علی‌اکبر آقایی، حسن تیمورتاش، 1389.

4- سیاست‌گذاری فرهنگی در وضعیت آنمی فرهنگی و اجتماعی-وحید خاشعی و رضا مستمع، مطالعات فرهنگ-ارتباطات، سال 14، ش 24، زمستان 92.

5- مطالعه وضعیت کیفیت فرهنگی و اجتماعی زندگی شهروندان- محمد گنجی و احسان الماسی بیدگلی - فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات – سال 8 – شماره 27 – تابستان 91.

6- جایگاه امامزاده‌ها در طراحی شهری ایرانی - اسلامی با تأکید بر تصویر ذهنی شهروندان- نمونه موردی: شهرِری.

7- بررسی نقش مراکز مذهبی در افزایش سرزندگی شهرهای معاصر، مطالعه موردی: محدوده امامزاده صالح تجریش، تهران – شهرام ستاری فرد، فصلنامه مدریت شهری، شماره 40، پاییز 94.

8- بررسي رابطه ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان با ميزان مشاركت اجتماعي، فرهنگي و سياسي آنان (شهروندان مناطق 3 و 12 شهر تهران) عبدالرضا باقري به نجار، ماريا رحيمي-فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهري، سال دوم، شماره پنجم، زمستان 1391.

1. زیارت و آیین‌های مذهبی

زیارت در ادبیات دینی، به‌منزله ملاقات معنوی با ذوات مقدس اهل‌بیت (ع) و امامزادگان اطلاق می‌گردد؛ بر این اساس، آموزه‌های شریعت جایگاه ارزشمندی بر این مهم قائل شده و بر پیوستگی مردمان به‌پای بندی آن پا می‌فشارد.

1-1. اهمیت و نقش آیین‌های مذهبی در اجتماع

بنابر دیدگاه جامعه شناسان (نک: هوور و بای، 1385: 243) آیین به نمایش یک فعل اطلاق می‌شود که از بستر آن می‌توان در آیین گذاران دگرگونی پدید آورد. از سوی دیگر، اصلی‌ترین زمینه شکل‌گیری آیین، رفتارهای مذهبی‌اند و بیشتر گروه‌ها به گونه و شیوه ویژه خویش اعمال آیینی دارند (میر عابدینی، 1388: 28).

اهمیت و نقش آیین‌های مذهبی به‌اندازه‌ای است که به باور برخی جامعه شناسان (رودنبولر، 1387: 15) فرهنگ یک جامعه را می‌توان از بستر مطالعه آیین‌های دینی رایج در آن آشکارا دریافت. به‌علاوه، همین آیین‌های مذهبی به‌عنوان مؤلفه‌ای اثرگذار برای پیوند اعضای یک جامعه شمار می‌شود. برای نمونه دورکیم (نک: همانجا) بر این باور است که جامعه برای گردهمایی اجزای خود از شیوه­هایی استفاده می‌کند که آیین از مهم‌ترین آن‌هاست. ازاین‌رو، آیین به ابزاری اطلاق می‌شود که جمع به‌وسیله آن عقاید جمعیِ خویش را خلق و تجربه می‌نماید. بدین قرار، آیین‌های مذهبی را - که به سهم خویش وحدت‌بخش افراد یک جامعه قلمداد می‌شود – می‌توان به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های توسعه اجتماعی برشمرد. (نک: دهشیری، 1393: 32). به دیگر سخن، از آنجا که برگزاری آیین‌های مشترک گامی در راستای پدیدآوری پیوستگی فرهنگی شمار می‌شود، برگزاری آیین‌های مشترک می‌تواند سبب توسعه اجتماعی در جوامع گونه‌گون گردد. جوامع مختلف همه‌ساله شاهد برگزاری آیین‌هایی متناسب بافرهنگ خویش هستند که نقش مهمی در شکل‌گیری باورها، کنش جمعی افراد و کاهش تنش‌ها و آسیب‌های اجتماعی ایفا می‌نماید؛ چه اینکه، آیین­ها به‌عنوان بخشی از فرهنگ یک جامعه برای دست یافتن به اهدافی مشخص به‌صورت کلامی، یا با حرکت‌ها و موقعیت‌های کالبدی بسیار نمادین و با تکیه‌بر اعتقاد به قدرت عمل موجودات یا نیروهای قدسی انجام می‌گیرد.(ریویر،1995: 170). کوتاه‌سخن اینکه، به باور پژوهشگران (نک: رضاپور وکلدی، 1395: 47 و 48 ) آیین‌ها در غایت خویش از بستر گرد هم آوردن افراد مختلف، همزیستی مسالمت‌آمیز و سرانجام صلحی را در جامعه سبب می‌شوند که در شأن انسان رشد یافته و حقیقی بوده و از مؤلفه‌های مهم نظم و توسعه اجتماعی به شمار می‌آید.

1-2. فلسفه آیین زیارت از دیدگاه قرآن و روایات

یکی از مهم‌ترین اعمال آیینی در قرآن کریم، آیین زیارت بزرگان (نک: کهف/21)، به‌ویژه امامان معصوم (ع) و امامزادگان جلیل‌القدر‌است (نک: صمدانیان، عادل فر،1394: 119 و 122) که از نگاه اندیشمندان مسلمان (نک: جوادی آملی، 1381: 17- 18) لازمه محبت، عشق و ارادت انسان‌ها به نیکی‌ها و کمالات این بزرگواران شمار شده و ریشه در فطرت و سرشت آدمی دارد؛ ازاین‌رو، زیارت ازآن‌جهت که با اندیشه بزرگداشت شخصیتی و با نیت انس گرفتن با او، سبب روی آوردن بی‌چون‌وچرا به وی و عدول از دیگران می‌شود، در سیره انبیا و ائمه اطهار (ع) (نک: نوری، 1408 ق، ج 2، 364)، جایگاه و اهمیت خاصی دارد. ازاین‌رو، در سرزمین ایران که از دیرباز پایگاهی برای تکریم بزرگان دینی شمار می‌شده (نک: چیت‌سازیان، 1387، 5، 52) فرهنگ‌های آیینی به‌ویژه زیارت، رواج داشته است؛ افزون بر این، زیارت اعتقادي درونی است که به‌صورت آیین ظاهر می‌شود و با آدابی ظاهري و باطنی همراه خواهد بود؛ ازاین‌رو، زیارت هم‌سفری روحانی است و هم جسمانی که در مقیاس‌های گوناگون در سرزمین و شهر و دیار روي می‌دهد. بنابر آنچه گفته آمد، می‌توان دریافت، زیارت در معنای دقیق و صحیحش، عبارت از بریدن ازآنچه موردتوجه و علاقه بوده و توجه به آنچه قصد شده، می‌باشد؛ بنابراین فلسفه زیارت و بزرگداشت افراد مهم هر قوم را می‌توان به سبب الگوسازی و تأثیرپذیری معنوی، سبک‌بار شدن و دست‌یابی به آرامش معنوی دانست که عقلی و عرفی بوده و نتایج مثبتی هم در پی خواهد داشت. (نک: صمدانیان، عادل فر،1394: 127)

1-3. اهمیت و نقش آیین زیارت امامزادگان

روابط اجتماعی انسان که در قالب زندگی جمعی جلوه‌گر می‌شود، علاوه بر آنکه نیازهای انسان را بهتر و کامل‌تر تأمین می‌کند (ابن خلدون، 1385، ج 1: 77؛ نیز طباطبایی، 1373: 79)، راه رسیدن انسان به سعادت را نیز هموارتر می‌سازد (فارابی، 1991 م، 117). بدین قرار، انسان اجتماعی برای رسیدن به اهداف زندگی جمعی، باید پایه‌ها و ارکان جامعه را تثبیت و تقویت کند تا جامعه‌ای همبسته و متحد شکل بگیرد. بر همین اساس، یکی از مهم‌ترین اهداف دین اسلام (قریشی کرین، قانع، فروهی، 1394: 66)، تحکیم روابط اجتماعی انسان‌ها در تمام سطوح و کاهش تضادها و تنش‌هایی است که نظم اجتماعی را به چالش کشیده و تعهد افراد را نسبت به وظایف متقابل اجتماعی متزلزل خواهد ساخت. به باور نظریه‌پردازان مسائل اجتماعی (نک: میرعابدینی،1388: 54) در جامعه ما آیین‌های فرهنگی - که از باورهای کهن ایرانی و فرهنگ اسلامی شکل‌گرفته است - از چنان قدمت و پویایی‌ای برخوردارند که می‌توانند بر بخش گسترده‌ای از رفتارهای اجتماعی تأثیر بگذارند. از سوی دیگر، به باور جامعه شناسان پدیده‌های اجتماعی تحت تأثیر «ساختار اجتماعی» رخ می‌نمایانند.

بدین قرار، جامعه‌ای که در ساختار خویش ارزش‌های انسانی را حاکم ننموده باشد، باور (یافته‌های اعتقادی) شهروندان را ضد ارزشی نموده و همین امر می‌تواند منشأ پیدایش پدیده‌های اجتماعی ناهنجار شده و حتی بروز و ظهور بسیاری از فاجعه‌های انسانی را سبب گردد. ازاین‌رو، عناصر تشکیل‌دهنده فضاهای مذهبی و غیرمذهبی - که عبارت از شکل بیرونی، نما و پلان، نحوه ارتباط فضاهای داخلی و خارجی، عناصر سقف و کف و دیوار، المان‌ها و تزیینات به‌کاررفته در بنا و... می‌باشد – نیز هریک به‌عنوان ساختاری جزئی از کل اجتماعیِ حاکم، می‌توانند به‌صورت ناخودآگاه در باور شهروندان تأثیرگذار باشند. به دیگر سخن، ساختار اجتماعی عامل پیدایش پدیده‌های اجتماعی بوده و پدیده‌های اجتماعی نیز سرچشمه باورهای شهروندان و به‌تبع آن، بروز و ظهور رفتار ایشان خواهند بود.

به باور جامعه شناسان (نک: كوزر، 1371، 198 و 200) یکی از مهم‌ترین پدیده‌های اجتماعی، «دین» می‌باشد؛ دین از دیدگاه دوركيم، دارای چهار کارکرد مبنایی است که عبارت‌اند از: انضباط بخشى، انسجام‌بخشی، حیات‌بخشی و خوشبختى بخشى. آیین‌های مذهبى از طريق تحميل انضباط بر نفس و قدرت خویشتن‌داری، انسان‌ها را براى زندگى اجتماعى آماده می‌سازد. تشريفات مذهبى مردم را گرد هم می‌آورد و پيوندهاى مشترکشان را دوباره تصديق می‌کند و درنتیجه، همبستگى اجتماعى را تحكيم می‌بخشد. اجراى مراسم مذهبى ميراث اجتماعى گروه را ابقا و احيا می‌کند و ارزش‌هاى پايدار آن را به نسل‌های آينده انتقال می‌دهد و بالاخره، دين با برانگيختن احساس خوشبختى در مؤمنان و احساس اطمينان به حقانيت ضرورى جهان اخلاقى، كه خود جزئی از آن‌اند، بااحساس ناكامى و فقدان ايمان در آن‌ها مقابله می‌کند. (شریعتی،1383: 203). به‌علاوه، دین را می‌توان مجموعه‌ای از هنجارها، ارزش‌‌ها و دیگر عناصر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی قلمداد نمود (نک: سلیمی و داوری، 1385، 144) که شهروندان می‌توانند در جریان فرآیند کنش متقابل اجتماعی، آن را فراگرفته، درونی کرده و آن را باشخصیت خود یگانه سازند. (نک: گیدنز، 1386، 24).

در سرزمین ایران، فرهنگ، هنر و انديشه پس از ورود دین اسلام، سيماي تازه‌ای یافت؛ ازاین‌رو و بنابر مطالب پیش‌گفته، یکی از مهم‌ترین آیین‌های دینی که در متن پدیده‌های اجتماعیِ تأثیرگذار در شکل‌گیری باور شهروندان و نتیجتاً پیدایی رفتار اجتماعی نقش‌آفرینی می‌نماید، آیین «زیارت» است. به سبب در دسترس بودن «امامزادگان» در جای‌جای سرزمین ایران، آیین زیارت از دیرباز و به‌ویژه امروزه عمدتاً به این مکان‌های مقدس انحصار یافته است. ازاین‌رو و با عنایت به‌پای بندی مردمان به انجام این آیین دینی و مذهبی، حضور در این بقاع متبرکه همواره با طهارت و حضور قلب آغازشده و به وقوف همراه با قرائت قرآن کریم، ادعیه و زیارت‌نامه این بزرگواران ادامه می‌یابد. (نک: مهدي پور، 1393، 52). این امر، در حقیقت همان رفتار اجتماعی است که زاییده باورهای دینی و اعتقادی قلمداد می‌گردد؛ از سوی دیگر، زیارتگاه‌ها مکانی برای گردهم آیی گروهی از مومنان شمار می­شوند که به سهم خود می‌تواند فرصتی مناسب برای انجام مراسم مختلف مذهبی تلقی گردد؛ ازاین‌رو، آیین زیارت در فرآیند پدیدآوری رفتار اجتماعی مطلوب ایفای نقش می‌نماید. از سوی دیگر، دین‌پژوهان (نک: قریشی کرین، قانع، فروهی، 1394: 66 و 65) اهمیت زیارت امامزادگان را در داشتن نسب نبوی، برخورداری از برجستگی‌های دینی و علمی، نقش راهبری در زندگی مردمان، الگو بودن در تحمل مصیبت‌ها و مشکلات و مرکزیت اجتماعی، فرهنگی، سیاسی در جهت‌دهی به جریان‌های اجتماعی و وحدت‌بخشی به آن‌ها دانسته‌اند؛ ازاین‌رو، در طول تاریخ، این ابعاد مهم سبب گردیده که عموم شیعیان امامزاده‌ها را پناهگاه، محرم اسرار، واسط بین خود و خداوند و همچنین خلوتگاهی امن و معنوی تصور و تلقی نمایند. (بهزادفر- مولایی، بی تا ص 3 و 4).

2. موقعیت جغرافیایی بقعه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف و شخصیت شناسی ایشان

2-1. بازخوانی تاریخ منطقه جغرافیایی بقعه متبرک

بر اساس آمارهاي موجود، در ایران بیش از چهار هزار امامزاده وجود دارد که در استان‌های مختلف پراکنده‌اند؛ وجود این تعداد امامزاده در ایران گویاي موج گسترده مهاجرت‌هایی است که در قرون اولیه اسلامی به‌سوی ایران صورت گرفته است. (یوسفی آبکاری،1379: 25). یکی از مهم‌ترین مناطقی که از سوی امامزادگان به‌عنوان پایگاهی برای مهاجرت موردتوجه قرار گرفت، منطقه طبرستان (مازندران و گیلان) می‌باشد؛ پس از پذیرش و گسترش دین مبین اسلام در مازندران (نک: مجد، 1380، 50) و همراه با حضور سادات علوي و مرعشی در این منطقه، به سبب ارج‌وقرب و نفوذ مردمی سادات، تحولات زیادي درزمینهٔ سیاسی و مذهبی مانند قیام داعی کبیر پدید آمده و این منطقه به پایگاهی مذهبی برای شیعیان تبدیل شد. پس از مرگ این بزرگواران، آرامگاه‌هایی برایشان ساخته شد که آغازگر معماري آرامگاهی در این منطقه شمار می‌شود.

گیلان - که در اوستا از آن به وارد تعبیر شده – نیز مرکز باستانی اقوام گونه گونی است که معروف‌ترین آنان دو نوع گیل و دیلم هستند. گیلان در قرن‌های اول و دوم هجری پناهگاه علویان و محل امنی برای آنان بوده است. چه اینکه، علويان از اوايل خلافت عباسيان به‌سختی در تنگنای رنج و شکنجه قرارگرفته و به همین سبب مجبور به مهاجرت به نقاط امن ایران به‌ویژه در منطقه گیلان گردیدند. اين روند در زمان متوکل عباسي يعني در قرن سوم هجري شدّت یافت و شمار بسياري از سادات، خود را به این منطقه رسانيدند. بنا به باور پژوهشگران (نک: کتاب گیلان، پیشینه تاریخی فرهنگی لاهیجان، محمدعلی قربانی، ص ۸۰، فتوح البلدان، بلاذری، ص ۳۹۸؛ تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، ص ۱0)، صعب‌العبور بودن این منطقه، وجود کوه‌های بلند و جنگل‌های انبوه و همچنین موقعیت اقلیمی ویژه آن، تقریباً هرگونه اندیشه نبرد و لشکرکشی به این منطقه را از سوی دشمنان آل علی علیه‌السلام، غیرممکن نموده و بر همین اساس، سادات علوی نسبت به مهاجرت به این منطقه تمایل فراوان نشان دادند. ضمن اینکه، مردم دیلم نیز به ایشان علاقه‌مند بوده و ضمن محافظت از آنان، به یادگیری آموزه‌های دینی و مذهبی از محضرشان اشتغال یافتند؛ به‌گونه‌ای که گیلان (نک: شاد قزوینی، 1393: 132) رفته‌رفته به یکی از نخستین پایگاه‌های شیعی ایران‌زمین تبدیل شد. ازاین‌رو، این منطقه در جغرافیای خویش مقبره امامزادگان فراوانی را جای‌داده که مهم‌ترین بقعه متبرک، بقعه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف می‌باشد. گفتنی است، این بقاع در تاریخ گیلان به علت صبغه شیعی منطقه، از چنان پراکندگی و فراوانی‌ای برخوردار شد که امروزه به نسبت مساحت این مکان‌های مقدس، هيچ استاني با گيلان برابری نمی‌کند؛ (نک: کتاب گیلان، ج 1 ص 507).

2-2. شخصیت شناسی امامزاده سید جلال‌الدین اشرف

امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، در سال ۱۸۰ قمری در شهر مدینه چشم به جهان گشود. پدر بزرگوارش حضرت موسی الکاظم علیه‌السلام و مادر پاکدامن و والامقامش نجمه خاتون می‌باشد. ظاهراً ایشان کوچک‌ترین فرزند امام هفتم به شمار می‌رود. در نام مبارک آن حضرت اختلاف است؛ بدین معنا که برخی او را حسن بن موسی الکاظم علیه‌السلام و برخی ابراهیم اصغر معروف به مرتضی، نامیده‌اند. درهرصورت ایشان برادر اعیانی امام رضا علیه‌السلام می‌باشد. سید جلال‌الدین اشرف در سه‌سالگی پدر بزرگوارش را (۱۸۳ ه.ق) از دست داد و به مدد و همّت برادرش حضرت رضا علیه‌السلام در زادگاهش پرورش یافت. (لاهیجانی، بی‌تا ص ۲۰۱). ایشان در سال ۲۰۱ قمری درحالی‌که ۲۱ سال داشت برای دیدن برادرش امام رضا علیه‌السلام همانند بسیاری از سادات و علویان از مدینه به بغداد آمد. در سال ۲۰۳ قمری خبر شهادت امام رضا علیه‌السلام به وی رسید. در این زمان سادات و بزرگان و شیعیان برای عرض تسلیت خدمت ایشان رسیدند و برای نخستین بار در آن مجلس مسئله نهضت و مقابله با مأمون عباسی، حاکم ستمگر زمان، مطرح شد؛ ازاین‌رو، سید جلال‌الدین اشرف در سال ۲۰۴ قمری و هم‌زمان با عزیمت مأمون از مرو به بغداد، آن شهر را ترک کرد و به ایران مهاجرت نمود. از سوی دیگر، در این زمان، آزادی شیعیان و ساداتی که به کوهستان دیلم (منطقه کوهستانی گیلان) پناهنده شده بودند، با به وجود آمدن سلسله‌های کوچک محلی که خود را بقایای مروانیان و بنی امیه معرفی می‌نمودند، به خطر افتاد.

ازاین‌رو، ایشان در سال 206 قمری با شعار خونخواهی برادر با تشکیل نهضتی قیام نمود که پس از مدتی جنگ در این منطقه، در سال 211 قمری قدرت را در دست گرفت و بدین ترتیب، نخستین حکومت شیعی در گیلان تشکیل شد و تا سال ۲۲۳ و یا به قول دیگر ۲۳۰ قمری تداوم یافت. بنا به نقل مشهور حضرت سید جلال‌الدین اشرف در ۱۴ رمضان سال ۲۲۳ یا ۲۳۰ قمری به شهادت رسید. شیخ مفیدالدین که مردی پارسا بود، بنابر وصیت پیکر مبارک حضرت را غسل داده و آن را در تابوت گذاشت و به کمک اهالی تا کنار رودخانه خروشان سفیدرود تشییع و آنگاه تابوت را در آب سفیدرود رها کرد. پیکر پاک آن رهبر مجاهد بعد از گذشت حدود ۱۰۰ کیلومتر در حوالی لاهیجان و در قریه «اکیم» به ساحل رسید و از سوی شماری از مردم ازآب‌گرفته و در همان کنار ساحل بدون هیچ‌گونه تشریفاتی به خاک سپرده شد. محل دفن آن حضرت در آبادی بی‌نام‌ونشان بعدها به نام‌های کوچان، جلالیه، اشرفیه و هم‌اکنون آستانه‌اشرفیه معروف شده است. مردم به زبان محلی آن را (پَلا آستانه)، یعنی امامزاده بزرگ می‌خوانند. (نک: همان: 201 و 202) بناى اوليه آرامگاه ایشان در سال ۳۱۱ قمری به دستور گوهرشاد خانم دختر کیا رستم، از فرمانروايان گيلان ساخته شد. آخرین‌بار در ۱۳۵۰ شمسی این بقعه را که خراب‌شده بود به‌طورکلی تجدید بنا نمودند.

از دیدگاه پژوهشگران (نک: محلاتی، ج ۱، ص ۴؛ لنگرودی، ۱۳۶۶٫: 15) این امامزاده مهم‌ترين امامزاده گيلان شمار می‌شود و در عظمت آن امامزاده، همین بس که مرجع عالی‌قدر تقلید آیت‌الله سید شهاب‌الدین مرعشی نجفی نشان خدمتگزاری و خادمی آن حضرت را باکمال افتخار به سینه داشته‌اند (نور علم، 1382، 1: 38)

3. آثار حضور امامزاده سید جلال‌الدین اشرف در منطقه

بنابر مطالب پیش گفته، به‌روشنی می‌توان دریافت، امامزادگان و بقاع متبرک، همواره نقش بسیار مهمی در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی مردم ایران‌زمین و همچنین در آسیب زدایی آفت‌ها و بزهکاری‌های اجتماعی ایفا نموده‌اند. بقعه مبارک امامزاده سید جلال‌الدین اشرف نیز در این راستا نقش‌آفرینی نموده و بر این اساس، هریک از نقش‌های یادشده ذیلاً موردبررسی قرار می‌گیرد:

3-1. تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی

امروزه، سرمایه تنها به دارایی و منابع مالی اطلاق نمی‌گردد، بلکه جامعه امروز با پدیده‌های نوظهوری مواجه شده است که در نوع خود، سرمایه انسانی و اجتماعی نام‌گرفته‌اند.(کلمن، 1378: 464). افزون بر این، دارایی‌های معنوی نیز به‌عنوان سرمایه‌های مذهبی (نک: مهرگان و دلیری، 1389، ص 57) نام‌گرفته و گونه دیگری از ثروت و دارایی شمار می‌شوند. در این میان، بارگاه آسمانی امامزاده سید جلال‌الدین اشرف به‌عنوان «سرمایه‌ای مذهبی» از بسترهای زیر در تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی مردم منطقه و زیارت کنندگان نقش‌آفرینی می‌نماید:

3-1-1. الگویی

الگوپذیری از انسان‌های شایسته به‌عنوان یک روش تربیتی از سوی قرآن کریم (نک: اعراف-96)، پذیرفته و بر آن پافشاری شده است. بر این اساس، خداوند در قرآن کریم الگوهایی را نیز که در درازنای تاریخ، سرآمد جامعه بشری بوده‌اند، برای بهره‌گیری مردمان معرفی نموده است. از سوی دیگر، در آموزه‌های دینی (قریشی کرین، قانع، فروهی، 1394: 66) یکی از مهم‌ترین پیامدهای ارزشمند زیارت، الگوپذیری از شخص زیارت شونده اعلام‌شده است؛ بدین معنا که شخصیت الهی و خودساخته اسوه‌های دینی و مذهبی می‌تواند برای دوستدارانِ معاصر و نیز علاقه‌مندان از نسل‌های پسین، الگو بوده و مردم از بستر زیارتِ وجود ممتازشان و یا زیارت مقبره و بارگاهشان، با ویژگی‌های شخصیتی آنان آشناتر شده و پیمودن طریق سعادت، برایشان هموار گردد. (نک: صمدانیان، عادل فر،1394: 128)

گفتنی است، نصوص دینی، شایستگانی را که الگوی جامعه بشری شمار می‌شوند، برخوردار از شاخصه‌های برجسته‌ای دانسته که برخی از این شاخصه‌ها عبارت‌اند از:

3-1-1-1. آراستگی ظاهری

آراستگی ظاهر افراد، نوعی تکلیف اجتماعی برای احترام به حقوق هم نوعان تلقی شده است. چه اینکه بنابر تصریح آموزه‌های روایی، سیمای ظاهری آراسته، پاداش معنوی در پی داشته (نک: کلینی، 1426 ق، 1157) و در مقابل، ژولیدگی و عدم آراستگی خشم و غضب الهی را سبب خواهد شد. (مجلسی، 1403 ق، ج 76، 303). ازاین‌رو، آراستگی افزون بر نقش‌آفرینی در روابط اجتماعیِ درون گروهی مومنان و الگوپذیری، شُکوه و صلابتی را پدید می‌آورد که به تقویت باورها و ارزش‌های دینی و مذهبی مدد خواهد رساند. بدین قرار، در زیارت بقاع متبرک، یکی از مهم‌ترین شاخصه‌های جذابیت که به‌صورت مستقیم می‌تواند در الگوپذیری زیارت کنندگان ایفای نقش نماید، آراستگی حرم و فضای فیزیکی این مکان‌های مقدس می‌باشد. بارگاه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف همواره به همت مسئولان و خادمان پرافتخار ایشان، از این ویژگی برخوردار می‌باشد.

3-1-1-2. آراستگی اخلاقی

دیگر از شاخصه‌های انسان‌های الگو و برجسته، زینت این بزرگواران به آراستگی اخلاقی است. این شاخصه نیز افزون برجذب دیگران، در تقویت بنیه‌های دینی و مذهبی اثرگذار می‌باشد. قرآن کریم رسول خاتم (ص) را به سبب برخورداری ممتاز از این ویژگی ستوده (نجم/4) و خطاب به حضرتش فرموده است: «فَبِما رَحمَه مِنَ اللهِ لِنتَ لَهُم وَ لَو کُنتَ فَظاً غَلیظَ القَلبِ لانفَضّوا مِن حَولِکَ فَاعفُ عَنهُم وَ استَغفِر لَهُم وَ شَاوِرهُم فِی الامرِ فَاِذا عَزَمتَ فَتَوکّل عَلَی اللهِ اِنّ اللهَ یُحِبّ المُتَوَکِّلینَ؛ پس به [برکت] رحمت الهی با آنان نرم خو [و پرمهر] شدی و اگر تندخو و سخت‌دل بودی قطعاً از پیرامون تو پراکنده می‌شدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه. در کار [ها] با آنان مشورت کن و چون تصمیم گرفتی، بر خدا توکل کن زیرا خداوند توکل‌کنندگان را دوست می‌دارد».(آل‌عمران/159). از آیه یادشده به‌روشنی می‌توان دریافت، تخلف آدمی به شایستگی‌های اخلاقی، جاذبه‌هایی را نزد دیگران پدید می‌آورد؛ ازاین‌رو، چنانچه این آراستگی به‌ویژه در عناصر مذهبی نمود پیدا نماید، می‌تواند در تقویت پایه‌های دینی و اعتقادی مخاطبان نقش‌آفرینی کند.

بدین قرار و بنابر دیدگاه جامعه شناسان (نک: لوبون، 1380: 141- 146) رعایت آموزه‌های اخلاقی همان اصل ایجازگونه‌ای است که حتی در پیروزی‌های گسترده مسلمانان پس از رحلت پیامبر (ص) نقش کلیدی ایفا نموده است. به باور این دسته، مسلمانان با تکیه صرف بر نیروی نظامی هیچ‌گاه نمی‌توانستند با این شتاب و گستردگی به قلمرو وسیع آن روزگاران خویش دست یابند. از سوی دیگر، خلق‌وخوی اهل‌بیت عصمت و امامزادگان نیز، نسخه‌ای از همان اخلاق ناب نبوی (ص) شمار می‌شود که می‌تواند در گرایش شیعیان، زائران و مجاوران در زمان زندگی و حتی مرگ ایشان اثرگذار باشد. شخصیت ممتاز امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، به جهت بهره‌مندی از نسب خالص نبوی و به‌ویژه تربیت خاص امام رضا (ع) (نک: سادات متقدمِ گیلان، ص ۲۰۱) از این آراستگی سرشار بوده و همواره الگویی تمام و کمال برای ارادتمندان به‌حساب آمده است.

3-1-2. هویت بخشی و نهادینه‌سازی روح یگانه‌پرستی

دومین کارکرد مهم حضور این امامزاده در منطقه گیلان به‌ویژه آستانه‌اشرفیه، هویت بخشی به زیارت کنندگان و مجاوران آستان حضرتش هست که این امر در غایت خویش، روحیه توحیدی و خداپرستی زیارت کنندگان را قوت می‌بخشد. در جای خود ثابت‌شده که فرهنگ هر جامعه آمیزه‌ای از باورها و آیین‌هایی است که در طول تاریخ از سوی پیشینیان آن جامعه به‌عنوان الگو و سبک زندگی نهادینه‌شده و در قالب فرآیند جامعه‌پذیری میان نسل‌های گونه‌گون آن، به گردش درآمده است. بارگاه مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، به‌عنوان پایگاهی تاریخ‌ساز و فرهنگ نهاد، مرکزی برای انجام مناسک و آیین‌های مذهبی در منطقه شمار شده که خیل مشتاقان با حضور در این بقعه متبرک، به لحاظ اعتقادی تقویت‌شده و درنتیجه، هویت دینی و مذهبی خویش را ساخته و یا بازیابی می‌نمایند. (نک: رضاپور وکلدی، 1395: 47 و 48). افزون بر این و بنابر تصریح آموزه‌های روایی (نک: کلینی، 1407 ق، ج 1: 90) امامان معصوم (ع) به‌عنوان طلایه داران گستره عبودیت و اطاعت پروردگار، حجت و گواه خداوند سبحان در زمین معرفی گردیده‌اند؛ از سوی دیگر و بنابر آنچه در کارکرد الگویی تبیین شد، امامزادگان به‌عنوان خلف صالح معصومان، اسوه‌های بندگی – البته در مرتبه‌ای پایین‌تر از آن بزرگواران - شناخته‌شده و تالی تلو راستین ایشان شمار می‌شوند. ازاین‌رو، حضور بارگاه ملکوتی ایشان در منطقه، می‌تواند افزون بر هویت‌یابی، همواره با سایر بهره‌های معنوی و به‌ویژه قوت بخشی روح توحیدی زیارت کنندگان و مجاوران همراه بوده و در فرجام خویش آرامشی روحانی و معنوی را در این گروه سبب شود. (نک: صمدانیان، عادل فر،1394: 128 و 129).

3-1-3. بهره‌مندی از شفاعت

بهره‌مندی از برکات زیارت امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، از دیگر بسترهایی است که به تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی می‌انجامد. بهره‌مندی از شفاعتِ زیارت شونده، یکی از مهم‌ترین برکات زیارت شمار می‌شود که در غایت خویش تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی را سبب خواهد شد. به نظر می‌رسد، این سخن از رسول خدا (ص) که فرمودند: من زارمی حیا و مینا کنت له شفیع یوم القیامه» (مجلسی، 1403 ق، 141) می‌تواند در مورد زیارت سایر اهل‌بیت و حتی امامزادگان، قابل‌تعمیم باشد؛ به دیگر سخن، ازآنجاکه هریک از این ذوات مقدس به وجود نازنین رسول خدا (ص) انتساب دارند، زیارت هریک از ایشان می‌تواند در حکم زیارت آن بزرگوار تلقی شده و بهره‌مندی از شفاعت را در پی داشته باشد.

افزون بر این، به نظر می‌رسد، شفاعت و تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی لازم و ملزوم یکدیگر باشند؛ بدین معنا که هم شفاعت می‌تواند در تقویت بنیه اعتقادی ایفای نقش نماید و هم قوت بخشی به باورهای دینی و مذهبی می‌تواند سبب برخورداری از شفاعت گردد.

3-1-4. هم‌افزایی فرهنگی و اجتماعي

جامعه شناسان، همبستگی اجتماعی (نک: یان و گولپلوار، 2012) را مجموعه‌ای از ارزش‌ها و هنجارهای فرهنگی مشترک دانسته‌اند که می‌تواند در ایجاد اعتماد اجتماعی در یک جامعه نقش‌آفرینی نموده و در ادامه به مشارکت اجتماعی منتج گردد؛ گفتنی است، مشارکت اجتماعی از گونه‌های مشاركت محسوب شده و به فرآيندي اطلاق می‌گردد، كه از طريق آن اجتماع يا گروه به هم می‌پیوندند تا عملكردهاي مورد انتظار را به اجرا درآورند. (نک: علوي تبار،1379، ص 134)

از سوی دیگر، نظام اجتماعی بر پایه تعاون و همیاری استوارشده و بسیاری از اندیشمندان (نک: فارابی، 1991 م: 117، ابن خلدون، 1385، ج 1: 77) بر این باورند که فلسفه زیست اجتماعی انسان، عدم توانایی در برآورده کردن تمام نیازهایش می‌باشد. ازاین‌رو، حضور و مشارکت افراد در بارگاه و همچنین آداب آیینی امامزاده سید جلال‌الدین اشرف نیز می‌تواند به سهم خویش در پدیدآوری همبستگی و همیاری اجتماعی ایفای نقش نماید که این امر سرانجام به افزایش توانِ بنیه اعتقادی زیارت کنندگان و مجاوران آستان حضرتش منتهی می‌گردد. به دیگر سخن، یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت همیاری و همبستگی اجتماعی، افزایش انگیزه و روحیه لازم و کافی برای حرکت همگان در مسیر رشد، شکوفایی و سعادت است که تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی از آن سرچشمه می‌گیرد. به نظر می‌رسد، امام رضا (ع) نیز برپایه همین باور، برترین مسلمانان را کسی می­دانند که بیش از دیگران نسبت به همیاری اجتماعی کوشا بوده و خیرخواه‌ترین افراد نسبت به برادران خود و جامعه اسلامی باشد (صدوق، 1383، ج 1: 284). بدین قرار، دیگر از بسترهای تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی، همبستگی، همیاری و هم‌افزایی اجتماعی شمار می‌شود.

افزون بر این، وجود این امامزاده در هم‌افزایی فرهنگی نیز ایفای نقش نموده و از این بستر به تقویت باورها و ارزش‌های اعتقادی مدد می‌رساند؛ چه اینکه به باور اهل فرهنگ (نک: كنفرانس منطقه‌ای آسيا و غرب اقيانوس آرام، 32:1983)، مشارکت فرهنگی در پيوند تنگاتنگ با مشاركت اجتماعي و سياسي بوده و به دریافت‌های ژرف و عمیق مردمان از سرمایه‌های فرهنگی خویش و نیز هم‌افزایی در راستای حفظ ميراث و دستاوردهاي فرهنگی‌شان اشاره دارد. شهر آستانه‌اشرفیه در استان گیلان، با دارا بودن سرمایه‌های غنی فرهنگی مذهبی به‌ویژه آستان مقدس امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، در درازنای تاریخ، به‌عنوان مرکزی برای گردهم آیی دوستداران اهل‌بیت شناخته‌شده است؛ ازاین‌رو و به بهانه هر مناسبت مذهبی و فرهنگی، همواره آیین‌های دینی خاصی در آن برگزار می‌گردد؛ که این امر حس مشترکی را در شرکت‌کنندگان در مراسمش پدید می‌آورد. به دیگر سخن، هم‌افزایی (مشارکت) فرهنگی در نگاه اندیشمندانِ فرهنگی به معنای شركت داوطلبانه، ارادي و آگاهانه افراد، گروه‌ها و سازمان‌های تشکیل‌دهنده يك جامعه در ابعاد گوناگون زندگي فرهنگي آن جامعه به‌منظور گسترش توسعه پايدار، متوازن و همه‌جانبه حيات فرهنگي قلمداد شده است. (غفاري و نيازی، 1386: 30).

ازاین‌رو، بارگاه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، به جهت معنویتش این فرصت را برای مشتاقان مراسم و مناسک فرهنگی فراهم می‌آورد که از بستر شرکت در آیین‌هایش، به تقویت بنیه اعتقادی خویش کمک کنند. بر این اساس، جامعه شناسان باور دارند: «مراسم مذهبی موقعیت‌های برجسته‌ای هستند که از طریق آن‌ها، سمبل‌های مذهبی برای حفظ ایمان کوشش می‌کنند. برای اکثریت مذهبی‌ها در هر جمعیتی، شرکت در مراسم موجب می‌شود علاوه بر مواجه‌شدن با یک جهان‌بینی، آن را به‌عنوان وجهی از شخصیت خود نهادینه سازند». (مک لویین، 1383: 11). (ن.ک: رضاپور وکلدی، 1395: 51 - 55).

3-1-5. پویاسازی و پدیدآوری سرزندگی

بنابر آنچه در بخش پیش‌گفته بیان شد، مکان‌های مقدس مذهبی از گذشته تاکنون به‌عنوان مرکزی برای تعامل اجتماعی قلمداد گردیده است. بدین قرار، در این مکان‌ها علاوه بر انجام مناسک و مراسم مذهبی، مردمان با یکدیگر آشنا شده و همین امر، بروز و ظهور گونه‌ای سرزندگی و پویایی معنوی را در شهرها سبب گردیده است. به باور پژوهشگران (نک: ستاری فرد،1394: 155 و 141) سرزندگی مذهبی علاوه بر این‌که بستری برای تقویت ارزش‌ها و باورهای دینی و مذهبی شمار می‌شود، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های توسعه شهرنشینی به‌ویژه در جوامع اسلامی قلمداد گردیده و بر این اساس، دارای اهمیت می‌باشد؛ به دیگر سخن، بناهاي تاريخي و مکان‌های مذهبی، به سهم خویش کیفيت زندگي، آداب‌ورسوم، عقايد، ارزش‌ها، هنجارها و در یک‌کلام، فرهنگ منطقه خویش را بازمی‌تاباند. ازاین‌رو، آستان امامزاده سید جلال‌الدین اشرف نیز به‌عنوان یک بنای مقدس، از بستر کنش‌ها و گونه گونی فعالیت‌های درونی و نیز کاربری‌های پیرامونی، علاوه بر بازتابیدن فرهنگ منطقه، گونه‌ای سرزندگی مذهبی را پدید می‌آورد. بدین قرار، حضور افراد در فضای امامزاده به‌قصد زیارت و ارتباط باخدای خویش از یک‌سو و جانمایی تنوعی از فعالیت‌های سنتی و مدرن که به‌خوبی با یکدیگر و با فضای روحانی حرم هماهنگ شده از سوی دیگر، سبب پویایی و سرزندگی مذهبی منطقه گردیده است.

3-1-5-1. مؤلفه‌های پدیدآورنده سرزندگی در محدوده امامزاده سید جلال‌الدین اشرف

این مؤلفه‌ها در دو بعد فرهنگی اجتماعی و نیز معناشناختی قابل‌بررسی می‌باشد:

یکم، مؤلفه‌های فرهنگی اجتماعی که دربرگیرنده کانون‌های اجتماعی (شامل صحن و فضای وقوف، مقبره شهدا در حیاط مسجد، کتابخانه و فضای درونی حرم برای زیارت)، وجود فضاهای 24 ساعته (شامل بازار منتهی شده به امامزاده، بازارچه‌های متعدد در اطراف امامزاده و نیز تکیه مجاور امامزاده) و همچنین تعامل قومیت‌های اجتماعی گونه‌گون از بستر زیارت می‌باشد.

دوم، مؤلفه‌های معناشناختی که دربرگیرنده عناصر بهبود بخش کیفیت برگزاری مراسم مذهبی امامزاده و نیز عناصر پدیدآورنده آرامش معنوی و روحی مراجعه‌کنندگان می‌باشد.

3-2. کاهش آسیب‌های اجتماعی

دیگر از کارکردها و آثار آستان امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، نقش بازدارندگی حضور این بارگاه مقدس در منطقه است که می‌تواند در کاهش آسیب‌های اجتماعی نقش‌آفرینی نماید. به باور جامعه شناسان (نک: زلفعلی فام و آقایی، 1393: 78) یکی از مسایل مهم و اساسی تاثیرگذار در جوامع کنونی، پدید آمدن دگرگونی­های روزافزون در نگرش‌ها و تفکرات و شیوه زندگی افراد مختلف جامعه است. از سوی دیگر، رشد شتابان جمعیت شهرها منجر به بروز و ظهور مشکلات و مسائل پیچیده به‌ویژه وقوع انواع ناهنجاری‌های اجتماعی شده است. افزایش جرم و جنایت در شهرها، امنیت و آسایش شهروندان را تهدید نموده و انسجام جامعه را مختل می‌سازد. وقوع بیش‌ازحد این جرائم در محیط‌های شهری نه‌تنها با اصول مسلم نظام اجتماعی ناسازگار است، بلکه سبب پیدایش ضایعه‌های سنگین، سختی و رنج انسان‌ها، هدر رفت منابع اقتصادی، سرخوردگی شهروندان و وخامت کلی کیفیت زندگی خواهد شد. (هرنادو، 1380: 11). ازاین‌رو، خودکشی، طلاق، اعتیاد، سرقت و... ازجمله آسیب‌های اجتماعی می‌باشند که گریبان جامعه امروز را گرفته و به سهم خویش، کژ کارکردی و نارسایی دستگاه‌های عمومی جامعه و عدم ایفای صحیح وظایف آن‌ها را باز می‌تابانند. (نک: آقایی، تیمورتاش، 1389: 4). بر این اساس و بنابر مطالب یادشده، تبعات و پیامدهای آسیب‌های اجتماعی در این مجال موردبررسی قرار می‌گیرد:

نخست، افزایش ناامنی اجتماعی: آسیب اجتماعی به معنای اختلال و ناهنجاری اجتماعی اعلام‌شده و با ناامنی اجتماعی – که عبارت از تهدید و تعرض نسبت به جامعه و اجزای آن می‌باشد - رابطه مستقیم دارد. بر این اساس، به هر میزان که آسیب اجتماعی در جامعه افزایش یابد، ناامنی اجتماعی نیز فزونی خواهد یافت.

به باور پژوهشگران (نک: همان: 8 و 9 و 21) ناامنیِ اجتماعی تهدید علیه ارزش‌های موجود یک جامعه را سبب خواهد شد. بدین قرار، هرگاه جامعه‌ای از تأمین حداقل امنیت برای یک زندگی قابل‌قبول و مطلوب ناتوان بوده و شهروندان آن از سوی گروه‌ها و افراد منحرف، بزهکار و مجرم در معرض خطر و تهدید قرار گیرند، ناامن تلقی می‌شود. ناگفته پیداست، در چنین جامعه‌ای اضطراب و نگرانی نرخ بالایی داشته و شهروندان حتی در خانه خویش امنیت نخواهند داشت.

دوم، پدید آمدن آنومی فرهنگی: دیگر از تبعات و پیامدهای آسیب‌های اجتماعی پدید آمدن آنومی فرهنگی شمار می‌شود؛ در شرایطی که جامعه گرفتار اختلال‌های اخلاقی، ارزشی و عدم سازگاری در هنجارها شده و تعادل معمول حیات اجتماعی به مخاطره افتد، نا به سامانی‌ای در آن نمود می‌یابد که نظم اجتماعی را از میان برداشته و رفته‌رفته پدیده آنومی، مجال بروز و ظهور خواهد یافت. از دیدگاه جامعه شناسان (نک: خاشعی و مستمع،1392: 63 و 66) آنومی به واکنشی اطلاق می‌گردد که در برابر نظارت و کنترل اجتماعی و از بستر کناره‌گیری از نظم موجود در جامعه به وقوع می‌پیوندد؛ بر این اساس، مفهوم آنمی ازآن‌جهت بابی نظمی متفاوت است که آنومی فرهنگی به رغم وجود نظم و مقررات در جامعه و از بستر سرپیچی از آن رخ خواهد داد.

بنابر مطالب یادشده، بقاع متبرک - که به جهت معنویت شان به‌عنوان یک سرمایه فرهنگی شناخته می‌شوند - می‌توانند نقش به سزایی در کاهش آسیب‌های اجتماعی، کم اثر شدن تبعات آسیب‌های اجتماعی و همچنین ارتقای سرمایه انسانی و اجتماعی ایفا نمایند. امامزاده سید جلال‌الدین اشرف با توجه به پیشینه نَسبی و تربیتی و علی‌الخصوص به سبب گرایش مردم منطقه، می‌تواند به‌صورت ویژه در این مهم نقش‌آفرینی نماید. کاهش آسیب‌های اجتماعی از بستر مؤلفه‌های زیر صورت می‌پذیرد:

3-2-1. ارتقای امنیت فردی و اجتماعی

یکی از مهم‌ترین بسترهایی که کاهش آسیب‌های اجتماعی را سبب می‌شود، ارتقا و بالابری امنیت فردی و اجتماعی قلمداد شده است. از نگاه جامعه شناسان (نک: صمدانیان، عادل فر،1394: 128) یکی از مهم‌ترین کارکردهای مکان‌های مذهبی، پدیدآوری آرامش روحی و معنوی در وجود زایران می‌باشد. ازآنجاکه، زایر معمولاً با انبوهی از مشکلات به مکان‌های مقدس و زیارتی عزیمت می‌کند، از بستر صرف حضور در این بقاع متبرک و به‌ویژه از شاهراه ایجاد ارتباط معنوی و روحانی با صاحب آن بقعه سبک‌بار می‌گردد. ازاین‌رو، هرگاه آدمی به زیارت امام یا امامزاده‌ای مشرف می‌شود، او را شنونده مشکلات خویش دانسته و ضمن بیان خواسته‌هایش، نسبت به برآورده شدن آن امیدوار می‌گردد؛ که همین امر، اندیشه‌ای مثبت و آرامشی روحی و معنوی را در وی پدید خواهد آورد.

از سوی دیگر و بناتر یافته‌های پژوهشگران (نک: رضا پور وکلدی، 1395: 48) این آرامش روحی و روانی سبب بروز و ظهور حسّ اطمینان خاطر، تقویت روحیه تعلق مکانی و آسودگی خیال گردیده که در غایت خویش نهادینه شدن امنیت فردی و سپس اجتماعی را به ارمغان خواهد آورد. به‌علاوه، شرکت در اجتماعات یا گروه‌های مختلف اجتماعی و به‌منظور تحقق و تحکیم امنیت اجتماعی امری لازم و اجتناب‌ناپذیر می‌نماید. ازاین‌رو و بناتر دیدگاه صاحب‌نظران حوزه مسائل اجتماعی (نک: موحد و همت، 1392: 62) جامعه‌ای پدید نمی‌آید، مگر این‌که شهروندانش باورهایی همسو داشته باشند. بدین قرار، زندگی اجتماعی همواره بر مجموعه‌ای از اصول و قواعد استوار است که سبب می‌شود خِرد شهروندان از نظریاتی که منجر به هم‌افزایی می‌شود، تبعیت نموده که سرانجام از بستر این هماهنگیِ میان اندیشه‌ای، نظم اجتماعی استقرار خواهد یافت.

بر این اساس و بنابر مطالب یادشده می‌توان این‌گونه برداشت نمود که امنیت فردی و اجتماعی جامعه ناشی از استمرار وجود ارزش‌های فرهنگی است و از این لحاظ، بارگاه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف به‌عنوان یک سرمایه و ارزش غنی فرهنگی، به حفظ اعتماد درونی، استفاده بهینه از فرصت‌ها و ارتقای سطح زندگی اجتماعی کمک نموده و کاهش آسیب‌های اجتماعی را سبب خواهد شد.

به دیگر سخن، ازآنجاکه وجود این مکان مقدس از امتیازات و ظرفیت‌های معنوی شهر آستانه‌اشرفیه به شمار می‌رود، مرکزی برای گردهم آیی شهروندان این شهر در مناسبت‌های گوناگون تلقی شده که تقویت روحیه تعلق مکانی (نک: رضا پور وکلدی، 1395: 50) در میان شهروندان را سبب می‌شود که همین امر می‌تواند در احیا و ارتقای امنیت فردی و اجتماعی شهروندان نقش‌آفرینی نماید. افزون بر این، تقویت روحیه تعلق مکانی، به‌عنوان مفهومی که با مقوله امنیت فردی و اجتماعی پیوستگی دارد، حس علاقه‌مندی نسبت به شهر و محل زندگی را در شهروندان تقویت کرده و درباز سامانی نظم شهری و درنتیجه کاهش آسیب‌های اجتماعی نقش مهمی ایفا خواهد نمود.

3-2-2. رفتار اجتماعی و فرهنگی (= تعامل)

اگرچه مؤلفه «هم‌افزایی فرهنگی و اجتماعی» - که در بخش پیشین مورد واکاوی قرار گرفت – به‌عنوان بستری برای تقویت ارزش‌های دینی و مذهبی قلمداد گردید، اما به نظر می‌رسد، عنصر «رفتار اجتماعی و فرهنگی» را می‌توان در زمره بسترهایی دانست که به کاهش آسیب‌های اجتماعی منتهی می‌گردد؛ ازاین‌رو، به‌روشنی می‌توان دریافت، گستره فرهنگ و اجتماع به‌اندازه‌ای گسترده است که از یک‌سو می‌تواند در تقویت باورها و ارزش‌های دینی و مذهبی ایفای نقش نموده و از سوی دیگر، کاهش آسیب‌های اجتماعی را سبب گردد. بر این اساس و برپایه استدلال یادشده، به نظر می‌رسد، مقوله فرهنگ و اجتماع از منظر هر دو بعد، قابل‌بررسی بوده و لذا در این مجال، تعامل فرهنگی اجتماعی از زاویه نقش‌آفرینی در کاهش آسیب‌های اجتماعی موردبررسی قرار می‌گیرد.

«رفتار اجتماعی» در اصطلاح دانش جامعه‌شناسی (نک: رضاپور وکلدی، 1395: 50) به تعامل (کنش و واکنش) انسان ها با یکدیگر در سطح اجتماع اطلاق گردیده است. بر این اساس، تعامل اجتماعی که به لحاظ منطقی می‌بایست برپایه ارزش‌هایی چون دوستی و برادری، حس یگانگی، پذیرش جمعی، همکاری و تعاون شکل گیرد (نک: همان‌جا)، می‌تواند شهروندان یک جامعه را در مسیر تحقق زندگی بهتر و جامعه‌ای توسعه‌یافته‌تر یاری رساند.

از سوی دیگر، آن دسته از کنش‌ها و واکنش‌های انسانی را که بر مبنای فرهنگ و آموزه‌های فرهنگی رخ می‌دهد، می‌توان «رفتار فرهنگی» نامید. به باور صاحب‌نظران (نک: وات، 1389: 16، ونک، 1383: 420- 419) «فرهنگ اسلامی» افزون بر شکل‌گیری برپایه ارزش‌های یادشده، در نظام تعامل فرهنگی ِسازنده خویش، به مفاهیمی چون همزیستی مسالمت‌آمیز با اهل کتاب، دانش‌اندوزی و دانش‌آموزی و ترک تعصب قومی و مذهبی نیز تکیه نموده و بر همین اساس، زمینه شکل‌گیری و رشد تمدنی با درون‌مایه‌های غنی را فراهم ساخته است. به دیگر سخن، عنصر ارتباط و تعامل، همواره یکی از اصول مهم در شکل‌گیری، گسترش و نیز انتقال فرهنگ‌ها و تمدن‌ها (نک: بارتلد، 1383: 13) تلقی گردیده است؛ درحالی‌که نبود تعامل فرهنگی سازنده با دیگران، سبب خامی، رکود، سکون و عدم تکامل فرهنگ خواهد شد؛ (نک: صدر، 1379: 49) ازاین‌رو، امروزه پیامدهای چشمگیر تمدن اسلامی به جهت ریشه‌دار بودن و ژرفای معنوی حتی بر سایر فرهنگ‌ها و تمدن‌های بشری نیز سایه افکنده (نک: وات، 1389: 16، هونکه، 1383: 420- 419) و گستره فرهنگ و تمدن اسلامی را حتی در دورترین نقاط جهان گسترانده است؛ چه اینکه اصل ارتباط از دیدگاه آموزه‌های اسلامی به‌ویژه به‌منظور تعامل فرهنگی - البته به‌شرط سازگاری با نگرش توحیدی - پسندیده می‌باشد. در سوی مقابل، اعراب پیش از ظهور اسلام، به سبب سکونت در بادیه و کوچ مداوم به مناطقی که دور از فرهنگ بودند، به‌نوعی عزلت گرایی فرهنگی دچار شده و بیشتر در بدویتِ ضد فرهنگی خویش فرو رفته بودند (شکویی، 1389: 155). بر این اساس، به‌روشنی می‌توان دریافت، آموزه‌های اساسی اسلام، وجه مشترک همه ادیان توحیدی است.

بدین قرار، مراکز دینی و مذهبی، به جهت ارزش و قداستی که نزد مردمان دارند، به‌عنوان مکان‌های پر رفت‌وآمد شناخته‌شده که می‌تواند عالی‌ترین جلوه‌گاه کنش و واکنش‌های اجتماعی و فرهنگی در میان شهروندان تلقی گردد. بقاع متبرک امامزادگان افزون بر تقویت بنیه اعتقادی زیارت کنندگان، می‌توانند در کاهش آسیب‌های اجتماعی نیز اثرگذار باشند. حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف در منطقه گیلان نیز از شاهراه برقراری تعامل اجتماعی و فرهنگی میان ارادتمندان آستانش، علاوه بر قوت بخشی به باورهای دینی و مذهبی ایشان، آموزه‌های ارزشی‌ای چون دوستی و برادری، نوع‌دوستی، همکاری و تعاون و از همه بالاتر، همزیستی مسالمت آمیز، ایمن و به‌دوراز تهدید برای هم نوعان – که انسان جهان امروز گهگاه فرسنگ‌ها با این آموزه‌ها فاصله گرفته است - تأکید نموده و در جهت نیل به ارزش‌های اصیل فرهنگِ اسلامی پا می‌فشارد؛ بی‌گمان، دوستداران آن بزرگوار نیز به جهت حرمت‌داری فراوان حضرتش نزد ایشان، تلاش می‌نمایند به این ارزش‌های اصیل پای بند گردیده و تا آن اندازه که در توان دارند، خویش و حتی دیگران را از گرفتاری به آسیب‌های اجتماعی و دوری از آموزه‌های ارزشی یادشده مصون بدارند. ناگفته پیداست، این‌همه، برکت و برون داد حضور امامزاده سید جلال‌الدین اشرف در منطقه می‌باشد.

3-2-3. تقویت پای بندی اجتماعی

یکی دیگر از عناصری که از بستر آن می‌توان آسیب‌های اجتماعی را کاهش بخشید، تقویت پای بندی اجتماعی می‌باشد. نورخان‌تر ثابت شد، امامزادگان و بقاع متبرک در زمره سرمایه‌های فرهنگی شمار می‌شود. از سوی دیگر، در جوامع بشری سرمایه فرهنگی به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین مؤلفه‌های اجتماعی در راستای تعیین نگرش‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و حتی سیاسی نقش‌آفرینی می‌نماید؛ ازاین‌رو، جامعه شناسان (نک: زلفعلی فام و آقایی، 1393: 78) سرمایه فرهنگی را به‌عنوان مؤلفه‌ای اثرگذار در جریان روابط اجتماعی یاد نموده و آن را عاملی در جهت رویه سازی توسعه شهری دانسته‌اند. از سوی دیگر، حضور شهروندان در جامعه، می‌بایست در چهارچوب مقررات و به‌تبع آن، در قالب التزام‌ها و پایبندی‌های اجتماعی صورت پذیرد که به سهم خویش به‌منزله پیش‌شرط اساسیِ نیل به‌سلامت اجتماعی و فرهنگی جامعه تلقی می‌گردد؛ ازاین‌رو، «شهروندی» مقوله‌ای است که بااحساس تعلق اجتماعی و هویت ملی و نیز هویت دینی و فرهنگی پیوست داشته و همچنین با چگونگی نظام سیاسی و اقتصادی پیوند خورده است (نک: همان‌جا)؛ بر این اساس، هراندازه مشارکت شهروندان در جامعه شهری افزایش‌یافته و پای بندی اجتماعی‌شان بیشتر شود، نشان از تعلق اجتماعی‌شان بوده و به این سبب، مسیر توسعه برایشان هموارتر می‌گردد. از دیگر سو، هرگاه شهروندان سرمایه فرهنگی جامعه خویش را بشناسند، در پای بندی به ارزش‌ها و الزام‌های اجتماعی متعهدتر گردیده و مسیر تحقق توسعه شهری را – که لازمه کاهش آسیب‌های اجتماعی و بروز و ظهور تعالی و پیشرفت آن شمار می‌شود - تسهیل خواهند نمود. ازاین‌رو، چنانچه شهروندان شهر آستانه، بارگاه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف را به‌عنوان سرمایه غنی فرهنگی محل زندگی خویش شناخته و آن را به‌عنوان سند بازتابنده هویت دینی و ملی باور نمایند، پای بندی اجتماعی‌شان قوت یافته و به توسعه شهری دست خواهند یافت. حال، چنانچه پدیده توسعه شهری در پرتو هنجارهای اسلامی رخ دهد، می‌تواند در فرجام خویش کاهش آسیب‌های اجتماعی را سبب شده و فرونشست آسیب‌های اجتماعی، شکوفایی، پیشرفت و تعالی (نک: ازکیا و غفاری، 1387: 24) را به ارمغان خواهد آورد؛ ازاین‌رو و به جهت اهمیت مقوله توسعه شهری، در این مجال به این مهم پرداخته می‌شود.

3-2-3-1. توسعه شهری (= توسعه فرهنگی اجتماعی)

جامعه شناسان (نک: ستوده، 1373، 126)، مهم‌ترین انگيزه و سبب حضور و مشارکت آدمی را در متن اجتماع، فطرت جمع‌گرایی و بعد اجتماعي وجود او عنوان نموده‌اند. بدین قرار، چنانچه احساس تعلق (نک: محسني و جار اللهی 11، 138) به اجتماع در وجود آدمی شكل نگیرد، آدمی به‌اصطلاح دچار «ازخودبیگانگی» شده و از پیِ آن، هرگونه مشاركت اجتماعی را رها می‌نماید که این امر درنتیجه، نه‌تنها توسعه شهری را محقق نمی‌کند، بلکه ماندگاری جامعه را نیز به مخاطره خواهد انداخت. به دیگر سخن، ازخودبیگانگی، ازجمله برون دادهای ساختار بروکراسی جامعه مدرن بوده (نک: محسني تبريزي، 1375، 103-98) و به نظر می‌رسد، عامل ظهور و بروز آن، عدم توانایی شهروندان در فراگیری چگونگی کنترل پیامدهای اعمال و رفتارهای خویش می‌باشد؛ ازاین‌رو، ازخودبیگانگی مقوله‌ای جامعه‌شناختی و روان‌شناختی شمار می‌شود (نک: همانجا)، كه می‌توان آن را به‌عنوان فاجعه قرن معاصر دانست.

از سوی دیگر، توسعه شهری برآیند توسعه اجتماعی و فرهنگی به نظر می‌رسد. از نگاه اندیشمندان توسعه اجتماعی (نک: رضاپور وکلدی، 1395: 54) عبارت از سیستمی اجتماعی است که برون داد آن، مشارکت شهروندان در متن پدیده‌های اجتماعی و سرانجام بهبود کیفیت زندگی خواهد بود؛ توسعه فرهنگی (نک: گنجی و الماسی بیدگلی، 1391: 176) نیز به معنای فراهم آوردن شرایط و امکاناتی برای شهروندان اعلام‌شده که از بستر آن شاخص‌های رشد فرهنگی تبلور خواهند یافت. ازاین‌رو، توسعه فرهنگی مبنای همه توسعه‌ها قلمداد شده است. چه اینکه، فرهنگ چگونگی روابط شهروندان با محیط و مردم درون و بیرون و نیز نحوه دریافت اطلاعات از محیط و تفسیر آن را تعیین می‌کند. (تری یاندیس، 1378: 44- 47)؛ بنابراین، در رویکرد توسعه فرهنگی، ساختن شهروندانی پویا، شاداب، آگاه، ارزش‌گرا و پای بند به هنجارهای اجتماعی به‌عنوان هدف غایی معرفی گردیده است. (حبیب پور و غفاری،1390: 86).

از مجموع مطالب پیش‌گفته می‌توان این‌گونه برداشت نمود که توسعه اجتماعی و فرهنگی، در برآیند خویش توسعه شهری را سبب شده و توسعه شهری شاهراه تقویت پای بندی اجتماعی شمار می‌گردد؛ که چنانچه آموزه‌های شریعت اسلامی مبنای توسعه فرهنگی و اجتماعی قرار گیرد، کاهش آسیب‌های اجتماعی را موجب شده و جامعه شهروندی را رفته‌رفته در مسیر پایدارسازی آرمان‌شهر (= مدینه فاضله) قرار خواهد داد. ازاین‌رو، در شهرهایی که دارای مکان‌های مقدس (نک: مرتضی، 1387، ص 123) به‌ویژه امامزاده می‌باشند، به‌شرط بهره‌مندی از معنویت آن مدفون مکرم (نک: موسوی و سلطانی، 1393، ص 80)، توسعه شهری و از پیِ آن تقویت پای بندی اجتماعی شهروندان و درنتیجه، کاهش آسیب‌های اجتماعی میسورتر خواهد بود. بدین قرار، شهر آستانه‌اشرفیه به جهت حضور بارگاه امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، از این ظرفیت برخوردار است که شهروندانی پای بند به هنجارهای اجتماعی تربیت نموده و آسیب‌های اجتماعی در میان شهروندان را به گونه چشمگیری کاهش دهد.

3-2-4. انسجام اجتماعی

انسجام اجتماعی، یکی دیگر از بسترهایی است که می‌تواند در کاهش آسیب‌های اجتماعی نقش‌آفرینی نماید. از دیدگاه جامعه شناسان (نک: رضا پور وکلدی، 1395: 52 و 53) یکی از جریان‌های مهم اجتماعی، جریان کنش متقابل است که همواره متأثر از ارزش‌ها تبلور می‌یابد؛ ارزش‌های مشترک سبب می‌شود، شهروندان نسبت به همدیگر به‌ویژه در جوامعی که از تنوع فرهنگی برخوردار هستند، حس بهتری پیدا نموده و نزدیک‌تر گردند. ازاین‌رو، واکاوی کنش اجتماعی منهای نظام اجتماعی - که ترکیبی از نظام فرهنگی و شخصیتی می‌باشد – میسور نخواهد بود. از سوی دیگر، ساختار شخصیتی هر یک از شهروندان، تابعی از قواعد، هنجارها و الگوهایی است که نسخه‌ای از شاکله فرهنگی قالب جامعه تلقی می‌گردد. بر این اساس، مراسم دینی عنصر مهمی از نظام الگودار فرهنگی شمار می‌شود (نک: همانجا) که به لحاظ برخورداری از ارزش‌ها و هنجارهای عام دینی، افزون بر فراهم آوری شهروندان و برقراریِ کنش متقابل میان آنان، گونه‌ای جامعه‌پذیری و انسجام را در وجودشان نهادینه نموده و درنتیجه کاهش آسیب‌های اجتماعی را سبب می‌شود.

گفتنی است، انسجام در باور اندیشمندان (نک: عباس زاده و همکاران،1391: 164) به معنای بهره‌مندی از احساس پذیرش از سوی دیگران و نیز احساس راحتی در محیط همسایگی، اجتماع محلی و سایر گروه‌هایی است که فرد در آن عضویت داشته و یا مشارکت دارد. درحالی‌که انسجام اجتماعی، معادلِ نظام‌مندی در سطح کنش متقابل چهره به چهره تعریف‌شده است (نک: همانجا). به دیگر سخن، شهروندان به هنگام شرکت در آیین‌های عمومی و مشترک، اعمال و مناسکی را انجام می‌دهند که پیوستگی اندیشه و عقیده آنان را نسبت به یکدیگر سبب می‌شود؛ ازاین‌رو، این رفتارها در غایت خویش می‌تواند میان ایشان همسویی و انسجام اجتماعی پدید آورده و آسیب‌های اجتماعی را بکاهد. مراکز دینی و مذهبی، حتی صرف‌نظر از برگزاری مراسم‌های عمومی و صرفاً به جهت زیارتی بودن و قداست انحصاری‌شان نزد مردمان، به‌عنوان عاملی برای انسجام اجتماعی شهروندان تلقی می‌شوند. حرم مطهر امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، ازجمله همین مکان‌های مذهبی به شمار می‌آید که به جهت قداست و زیارتی بودن، محل گردهم آیی گروه فراوانی از شهروندان قلمداد می‌گردد؛ این حضور به هم رسانی، به سهم خویش سبب پدیدآوری انسجام اجتماعی گردیده و برآیند آن، کاهش آسیب‌های اجتماعی خواهد بود.

نتیجه‌گیری

هر جامعه از آغاز شکل‌گیری، برپایه شماری مبانی و اصول بومی مردمان آن پدید می‌آید؛ از سوی دیگر، در جهان صنعتی امروز، توسعه شهری به‌عنوان پدیده‌ای اجتماعی بر همین اساس صورت پذیرفته و در فرجام خویش می‌تواند دستاوردهای گونه گونی حاصل نماید. به‌علاوه، فرهنگ به جهت گستره گسترده‌اش، می‌تواند با گستره باورهای دینی و مذهبی تعامل نموده؛ از آن اثر پذیرفته و یا بر آن تأثیر گذارد. فرهنگ ایران‌زمین، به جهت ریشه‌داری و اصالت، همواره با آموزه‌های اعتقاد بنیان عجین بوده و بر تربیت شهروندانی دین‌مدار پای فشرده است. ازاین‌رو، الگوهای مذهبی و دینی در درازهای تاریخ موردتوجه مردمان این دیار بوده و در شکل‌گیری باورهای دینی و اعتقادی‌شان نقش‌آفرینی نموده‌اند. افزون بر این، بنابر آموزه‌های شریعت اسلامی، رسول خاتم (ص) الگوی بی‌بدیل نظام عالم و فرزندان و نسل ایشان نیز نسخه مشابهی از آن الگوی کامل تلقی گردیده‌اند. بدین قرار، در نگاه شهروندان ایران‌زمین، امامزادگان واجب التکریم هم به سهم خویش از همین نقش الگویی برخوردار بوده‌اند. به دیگر سخن، ازآنجاکه ایرانیان از گذشته، ارادتمندی خویش را به ساحت آسمانی این خاندان مکرم نشان داده و ثابت نموده‌اند، همواره موردعنایت این عزیزان قرار داشته و به جهت فرهنگ مهمان‌دوستی‌شان، همیشه پذیرای حضور باشرافت این نسل و دودمان بوده‌اند؛ ازاین‌رو، شمار قابل‌توجهی از این نجیب زادگان در جای‌جای این مرزوبوم موطن گرفته و آرمیده‌اند. سرزمین‌های شمالی ایران به جهت بهره‌مندی از موقعیت‌های ویژه استراتژیکی و منطقه‌ای، دسته پرشماری از امامزادگان را در خویش جای‌داده و بر این اساس، حرکت‌های انقلابی علوی مدارانِ نیز در این خطه سامان‌یافته است. یکی از مهم‌ترین و اصیل‌ترین این ذوات مقدس، امامزاده سید جلال‌الدین اشرف، فرزند امام کاظم (ع) و برادر اعیانی امام رضا (ع) می‌باشد که استان گیلان و مشخصاً شهر آستانه‌اشرفیه را برای مهاجرت خویش برگزید و از همان آغاز حضور شریفش، منها شکل‌گیری جریان‌های انقلابی و حق مدارانِ شده و پس از شهادتش نیز در همان منطقه به خاک سپرده شد. امروزه آستان حضرتش، به‌عنوان قطب فرهنگی منطقه شمار شده و پایگاهی برای گرد هم‌آیی دوستداران ساحت اهل‌بیت (ع) تلقی می‌شود؛ بر این اساس، حرم مطهر این عزیز، سرمایه غنی فرهنگی و معنوی به‌حساب می‌آید که به سهم خویش و از بستر الگویی، هویت بخشی دینی، هم‌افزایی اجتماعی فرهنگی، پویاسازی و سرزندگی و... در تقویت بنیه اعتقادی زائران و مجاوران آستانش نقش‌آفرینی می‌نماید؛ افزون بر این و به جهت حرمت و قداستی که این آستان نزد مردمان دارد، از بستر ارتقای امنیت فردی و اجتماعی، تقویت پای بندی اجتماعی، تعامل فرهنگی اجتماعی و همچنین پدیدآوری انسجام اجتماعی نقشی بنیادی در کاهش آسیب‌های اجتماعی ایفا می‌نماید.

 
--------------------------------------------------

کتاب‌نامه:

- قرآن کریم.

- آقایی، علی‌اکبر و تیمورتاش، حسن، بررسی رابطه و فرایند آسیب اجتماعی و امنیت اجتماعی، 1389.

- ابن خلدون، عبدالرحمن، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، تهران: علمی و فرهنگی، 1385.

- ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا، جامعه‌شناسی توسعه، انتشارات کیهان، تهران 1387.

- اصلاح عربانی، ابراهیم، کتاب گيلان، چ 1، ج 1، مشخصات نشر: تهران: گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴.

- البلاذری، احمد بن یحیی. فتوح‌البلدان بخش مربوط به ایران. ترجمه آذرتاش آذرنوش. تصحیح محمد فروزان. چاپ دوّم. تهران: سروش، ۱۳۶۴.

- بارتلد، واسیلی ولادیمیر، فرهنگ و تمدن اسلامی، مترجم: عباس به نژاد، تهران: امیرکبیر، 1383.

- باقري به نجار، عبدالرضا و رحيمي، ماريا، بررسي رابطه ميزان احساس تعلق اجتماعي شهروندان با ميزان مشاركت اجتماعي، فرهنگي و سياسي آنان (شهروندان مناطق 3 و 12 شهر تهران)، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی شهري، سال دوم، شماره پنجم، زمستان 1391.

- بهزاد فر، مصطفی - مولایی، اصغر، جایگاه امامزاده‌ها در طراحی شهری ایرانی - اسلامی با تأکید بر تصویر ذهنی شهروندان - نمونه موردی: شهرِری

- تری یاندیس، هری، فرهنگ و رفتار اجتماعی، ترجمه سید اکبر میر حسینی و سید مرتضی نور بخش، تهران، نشر سمت،1378.

- جوادی آملی، عبدالله، ادب فنای مقربان، تحقیق محمد صفایی، چ 1، قم: مرکز نشر اسراء، 1381.

- چیت‌سازیان، زهرا، معماري زیارت؛ با تکیه‌بر مطالعۀ زیارتگاه‌های کاشان.

- حبیب پور، کرم و غفاری، غلامرضا، توسعه فرهنگی زنان (مطالعه موردی استان قم)، مجله زن در فرهنگ و هنر (پژوهش زنان)، دوره 3، شماره 3، 77- 96، 1390.

- خاشعی، وحید و مستمع، رضا، سیاست‌گذاری فرهنگی در وضعیت آنومی فرهنگی و اجتماعی- مطالعات فرهنگ-ارتباطات، سال 14، ش 24، 1392

- دهشیری، محمد رضا، جایگاه هم افزایی در توسعه اجتماعی کشور، مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، س 6، ش 2، صص 25-44، 1393.

- رضاپور، داریوش و کلدی، علیرضا، تحلیل پدیدار شناختی تاثیر آیین‌های فرهنگی مشترک بر توسعه اجتماعی (مطالعه موردی شهر دزفول) - فصلنامه ملی، 66، سال 7، شماره 2، 1395.

- ر.ن. فرای، تاریخ ایران از اسلام تا سلاجقه، مترجم: حسن انوشه، تهران: موسسه‌ انتشارات‌ امیر‌كبیر، 1363.

- رودنبولر، اریک، ارتباطات آیینی از گفتگوهای روزمره تا جشن‌های رسانه‌ای شده، ترجمه عبدالله گیویان، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق، 1387.

- زلفعلی فام، جعفر و آقایی، هادی، بررسی تاثیر سرمایه فرهنگی بر تعهد اجتماعی شهروندان به مسائل شهری (مطالعه موردی تبریز)- بررسی مسائل اجتماعی ایران، دوره 5، شماره 1، 1393.

- ستاری فرد، شهرام، بررسی نقش مراکز مذهبی در افزایش سرزندگی شهرهای معاصر، مطالعه موردی: محدوده امامزاده صالح تجریش، تهران: فصلنامه مدریت شهری، شماره 40، 1394.

- ستوده، هدايت الله، روانشناسي اجتماعي، تهران: آواي نور، 1373.

- سلیمی، علی و داوری، محمد؛ جامعه‌شناسی کجروی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ دوم، 1385.

- شادقزوینی، پریسا، تجلی باورهای شیعی در مضامین عاشورایی دیوارنگارهای بقاع متبرک گیلان- فصلنامه علمی پژوهشی شیعه شناسی -سال 12-شماره 45، 1393.

- شریعتی، علی، جهان‌بینی و ایدئولوژی، تهران، مونا، 1383.

- شکویی، حسین، دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهر، تهران: سمت، 1389.

- صدر، سید موسی، اسلام و فرهنگ قرن بیستم، مترجم: علی حجتی کرمانی، تهران: کتاب آوند دانش،1379.

- صدوق، محمد بن علی بن حسین بن با بویه، عیون اخبار الرضا، قم: الحیدریه، 1383.

- صمدانیان، محسن و عادل فر، نازیلا، زیارت در ادیان و بررسی فواید و آفات آن، سراج المنیر، سال 6، شماره 20، 1394.

- طباطبایی، سید محمد حسین، قرآن در اسلام، تهران: الاسلامیه، 1373.

- عباس زاده، محمد و علیزاده، محمدباقر و اسلامی، سید رضا، بررسی رابطه بین سرمایه اجتماعی و آنومی اجتماعی، مجله مطالعات تحقیقات اجتماعی، دوره اول، ش 1، صص 145- 172، 1391.

- علوي تبار، عليرضا، مشاركت در اداره امور شهرها، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌های كشور، 1379.

- غفاري، غلامرضا و نيازي، محسن، جامعه‌شناسی مشاركت، تهران: نزديك، 1386.

- فارابی، ابونصر، آراء اهل المدینه الفاضله، بیروت: دار المشرق، 1991 م.

- قربانی، محمدعلی، کتاب گیلان، پیشینه تاریخی فرهنگی لاهیجان و بزرگان آن، تهران: سایه، 1375

- قریشی کرین، سید حسن و قانع، حمید فاضل و فروهی، آرمان، علی بن موسی الرضا و سبک زندگی اسلامی در روابط اجتماعی، سال سوم، شماره نهم، بهار 1394

- کلمن، جیمز، بنیادهای نظریه اجتماعی. ترجمه منوچهر صبوری. تهران. نشر نی، 1378.

- کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، بیروت: للمطبوعات، 1426 ق.

- كوزر، لوييس، زندگى و انديشه بزرگان جامعه شناسى، ترجمه محسن ثلاثى، چاپ سوم، تهران، انتشارات علمى، ص 198، 1371.

- گنجی، محمد و الماسی بیدگلی، احسان، مطالعه وضعیت کیفیت فرهنگی و اجتماعی زندگی شهروندان، فصلنلمه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال 8، شماره 27، 1391.

- گوفر، هرنادو، جرائم شهری، ترجمه فاطمه گیوه چیان، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی، 1380.

- گیدنز، آنتونی؛ جامعه‌شناسی، حسن چاووشیان، تهران، نی، چاپ چهارم، 1386.

- لنگرودی، عبد المهدی، جنگ نامه سید جلال‌الدین اشرف، به سال ۱۰ علیه‌السلام ۱ ق. تهران، سازمان انتشارات علمی، ۱۳۶۶٫.

- لوبون، گوستاو، تاریخ تمدن اسلام و غرب، مترجم: غلام عباس توسلی و رضا فاضل، تهران: دنیای کتاب.1380.

- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1403.

- محسني، منوچهر و جاراللهي، عذرا، مشاركت اجتماعي در ايران، تهران: انتشارات آرون، 1382

- محسني تبريزي، عليرضا، بيگانگي مانعي براي مشاركت ملي ه نامه پژوهش، فصلنامه تحقيقات فرهنگي، شماره 1، مركز - پژوهش بنيادي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي،1375.

- محلاتی، ذبیح الله، اختران تابناک، ج ۱، ص ۴، تصحیح محمد جواد نجفی، چاپ اسلامیه، ۱۳۴۹.

- مرتضی، هشام، اصول سنتی ساخت‌وساز در اسلام، ترجمه ابوالفضل مشکینی و کیومرث حبیبی، انتشارات مرکز مطالعاتی و تحقیقاتی شهرسازی و معماری، 1387.

- مک لویی، شون، دین مراسم مذهبی و فرهنگ، ترجمه افسانه نجاریان، اهواز: رسش،1383.

- موحد، مجید و همت، صغری، مطالعه عوامل فرهنگی و اجتماعی مرتبط با احساس امنیت اجتماعی زنان، فصلنامه زن و جامعه، س 3، ش 2، صص 55- 82، 1392.

- موسوی، میرنجف و سلطانی، ناصر، تحلیلی بر نقش گردشگری مذهبی در توسعه شهری؛ مطالعه موردی امام زاده جعفر (ع) یزد، مجله پژوهش و برنامه ریزی شهری، سال پنجم، شماره 18، 94-77، 1393.

- مهرگان، نادر و دلیری، حسین، سرمایه اجتماعی یا سرمایه مذهبی، کدامیک برای اقتصاد مطلوب‌ترند، مجله معرفت اقتصادی، سال دوم، شماره دوم، 51-72، 1389.

- مهدوي سعیدی نجفی لاهيجاني، محمد، سادات متقدمه گيلان يا بخشي از تاريخ عام گيلان، به نقل از بحرالانساب، ج 2، ۱۲۷۴-‎۱۳۷۱

- مهدي پور، پريسا، اولين كنگره بين المللي فرهنگ و انديشه ديني - بررسي جلوه هاي هنرهاي تزييني امامزادگان و بقاع متبركه.

- میرعابدینی، احمد، انقلاب آیینی و رسانه‌های جمعی بعد از انقلاب اسلامی، فصلنامه علمی ترویجی رسانه، س 20، ش 2، صص 27- 56، 1388.

- نور علم، نشریه جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دوره ۴، ش ۱، 1382.

- نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم: موسسه آل البیت، 1408 ق.

- وات، مونتگمری، تأثیر اسلام بر اروپای قرون‌وسطی، مترجم و توضیح: حسین عبدالمحمدی، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1389.

- هونکه، زیگرید، فرهنگ اسلام در اروپا، مترجم: مرتضی رهبانی، تهران، فرهنگ اسلامی، 1383.

- هوور، استوارت، نات لاند بای، بازاندیشی در باره رسانه، دین و فرهنگ، ترجمه مسعود آریایی، تهران، انتشارات صدا و سیما، 1385.

- یوسفی آبکسري، سپنتا، بررسی بناهاي عصر صفوي در کرج، پایان نامه کارشناسی ارشد دانشگاه تربیت مدرس، 1379.

انگلیسی

1. Riviere, C. (1995); Introduction of anthropology, published by Paris Hachette

2. Yuan H. & Golpelwar, M. (2012). Is Social Quality Related to Subjective Well-Being in Shanghai? An Analysis of Economic and Social Structural Factors. Development and Society.



[1]. دکترای علوم قرآن و حدیث؛ استادیار و عضو هیات علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم؛

[2]. دانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآنی؛


---
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally