آداب زیارت امام حسین علیه السلام
در روايات، براى زيارت آدابى ذكر شده كه برخى از آن‌ها مخصوص موارد خاصّى است، در این نوشتار به دنبال ذکر آداب زیارت امام حسین (ع) هستیم
شنبه 29 اردیبهشت 1397    
بازدید: 705
آداب زیارت امام حسین علیه السلام
 
 

در روايات، براى زيارت آدابى ذكر شده كه برخى از آن‌ها مخصوص موارد خاصّى است، ليكن برخى از اين آداب كه تقريباً جنبۀ عمومى دارد و به نوعى، به همۀ اماكن مقدسه و مشاهد مشرفه ارتباط پيدا مى‌كند عبارتند از:

١ - ترك كلام بيهوده و لغو و مخاصمه و مجادله در راه.

٢ - غسل كردن پيش از زيارت.

٣ - اگر چند امام را زيارت مى‌كند، براى زيارت هر امام يك غسل كند.

۴ - خواندن دعاى مأثور هنگام غسل كردن.

۵ - طاهر بودن، به اين معنى كه انجام غسلى بر او واجب نبوده و با وضو باشد.

۶ - پوشيدن جامه‌هاى پاك و پاكيزه.

٧ - پوشيدن جامۀ سفيد.

٨ - پوشيدن لباس نو.

٩ - كوتاه برداشتن گام‌ها هنگام رفتن به زيارت و حركت كردن به آرامى و با وقار.

١٠ - عطر زدن و خود را خوشبو كردن (غير از زيارت كربلا).

١١ - گفتن ذكر

«اللّٰهُ أَكْبَر» ،

«اَلْحَمْدُ للّٰهِ‌ِ» ،

«سُبحانَ اللّٰهِ» و«لاٰ الٰهَ الَّا اللّٰهُ» هنگام رفتن به زيارت و صلوات فرستان بر پيامبر و آل او.

١٢ - خواندن اذن دخول قبل از ورود به حرم مطهّر.

١٣ - تلاش جهت تحصيل رقّت قلب، سوزش دل و خضوع.

١۴ - سجده براى خداوند به منظور تشكر از اين نعمت الهى.

١۵ - مقدّم داشتن پاى راست هنگام ورود و پاى چپ هنگام خروج.

١۶ - ايستادن هنگام زيارت، اگر عذرى ندارد.

١٧ - سر به زير انداختن و توجه نكردن به بالا و طرف راست و چپ.

١٨ - خواندن زيارت‌هاى مأثوره و ترك زيارت‌هاى غير مأثوره.

١٩ - خواندن نماز زيارت كه حداقل دو ركعت است.

٢٠ - خواندن دعاهاى وارده، بعد از نماز و زيارت.

٢١ - خواندن مقدارى از قرآن و هديه كردن ثواب آن به روح مقدس صاحب آن مرقد شريف.

٢٢ - مقدّم كردن نماز واجب بر نماز زيارت. اگر مشغول زيارت بود و

«قَدْ قٰامَتِ الصَّلاٰة » را شنيد، زيارت را ترك و در نماز جماعت شركت كند.

٢٣ - زيارت كردن به نيابت پدر و مادر و دوستان و نزديكان و براى آن‌ها طلب مغفرت نمودن.

٢۴ - ترك سخنان ناشايست و كلمات لغو و بيهوده و صحبت‌هاى دنيايى كه در هر جا مذموم و مانع رزق و سبب قساوت قلب است، به ويژه در بقاع مقدس.

٢۵ - بلند نكردن آواز و صداى خود در آن مشاهد شريفه، براى هر علتى كه باشد.

٢۶ - وداع با صاحب آن مرقد شريف هنگام رفتن از آن شهر.

٢٧ - قصد بازگشت به آن مكان مقدس هنگام وداع.

٢٨ - بهتر شدن حال و كردار و گفتار، نسبت به پيش از زيارت.

٢٩ - انفاق و احسان بر فقيران و مجاوران آن بقعه. 1

شهيد اوّل نيز در دروس، آداب زيارت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و ديگر مرقدهاى مقدّس را به تفصيل بيان نموده كه خلاصۀ آن عبارت است از:

١ - غسل كردن و پيوسته با وضو بودن و با لباس پاك و تميز و با خضوع و خشوع به زيارت رفتن.

٢ - هنگام ورود به حرم مطهّر، جلوى در آستان حرم ايستادن و با دعاى مأثور اذن دخول گرفتن.

٣ - در كنار ضريح ايستادن.

۴ - در حال زيارت پشت به قبله ايستادن و رو نمودن به سوى زيارت شونده.

۵ - سلام دادن به زيارت شونده و خواندن زيارت وارده از سوى معصومان عليهم السلام .

۶ - در پايان زيارت، دو ركعت نماز زيارت خواندن.

٧ - پس از نماز، دعاهاى نقل شده را قرائت كردن.

٨ - مقدارى از قرآن را نزد ضريح تلاوت نمودن و ثواب آن را به زيارت شونده هديه كردن.

٩ - در همۀ حالات حضور قلب داشتن، از گناهان توبه نمودن و طلب مغفرت كردن.

١٠ - به خدمتكاران حرم صدقه دادن.

١١ - هنگام خروج با دعاهاى وارده وداع كردن و از خداوند بازگشت به آن مكان شريف را مسئلت نمودن.

١٢ - اينكه زائر پس از بازگشت از زيارت از نظر اخلاقى و رفتارى بهتر از گذشتۀ خود باشد.

١٣ - اينكه پس از آن كه زائر به خواستۀ خود رسيد در بازگشت عجله كند تا هميشه شوق زيارت در وجودش پايدار بماند.

١۴ - صدقه دادن به نيازمندانى كه در اطراف حرم حضور دارند. 2

در زيارت امام حسين عليه السلام ، موارد ديگرى نيز بر اين آداب افزوده شده كه قابل توجه و دقت است از جمله:

١ - عطر نزدن و سرمه نكشيدن؛

«وَلاتَدَّهِنْ وَ لاتَكتَحِل حتّى تَأتِيَ الفُرات.» 3

٢ - حركت به سوى حرم با آرامش و متانت؛

«وَيَلْزَمُكَ التَّوقيرُ لِأَخْذ مٰا لَيْسَ لَكَ.» 4

٣ - ديده از محرمات پوشاندن؛

«وَيَلْزَمُكَ انْ تَغُضَّ بَصَرَكَ.» 5

۴ - پرهيز از خصومت و نزاع و سوگند زياد. 6

۵ - كم سخن گفتن جز به خير.

۶ - پرهيز از شوخى و مزاح؛

«وَاَقِلّ مِنَ الكَلامِ وَالمِزاح.» 7

٧ - مصاحبت نيكو با همسفران؛

«يَلْزَمُكَ حُسْنَ الصَّحابَةِ لِمَنْ يَصحَبُكَ.» 8

٨ - زياد ذكر خداى گفتن؛

«وَأَكْثِر مِنَ اللّٰهِ تَعالى.» 9

٩ - پا برهنه و همچون بندگان حركت نمودن؛

«وَامْشِ حٰافياً وَامْشِ مَشْىَ العَبد الذَّليل.» 10 و... .

ادب بانوان در زيارت

مرحوم علامۀ امينى در فصل «ادب الزائرات»، دربارۀ آداب زيارت زنان زائر مى‌نويسد:

«چشم خود را از حرام بپوشند، خود را از تبرّج و شهوت بازدارند، لباس حيا به تن كنند و روبند عفّت زنند، در ميان راه كه تداخل با مردان دارد، راه نروند، از كنار ديوار بگذرند، پوشيدن لباس نازك را ترك كنند، از هر چه مايۀ شهرت آن‌ها مى‌شود دورى كنند، در معابر سرمه و عطر نزنند...» 11

رعايت وقار در زيارت

مرحوم علامۀ امينى در «ادب الزائر» 12 مى‌نويسد:

مرحوم شيخ محمد طه نجف، به حرم حضرت عسكريين عليهما السلام وارد شد، در حالى كه صداها به اذان بلند بود، [ و هر كس در گوشه‌اى براى خود اذان مى‌گفت آنگاه ايشان] آن‌ها را از آن كار نهى كرد و اين آيۀ شريفه را خواند:

مٰا لَكُمْ لاٰ تَرْجُونَ لِلّٰهِ وَقٰاراً. 13

مرحوم محدث نورى در تحيّة الزائر، پس از نقل حديثى كه مرحوم مجلسى در بحارالأنوار آورده، گويد:

مرحوم مجلسى در كتاب «بحار» 14 و «تحفه» از اين آيه و روايت استظهار فرموده كه:

«بلند نمودن آواز در حرم مطهّر نبوى و مشاهد شريفه (صلوات اللّٰه عليهم اجمعين) چه در زيارت و چه در غير آن، منهى و مذموم است.»

سپس محدث نورى مى‌نويسد:

«و چه نيك فرموده و اين ادبى است خاص، كه در مرحلۀ احترام و تعظيم، رسول خدا صلى الله عليه و آله و ذريۀ طاهره‌اش عليهم السلام را به آن امتياز اختصاص داده و پردۀ ناموس براى تكريم و توقير ايشان درميانشان گذاشته، پس هر كه آواز را بلند كند، هر چند در عبادتى باشد كه بلند نمودنِ آن صدا در آن ممدوح باشد، پردۀ ناموس الهى را دريده است...» 15

و از اين جا معلوم مى‌شود قباحت و شناعت آن‌چه متعارف و مرسوم شده در حرمِ مطهر علوى و بقعۀ منورۀ حسينى عليهما السلام كه در اوقات نماز، خصوص در صبح و شام، جماعت بسيارى كه گاه عدد ايشان زياده باشد از عدد گوش كنندگان، به غايت بلندى آواز، برخيزند و اذان بگويند و دعا كنند و صداها درهم پيچد، و فقرات اذان در يكديگر مخلوط شود، عُبّاد آن محل را، از زائران و نمازگزاران و متضرّعين و گريه كنندگان، از كار خود باز دارند و داخل در زمرۀ صادّين عن سبيل اللّٰه شوند، و پاس حرمت نبوت و امامت را از هم درند و حكايت اذان را كه از مستحبات اكيده است، از ميان برند، چه سامع نداند كه كدام را حكايت كند.

با اين مفاسد و غير آن، گمان دارد ثوابى برده و به فيض رسيده است و حال آن كه بايست از منكرات شرع شمرده شود، نه عبادات و در موبقات داخل شود، نه در قربات! 16

زيارت عارفانه

زيارت زمانى ثمربخش است و براى زائر بركات دارد كه عارفانه و همراه با شناخت باشد، آن كس كه حسين بن على عليه السلام را درست نمى‌شناسد و از اهداف قيام آن حضرت بى اطلاع است، چگونه انتظار دارد از بركات اين سفر بهره‌مند شود؟

فائد حنّاط از امام كاظم عليه السلام نقل مى‌كند كه آن حضرت فرمود:

«مَنْ زارَ الحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بَحَقِّهِ غَفَرَ اللّٰهُ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 17

«كسى كه حسين عليه السلام را زيارت كند و به حق او عارف و نسبت به آن حضرت شناخت داشته باشد، خداوند گناهان گذشته و حال او را مى‌بخشد.» 18

هارون بن خارجه نيز گويد:

به امام صادق عليه السلام عرض كردم مردم روايت مى‌كنند اگر كسى حسين بن على عليه السلام را زيارت كند، پاداش يك حج و يك عمره به او داده خواهد شد.

امام عليه السلام فرمود:

«مَنْ زٰارَهُ - وَاللّٰه - عٰارِفَاً بِحَقِّهِ غَفَرَ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 19

«كسى كه او را زيارت كند و به خدا سوگند او را بشناسد و عارف به حق او باشد، خداوند گناهان گذشته و حال او را خواهد بخشيد.»

در حديثى ديگر حسين بن محمد قمى از امام موسى بن جعفر عليه السلام نقل مى‌كند كه فرمود:

أَدنىٰ مٰا يُثٰاب بِهِ زٰائِرُ الْحُسين عليه السلام بِشَطِّ الْفُراتِ إِذٰا عرف بِحَقِّهِ وَ حُرْمَتِهِ وَ وِلاٰيَتِهِ أَنْ يغفر لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 20

«كمترين پاداشى كه در شطّ فرات به زائر حسين بن على عليه السلام مى‌دهند آن است كه گناهان گذشته و حال او آمرزيده شود، مشروط به آن كه به حقّ آن حضرت و حرمت و ولايت او عارف بوده و شناخت داشته باشد.»

امام صادق عليه السلام نيز معرفت به امام و پيروى از آن حضرت را شرط دستيابى به مغفرت معرفى مى‌كند.

فائد حنّاط گويد: از امام صادق عليه السلام شنيدم كه فرمود:

«مَنْ زٰارَ الْحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بِحَقِّهِ يَأتَمَّ بِهِ غَفَرَ اللّٰهُ لَهُ مٰا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَ مٰا تَأَخَّرَ». 21

شناخت حسين بن على عليه السلام و اعتقاد و پيروى از آن حضرت، شرط اساسى در موفقيت سفر زيارت به كربلاى معلّى است. كسى كه نداند حسين بن على عليه السلام براى چه و با چه هدفى قيام نمود و در برابر ظالمان ايستاد و اين كه چرا شهادت در راه خدا را آگاهانه انتخاب كرد؟ طبيعى است كه از اين سفر سودى و بهره‌اى نخواهد داشت.

موضوع به اندازه‌اى اهميت دارد كه تنها در كتاب كامل الزيارات، در بيش از بيست روايت، روى كلمۀ «عارفاً بحقّه» تاكيد شده است. 22

اگر اين معرفت حاصل شود، پاداشى بزرگ براى زائر به ارمغان مى‌آورد. امام صادق عليه السلام مى‌فرمايد:

«مَنْ أَتىٰ قَبْرَ الْحُسَين عليه السلام عٰارِفَاً بِحَقِّهِ كٰانَ كَمَنْ حَجَّ ثَلاثَ حُجَج مَعَ رَسولِ اللّٰه صلى الله عليه و آله ». 23

«آن كس كه قبر حسين عليه السلام را زيارت كند و به حق آن حضرت عارف و آگاه باشد [ پاداشش ] همانند كسى است كه سه مرتبه با رسول خدا صلى الله عليه و آله حج انجام داده باشد.»

زيارت عاشقانه

زيارت حسين بن على عليه السلام بايد عاشقانه و از روى محبت به رسول خدا صلى الله عليه و آله و خاندان عصمت و طهارت انجام شود، تا اين محبت جاذبه ايجاد كرده، زائر را به پيروى از آنان وادار نمايد كه در نتيجه هر كه از اهل‌بيت پيامبر عليهم السلام پيروى كند، نجات يافته به سعادت نائل مى‌گردد؛

«مَنْ أَتَاكُمْ نَجَا وَ مَنْ لَمْ يَأْتِكُمْ هَلَكَ». 24

امام صادق عليه السلام فرمود:

«روز قيامت كه فرا مى‌رسد، نداكننده‌اى ندا مى‌كند كه زائران حسين بن على عليه السلام كجا هستند؟

جمعى از مردم كه تعداد آنان را جز خدا كسى نمى‌داند، به پا مى‌خيزند. پس به آنان گفته مى‌شود: هدف شما از زيارت حسين بن على عليه السلام چه بود؟

گويند: پروردگارا، به دليل علاقمندى به پيامبر و على و فاطمه و دلسوزى و رحمت نسبت به آنچه كه بر حسين عليه السلام گذشته، به زيارت آن حضرت رفتيم.

آنگاه به آنان گفته مى‌شود:

... هٰذا مُحَمَّدٌ وَ عَلِىٌ وَ فٰاطِمَة وَ الْحَسَنُ وَ الْحُسَيْنُ فَالْحَقُوا بِهِمْ، فَأَنْتُمْ مَعَهُمْ في دَرَجَتِهِمْ، الْحَقُوا بِلِوٰاءِ رَسُولِ اللّٰهِ، فَيَنْطَلِقُونَ الىٰ لِوٰاءِ رَسُولِ اللّٰهِ فَيَكُونُونَ في ظِلِّهِ - وَاللِّواءُ في يَدِ عَلىٍّ عليه السلام - حَتّىٰ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ فَيَكُونُونَ امٰامَ اللِّواءِ وَ عَنْ يَمينِهِ وَ عَنْ يَسٰارِهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ. 25

اينان محمد و على و فاطمه و حسن و حسين [عليهم السلام] اند، پس به آنان بپيونديد، شما در كنار آنان هستيد، برويد و به پرچم رسول خدا [صلى الله عليه و آله] ملحق گرديد، پس آنان به سوى پرچم رسول خدا [صلى الله عليه و آله] حركت كرده، و در حالى كه پرچم در دست على [عليه السلام] است، زير سايۀ آن قرار مى‌گيرند، على [عليه السلام] نيز در حالى كه زائران حسينى در چهار سوى پرچم قرار گرفته‌اند، آنان را حركت داده و بدين ترتيب وارد بهشت مى‌شوند.»

زيارت و توفيق الهى

زيارت حسين بن على عليه السلام با عنايت خداوند متعال ارتباط دارد و هر كسى به اين كار خير موفق نمى‌گردد.

از امام صادق عليه السلام نقل شده كه فرمود:

«خداوند براى هر كسى كه خير و خوبى اراده كرده باشد، محبت حسين بن على عليه السلام و زيارت او را به دلش مى‌اندازد... .» 26

با توجه به اين كه منشأ زيارت، توفيق و عنايت الهى است و زائر امام حسين عليه السلام هم داراى اهداف و ويژگى‌هاى اعتقادى، اخلاقى و رفتارى ويژه‌اى است لذا خداوند به وجود چنين افرادى مباهات مى‌كند. ذريح محاربى از امام صادق عليه السلام نقل كرده كه فرمود:

«... وَاللّٰهِ انَّ اللّٰه لَيُبٰاهي بِزٰائِرِ الْحُسَينِ بنِ عَلىٍّ....» 27

«به خدا سوگند، خداوند به زائر حسين بن على عليه السلام مباهات مى‌كند.»

 
 
پی نوشت:
 
1) - آداب زيارت، علّامه محدّث نورى، تحقيق و تصحيح: محمدحسين صفاخواه - عبدالحسين طالعى. (با كمى تغيير در عبارت)
2) - دروس، ج ٢، ص ١٩
3) - كامل الزيارات، باب ٧٩
4) - همان، باب ۴٨
5) - كامل الزيارات، باب ۴٨
6) - همان
7) - همان، باب ٧٩
8) - همان، باب ۴٨
9) - همان، باب ٧٩
10) - همان، باب ۴٩
11) - آداب زيارت، ج٢، ص٢ و ادب الزائر، صص۴٧ - ۵٠
12) - ادب الزائر، ص٢۶
13) - نوح : ١٣
14) - بحار الأنوار، ج١٠٠، ص١٢۵
15) - تحفة الزائر.
16) - آداب زيارت، علّامه محدّث نورى، تحقيق و تصحيح محمدحسين صفاخواه - عبدالحسين طالعى، ص١٨۶ .
17) - كامل الزيارات، ص ١۴٩
18) - دانشمند فرزانه، مرحوم آقاى على اكبر غفارى رحمه الله ، در حاشيۀ كتاب «ثواب الأعمال» مى‌نويسد: ما تقدم و ما تأخر هر دو فعل ماضى هستند و معناى آنها قديم و جديد است، نه گناهان گذشته و آينده.
19) - كامل الزيارات، ص ١۴٩
20) - كامل الزيارات ، ص ١۴٩ و ١۵٠ .
21) - همان، باب ۵۴، ص ١۵٠، ح ۶
22) - كامل الزيارات ، ص ١۴٨ تا ١۵٢
23) - همان، ص ١۵٢
24) - زيارت جامعۀ كبيره.
25)- كامل الزيارات، ص ١۵٢
26) - كامل الزيارات، ص ١۵٣
27) - همان، ص ١۵۵ 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally