راه کار گسترش و نهادینه سازی فرهنگ حجاب 1
حجاب و احکام مربوط به آن در جنبه های وسیع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، تکالیفی را برمی انگیزد که از تأکید ویژه بر نوعی از حضور و حرکت زن در جامعه و تعیین روابط با نیمه دیگر جامعه حکایت دارد.
پنج شنبه 15 آذر 1397    
بازدید: 19
راه کار گسترش و نهادینه سازی فرهنگ حجاب 1




مقدمه

جان مک موری از جامعه شناسان دینی در تأکید بر جنبه های اجتماعی دین می نویسد: «دین زنده با ماهیتی که دارد، باید رابطه اجتماعی را خلق کرده و از آن نگه داری کند. بنابراین، دین منحصرا یک امر فردی نیست، بلکه وجوه اجتماعی آن در انجام اعمال و مناسک مذهبی کاملاً پدیدار است».

دین اسلام در میان دیگر ادیان آسمانی، تفسیر ویژه ای از آفرینش جهان و تجربه امور مقدس دارد و هدف آن، رشد و تعالی آنسان ها تا سرحد کمال و قرار دادن آن ها در جایگاه واقعی خود تا حد قرب به خداوند است. بر همین اساس، اسلام در همه جنبه های فردی و اجتماعی، به تربیت انسان ها و تغییر نفوس نظر دارد و هر نهاد و سازمانی را نیز بر چنان مبنایی استوار می کند. در این ساختار، هدف، ایجاد اجتماع دینی با حاکمیت اصول و ارزش های اسلامی است و حقوق و آزادی های فردی نیز تابعی از ارزش ها و اصولی هستند که بیش تر جنبه اجتماعی دارد.

مثال برجسته این روی کرد، اصل رعایت حجاب برای زنان است که بی شک، نقش جنسیتی ایشان را در جامعه درنظر گرفته است. حجاب و احکام مربوط به آن در جنبه های وسیع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، تکالیفی را برمی انگیزد که از تأکید ویژه بر نوعی از حضور و حرکت زن در جامعه و تعیین روابط با نیمه دیگر جامعه حکایت دارد. بنابراین، حفظ حجاب بیش از آن که صرفا امری فردی و مربوط به حوزه خصوصی و امر درونی زن باشد، الزامی برخاسته از ضرورت های اجتماعی است. نکته ظریف و حساس این جاست که اگر حجاب درونی نشود و مورد پذیرش قلبی و اعتقادی زنان قرار نگیرد، این ضرورت اجتماعی به شکل مطلوب تحقق نخواهد یافت. در این حال، درونی شدن حجاب نیازمند هویت فردی مستحکم و مستقلی است تا حجاب نه به عنوان عاملی مغلوب کننده اراده فرد، بلکه به عنوان انتخابی منطقی و موضوعی فردی در جهت کسب هویت و خواست زنانه قرار گیرد. بنابراین، آنچه در این جا باید مورد تأکید یا به عبارت بهتر، پرسش قرار گیرد، این است که آیا بدون دست یابی به یک هویت فردی مستقل و مستحکم می توان به هویت اجتماعی قابل قبولی رسید؟ آیا بدون به رسمیت شناختن هویت فردی زن و در پی آن، حقوق فردی وی از سوی دولت یا به بیان جامع تر، حکومت، می توان خواستار انجام درست و کامل مسئولیت ها و تکالیف زنان شد؟

بدون تردید، انسان اعم از زن و مرد پیش از کسب هویت فردی مستقل که صاحب اراده و حق انتخاب است، نمی تواند نقش خود را در ساختار جامعه به خوبی ایفا کند و تأکید بر مسئولیت ها و وظایف اجتماعی پیش از آن که هویت فرد شکل گیرد و مورد احترام و صاحب حقوق اعلام شود، نتیجه ای نخواهد داشت، هر چند همه دستگاههای فرهنگی دولتی به پندار خود، برای انجام تکالیف زنان، برنامه ریزی و تلاش کنند.

به عبارت دیگر، آیا انسان اصالتا به عنوان موجودی اجتماعی و در قالب قراردادها و مقررات جامعه اش تعریف می شود و هویت می یابد یا این که هویت ذاتی و خودآگاهی فردی وی اگر به صورت کلان و اجتماعی در قالب تعدد افراد جامعه درآید، می تواند به خرد جمعی یا خودآگاهی اجتماعی برای دست یابی به تعالی و سعادت همگانی بدل شود؟

برای فهم بهتر موضوع، اگر به سال های۵۶ و۵۷ بازگردیم، روی کرد قابل توجهی را در زنان کشور نسبت به حجاب مشاهده می کنیم که در مقایسه ای تطبیقی میان فضای فرهنگی و اجتماعی موجود در جمهوری اسلامی با رژیم پهلوی تعجب برانگیز است.

آیا این امر به دلیل آن نیست که زنان ایرانی در آن سال ها دریافتند با تکیه بر مبانی اعتقادی اسلامی می توانند آرمان های سیاسی و اجتماعی خود را آزادانه بیان کنند و تا پای مبارزه با رژیم مستبد شاهنشاهی پیش بروند؟ آیا این امر بدین معنا نیست که حجاب در آن روزگار، نمادی از هویت مستقل، آزادی خواه و حق جوی زنانی بود که خود را به عنوان انسان در ساختن جامعه شریک مردان می دانستند و می توانستند خواسته های خود را فریاد کنند؟ آیا حجاب برای زن ایرانی به عنوان نماد و نشانه ای از این استقلال فکری و سیاسی و اجتماعی به شمار نمی آمد؟ زنان انقلابی ایران هرگز فتوای حضرت امام خمینی؛ را از یاد نخواهند برد که فرمود برای حضور در تظاهرات علیه رژیم شاه نیازمند مجوز پدر و همسر خود نیستند. بنابراین، آن رویکرد شگرفت و وسیع به واسطه این بود که حجاب، زن را در اجتماع دارای ارزش و صاحب حق می ساخت و پس از کسب این جایگاه بود که مسئولیت هایی را نیز بر دوش وی می گذارد.

اگر عکس این وضعیت رخ دهد و زن باحجاب در جایگاهی بدون حق تعیین سرنوشت در حوزه فردی و اجتماعی قرار گیرد و قابلیت های انسانی وی نادیده گرفته شود یا همیشه مسئولیت هایش به وی گوشزد شود، ولی از تبیین حقوق و آزادی های سیاسی و اقتصادی و اجتماعی وی خبری نباشد، پیدایش و گسترش انفعال و بی مسئولیتی اجتماعی در جامعه زنان اجتناب ناپذیر است.

این در حالی است که متأسفانه در سالیان اخیر، از لزوم رعایت حقوق و هویت فردی زنان غفلت شده است و ایشان هرگز در مباحث رایج در سطح جامعه، جایگاه و هویتی مستقل از خانواده نداشته اند. این در حالی است که می دانیم شخصیت بدون استحکام و استقلال، نمی تواند مادر و همسر خوبی باشد. شاید یکی از ابعاد فرمایش متین مقام معظم رهبری در ترجیح حضور کیفی زن در خانواده به جای حضور کمّی وی همین موضوع باشد.

هم چنین اشاره قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به رعایت حقوق و تکالیف زنان قابل تأمل است که با پذیرش منزلت والای آن ها، دولت را موظف ساخته است تا حقوق زن را در تمام جنبه ها با رعایت موازین اسلامی تضمین نماید.

این مقاله در نظر دارد با تأکید بر ضرورت به رسمیت شناختن هویت فردی و انسانی زنان، با استفاده از تحلیل های روان شناسی و جامعه شناسی و تجربه های نسل انقلاب، رابطه احقاق حقوق زن را با انجام تکالیف و مسئولیت هایش که حجاب از آن جمله است، تبیین کند.

دولت و برنامه ریزی فرهنگی

بی شک، «برنامه ریزی» اولین، اقدام دولت ها برای حرکت به سوی جامعه ای با مشخصات مطلوب فرهنگی است. یکی از مصداق های این امر در جمهوری اسلامی ایران، وجود شورای عالی انقلاب فرهنگی است که توجه خاص خود را به حجاب ـ به ویژه با پشتیبانی یکی از شوراهای اقماری خود؛ یعنی شورای فرهنگی اجتماعی زنان ـ همواره معطوف داشته است. با این حال، برنامه ریزی فرهنگی دارای مشخصات، بایدها و نبایدها و موانع و راهبردهایی است که باید در ابتدای بحث به آن ها توجه شود.

تحقیقات و تجربه ها نشان می دهد که برنامه ریزی فرهنگی دو چهره متفاوت دارد. به این معنی که یک بعد آن، فنی و بعد دیگر، محتوایی است. در بعد فنی، برنامه ریز با همان موضوع هایی روبه رو می شود که اقتصاددان در برنامه ریزی اقتصادی با آن روبه روست، مانند بحث در مورد چگونگی الگوی تخصیص منابع یا انتخاب روش های مناسب برای سنجش نیازهای فرهنگی. برنامه ریزی فرهنگی در نسبت وسیعی که سیاست و ایدئولوژی برقرار می کند، راهی جدا از اقتصاد را می پیماید. البته این موضوع بدین معنی نیست که برنامه ریزی اقتصادی کاملاً در دایره موضوع های فنی قرار دارد، ولی نسبت آن با سیاست یا ایدئولوژی کمتر از عرصه فرهنگ است.

فرهنگ ـ که از نظر ما بستر رویش حجاب و عفاف است ـ و برنامه ریزی فرهنگی ـ که از نظر ما برای تحقق حجاب و عفاف در جامعه ضرورت دارد ـ به دو طریق با سیاست ارتباط پیدا می کند. نخست از جهت حضور اراده سیاسی برای ایجاد دگرگونی در فرهنگ و سپس به دلیل حضور سیاست برای تعیین آرمان های فرهنگی در مقام اهداف برنامه ریزی.

بر اساس این دیدگاه نمی توان گفت فقط در بعضی کشورها، برنامه ریزی فرهنگی، ماهیتی سیاسی دارد، بلکه این وضعیت کم و بیش در هر جامعه ای حاکم است. هیچ دولتی در عرصه فرهنگ، بی طرف نیست و هر دولتی آشکار یا پنهان در فرهنگ دخالت می کند. البته نوع و میزان مداخله دولت ها با یک دیگر متفاوت است.

در معادله برنامه ریزی فرهنگی، متغیر مهم دیگری نیز وجود دارد. این معادله، واقعیت عینی فرهنگ است. بنابراین، اراده سیاسی نمی تواند به تحقق آرمان ها فقط از طریق مداخله بیاندیشد. به بیان دیگر، آنچه حدود عمل برنامه ریز فرهنگی و امکان تحقق اهداف وی را تعیین می کند، واقعیت عینی فرهنگ است که امری واقعی به شمار می آید و دارای ویژگی هایی چون دیرپایی، ثبات نسبی و تاریخی بودن است. بی تردید، پدیده ای با این ویژگی ها در برابر اراده سیاسی، نقش «پذیرنده» صرف را ایفا نمی کند. چنان که مقاومت فرهنگ در برابر نیروهای «تغییردهنده» یکی از ویژگی هایی است که برای فرهنگ ذکر می کنند. وجود مقاومت و ثبات در فرهنگ، حوزه عمل برنامه ریز فرهنگی را محدود می کند و از سوی دیگر، توان اقتصادی دولت در این امر و نیز ساختار اجتماعی، از عوامل مهم تعیین کننده محدوده عمل دولت ها خواهد بود. به همه این ها باید تحولات بخش فرهنگ را افزود که به سوی تفکیک و تخصصی شدن بیشتر پیش می رود.

از سوی دیگر، فرآیند تفکیک اجتماعی و ظهور هویت های جدید در جامعه، مترادف با خواست ها و نیازهای جدید در حیات فرهنگی است. این امر سبب می شود عرصه فرهنگ تحت تأثیر خواست های متنوع و متعارض قرار گیرد. هم چنین حضور سبک های مختلف در زندگی فرهنگی، سیمای چندگانه ای به فرهنگ می بخشد و بر اساس این تنوع، هر گروه اجتماعی این انتظار یا هدف را دارد که سبک خود را در سپهر فرهنگی مسلط کند. به همین جهت، در مطالعات فرهنگی به صراحت می گویند که فرهنگ، عرصه سلطه است و هر گروهی، دیگران را وادار یا ترغیب می کند تا نوع نگاه او را به جهان (یا همان فرهنگ) بپذیرند.

هنگامی که دولت ها وارد چنین میدانی می شوند، تنها یکی از بازیگران (البته یکی از مهم ترین آن ها) هستند و طبیعی است که با مقاومت گروههایی از جامعه روبه رو شوند. عرصه فرهنگ مانند دیگر بخش های زندگی چون اقتصاد یا سیاست نیست که دولت ها بتوانند از قوه قاهره استفاده کنند. در این عرصه، برنامه ریز ناگزیر از بهره گیری از روش های اقناعی بوده و همین موضوع نشانه پیچیدگی و لزوم زمان بندی برنامه ریزی فرهنگی است.

با توجه به مراتب بالا باید یادآور شد که جامعه ایرانی پیش از رخداد انقلاب اسلامی، جامعه ای با دوگانگی فرهنگی بود. عده ای اسلام گرا و گروهی به اصطلاح متجدد بودند. اگر چه اکثریت هر دو گروه در برپایی انقلاب و سرنگونی رژیم شاه متحد شدند، ولی این دوگانگی در استراتژی فرهنگی پس از انقلاب نزد بعضی به عنوان امری نابهنجار تفسیر شد. افزون بر نگاه های یک سویه، برخی ساده انگاری ها سبب شد تا این وضعیت واکاوی نشود و استراتژی تعامل و برخورد با آن مشخص نگرد. بنابراین، بسیاری از اقدامات فرهنگی پس از انقلاب با واقعیت ساختار فرهنگی موجود تناسب نیافت و کم توجهی به این امر نه تنها دوگانگی را به یگانگی فرهنگی تبدیل نکرد، بلکه به چندپارگی فرهنگی انجامید.

هویت زنانه در دایره چندپارگی فرهنگی و بحران هویت

در این میان، آنچه بر سر زنان آمد، با توجه به شاخص ها و مشکلات برشمرده، ابعادی وسیع تر یافت.

دلیل این امر، بی توجهی به هویت فردی و حق انتخاب زنان بود که دستگاه های مسئول دولتی آن را به رسمیت نشناختند. پیام هایی که همواره به گوش زنان رسید، از این موضوع حکایت می کرد که ایشان منهای خانواده، صاحب هویتی نیستند و به طور دایم باید به مسئولیت ها و تکالیف خود در قبال خانواده و جامعه عمل کنند و زن خوب و مسلمان آن است که برای همه این ها فداکاری کند و دم برنیاورد.

پیش از آن که برای اثبات این فرضیه، مصداق های مورد نظر را ارایه کنیم، باید به شرح و تعریف هویت فردی بپردازیم تا اهمیت آن در مجموعه زندگی اجتماعی افراد مشخص شود.

بیش تر روان شناسان و جامعه شناسان معتقدند هویت، ساختاری روانی و اجتماعی است که مایه تمایز فرد از دیگران می شود. هویت با شخصیت مترادف است و برای هر فرد، یک هویت متصور است و آن تصوری است که فرد از خویشتن دارد. هویت، بخش جدایی ناپذیر زندگی همه انسان ها درهمه فرهنگ هاست که از زمان تولد تا مرگ ادامه دارد. اساس تشکیل هویت، تلاش ها و فعالیت هایی است که فرد علاقه مند به انجام آن هاست و براساس این فعالیت هاست که متوجه می شود کیست و چگونه عمل می کند. برداشت ها و نظرهای دیگران در روشن کردن هویت فرد نقش اساسی دارد و ارزش یابی های ما از خودمان در ارتباط با شرایط زندگی، اوضاع اجتماعی و اقتصادی نیز تعیین کننده هویت ماست. تصور ما در مورد وضع جسمانی و شیوه لباس پوشیدن تیره نوع هویت ما را در مقایسه با دیگران مشخص می کند.

گلاسر از جمله این صاحب نظران است که دو نوع هویت را از یک دیگر متمایز می سازد: هویت موفق و ناموفق. افراد با هویت موفق کسانی هستند که خود را توانا، باکفایت و باارزش می دانند. عقیده آن ها در مورد خودشان این است که قدرت مقابله با محیط را دارند و صاحب اعتماد به نفس و توانایی در اداره زندگی خود هستند.

با توجه به این تعریف ها، از ناتوانی فرد در تحصیل هویت انسانی، با تعبیرهای مختلفی یاد شده است. برخی صاحب نظران نیز از آن با تعبیر «گم کردن خویش» یا «از خود بیگانگی» یاد می کنند. روان شناسان از این حالت بیش تر با عنوان هایی چون «آشفتگی هویت»، «اختلال هویت» و «بحران هویت» نام می برند و در توصیف آن می گویند: «بحران هویت عبارت است از ناتوانی فرد در قبول نقشی که جامعه از او انتظار دارد».

هرگاه فرد در یافتن هویت خود تردید کند، به سردرگمی، بی هدفی و ناامیدی و افسردگی دچار می شود. در عین حال به تصویری منفی از خود خواهد ساخت؛ چیزی که به بحران هویت معروف است.

برخی روان شناسان، مفهوم هویت «من» را در مجموعه ای از نوشته های اریکسون در فهرستی به این شرح جمع آوری کرده اند:

۱- هویت، پاسخ آشکار و ضمنی به این پرسش است که من که هستم؟

۲- هویت بر تلفیق بین گذشته و آینده جهت تقویت حس یک پارچگی دلالت دارد.

۳- پاسخ به پرسش هویت با ارزیابی منطقی از خود داده می شود که این ارزیابی با ملاحظه فرهنگ به ویژه ایدئولوژی و انتظاری که جامعه از فرد دارد، صورت می گیرد.

۴- هویت، فرآیند یک پارچه سازی و مورد پرسش قراردادن حوزه های اساسی ویژه ای مانند حرفه، جنسیت، عقاید سیاسی و مذهبی است که در نتیجه آن، تعهدی انعطاف پذیر، ولی دیرپا در حوزه های یاد شده به وجود می آید.

نبود یا اختلال هویت نیز آثار و نشانه هایی دارد. اریکسون در این باره می نویسد: فردی که قادر به یافتن ارزش های مثبت پایدار در فرهنگ، مذهب یا ایدئولوژی خود نیست، ایده آل هایش به هم می ریزد. چنین فردی که از فروپاشی هویت رنج می برد، نه می تواند ارزش های گذشته خود را ارزیابی کند و نه صاحب ارزش هایی می شود که به کمک آن ها بتواند آزادانه برای آینده برنامه ریزی کند.

به اعتراف همه صاحب نظران، جدی ترین بحران در طول زندگی انسان در خلال شکل گیری هویت او رخ می دهد. زیرا شخصی که هویت متشکل قابل قبول ندارد، در طول زندگی با مشکلات بسیار زیادی روبه رو خواهد شد. چنین شخصی در درجه اول از حقیقت وجودی خود و استعداد و توان مندی هایی که دارد، آگاهی لازم را ندارد و در درجه دوم، از هدف خلقت و نقشی که در نظام هستی بر عهده اوست، بی خبر است. در نتیجه، از تشخیص شیوه درست ارتباط با دیگران و برخورد با پیش آمدها و نیز پاسخ گویی به اصلی ترین پرسش های زندگی ناتوان است. مجموعه این امور، در نهایت، او را در موضع گیری هایش دچار سردرگمی می کند.

برخورداری از هویت انسانی کامل، نشانه های مشخصی چون خودباوری، احساس ارزش مندی و توانایی حل مشکلات، موضع گیری مناسب در برخورد با پیش آمدها و برخورداری از اراده و استقلال لازم دارد.

ادامه دارد...
 
 
 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally