تبیین زیارت، آداب و آثار آن با لسان روایات 1
این نوشتار با عنایت به جایگاه رفیع زیارت در فرهنگ اسلامی ، گام کوچکی برای شناخت ابعاد وسیع این موضوع است.پس به تبیین این مسئله از لسان روایات اهتمام بیشتری داشته است. سپس نظر علمای شیعه و سنی را در این...
چهارشنبه 3 بهمن 1397    
بازدید: 312
تبیین زیارت، آداب و آثار آن با لسان روایات 1
 
 

مقدمه:

در سیره اهل بیت علیهم السلام روایات فراوانی در باب زیارت وارد شده که رهروان خویش را به این امر مهم سفارش و توصیه نموده اند، پس با درک جایگاه و اهمیت این مسئله ، بر سالکان کوی عشق و معرفت لازم است تا از انوار قدسیه حضرات معصومین (ع) نهایت بهره وافی را ببرند.

معنای زیارت

زیارت از ریشه زَور است. اصل این واژه به معنای میل و عدول از چیزی به کار رفته است، و زائر را از آن جهت زائر می گویند که وقتی به زیارت می آید از غیر عدول می کند و رو برمی گرداند.[1] بعضی از لغت شناسان ، زیارت را به معنای قصد و توجه در نظر گرفته و گفته اند: زیارت ، در عرف آن است که انسان با انگیزه اکرام و بزرگداشت کسی و انس با او به وی روی آورد.[2]

زیارت در فرهنگ و آموزه های اسلامی جایگاهی رفیع و سابقه ای بس دیرینه دارد. اولیای الهی و اهلبیت (ع) پیروان خود را به زیارت و ملاقات یکدیگر و با خبر شدن از احوال هم و زدودن غم ها و ناراحتی های زندگی و تقسیم شادی ها در بین مسلمانان دعوت می کردند. از سویی دیگر حضرات معصومین (علیهم السلام) سفارش های فراوانی برای زیارت قبور مطهر خویش می نمودند.

شیخ طوسی از امام رضا(ع) نقل می کند که حضرت فرمود:ان لکل امام عهداً فی عنق اولیائه و شیعته و ان من تمام الوفاء بالعهد و حسن الاداء زیاره قبورهم ...؛همانا برای هر امامی عهدی بر گردن اولیاء و شیعیان آنان است، وفا کامل و حسن ادای به این عهد، زیارت قبور آنان است.1

زیارت،سفری مشتاقانه، آگاهانه و عاشقانه است که از سرای دل آغاز می شود، از راه دل عبور می کند و سرانجام نیز در منزل دل به مقصد می رسد و بار بر زمین می نهد.2آری ، زیارت نشانه جهت گیری انسان و الهام بخش و تعظیم شعائر است. الهام گرفتن از اسوه هاست. تقدیر از فداکاری ها و تجلیل گرامیداشت فضیلت هاست. زمینه ساز شناخت وتربیت و پرورش یافتن از فیض نگاه است و به قول حافظ:

بلبل از فیض گل آموخت سخن، ورنه نبوداین همه قول و غزل، تعبیه در منقارش

و به دیگر سخن؛ زیارت تجدید عهد با خط امامت و ولایت ، میثاق با خون شهیدان پیمان با محور توحید و بیعت با رسالت و وحی است.

مشروعیت زیارت

همه مذاهب و فرق مسلمان به جز یک فرقه از حنبلی های متاخر به نام وهابیت ، بر مشروعیت زیارت اتفاق نظر دارند .وهابیون به استناد روایات صحیح بخاری به نقل از ابوهریره که رسول خدا (ص) فرمود :شدّ رحال و بار سفر بستن جایز نیست، مگر بسوی سه مسجد : مسجد النبی ، مسجد الحرام و مسجد الاقصی[3]. ادعا می کنند که زیارت مشاهد و قبور ائمه هدی (علیهم السلام) امری غیر شرعی و حرام است .این درحالی است که علاوه بر سند روایت مذکور ، دلالت آن نیز محل اشکال است.ثانیاً: در این روایت بحث از مسجد است نه صرف زیارت ، از سویی دیگر بحث در مطلوبیت و استحباب زیارت سه مسجد فوق الذکر است نه حصر زیارت در آنها . ثالثاً: نهی از شدرحال برای زیارت غیر از این سه مسجد، نهی تحریمی و مولوی نیست بلکه نهی ارشادی و تنزیهی است.

زیارت از منظر روایات

امام صادق (ع) فرمودند: من زارنا فی مماتنا فکانما زارنا فی حیاتنا1؛ هر که پس از مردنمان ما را زیارت کند، چنان است که در زمان حیاتمان زیارت کرده است. و در روایتی دیگر فرمودند: من زار الحسین (علیه السلام) عارفاً بحقه کتب الله ثواب الفِ حَجَّهٍ مقبولهٍ و الف عمره مقبوله و غفرله ما تقدم من ذنبه و ما تاخر2؛ هرکه حسین(ع) را با معرفت و به حق و مقام او زیارت کند، خداوند ثواب هزار حج پذیرفته و هزار عمره پذیرفته شده را برایش بنویسد و گناهان گذشته و آینده او را ببخشد.

اسحاق بن عمار از امام صادق (ع) روایت می کند که فرمود:مروا بالمدینه فسلموا علی رسول الله(ص)و ان کانت الصلاه تبلغه من بعید3؛ به مدینه بروید و بر پیامبر اکرم (ص) سلام بدهید، هرچند که سلام و درود از راه دور به آن حضرت نیز می رسد.

زیارت از راه دور در مواقعی که امکان زیارت از نزدیک به هر دلیلی فراهم نباشد(مشکلات مادی زندگی، کهولت سن و ...) مورد قبول و توصیه اهل بیت (ع) است ، اما حدیث فوق ؛نشان می دهد که حضور زائر در کنار مزور و قبر وی خصوصیتی دارد که مورد سفارش قرار گرفته است.

نکات مهمی که از امثال این روایات باید مورد دقت و تامل قرار گیرد ، این است که:

الف-یکی از دلایل حضور فیزیکی زائر در حرم های شریف، بهرمند شدن از فضای معنوی آن که محل تردد فرشتگان، ارواح انبیاء و اولیاء و محل تردد و تعلق ویژه روح بلند آن مزور است-و دعا کردن در مظان استجابت دعاست و همچنین نشانه صداقت و وفاداری زائر در دوستی و محبت نسبت به مزور می باشد.

ب-زیارت همه اهل بیت (ع) از نظر فضیلت یکسان است، چرا که زیارت هر کدام از معصومان (ع) در حقیقت زیارت همه آنان است، اما برخی از عوارض خارجی ، مانند : دوری راه ، غربت ، فشار ، سخت گیری های حاکمان ستم گر و ... سبب شده که به زیارت برخی از معصومان (ع) همچون پیامبر اکرم(ص) ، امام حسین و امام رضا (ع) توصیه بیشتر و ثواب مخصوصی ذکر شود.

ج-علت اینکه معصومان (ع) توصیه به زیارت عارفاً بحقه کرده اند آن است که آنچه مایه کمال زائر می گردد، معرفت و شناخت مقام و موقعیت مزور است ، نه اعمال بی روح و همراه با غفلت او.

تولی و تبری

زیارت قبور اهل بیت عصمت و طهارت (ع) یکی از بارزترین مصادیق تولی به ساحت آن انسانهای والا مقام است. از سویی دیگر با رو آوردن به ساحت مقدس معصومان در واقع نوعی اظهار انزجار از دشمنان ایشان است. بی شک تولی و تبری بدون یکدیگر کفایت نمی کنند، یعنی نه انسان با تولی محض می تواند به سعادت برسد و نه با تبری تنها می تواند به سرمنزل مقصود برسد.

تولی و تبری همانند دو بال برای سلوک به سوی کمال و تعالی به شمار می روند و بدون یکی از اینها نمی توان اوج گرفت و صعود کرد، همچنین این دو همانند دو چشم برای انسان می مانند که برای پیمودن راه حق و رسیدن به سرچشمه نور ، به کار گرفتن هر دوی آنها ضروری است. زائر وقتی که در مشاهد اولیای الهی می ایستد و یا وقتی از مکان دور از مرقد مطهر اهل بیت (ع) است با ذکر کلماتی پر مضمون ولایت آنها را با جان و دل می پذیرد و بدین وسیله ارادت و محبت خویش را ابراز می نماید و از سوی دیگر عداوت و دشمنی خودش را از دشمنان ایشان اظهار می نماید، که این مساله هم در قالب لعن و نفرین و بیزاری نسبت به دشمنان اهل بیت (ع) در زیارت نامه ها متجلی شده است. البته این تولی و تبری باید خودش را منحصر در اظهار و نظر و اعتقاد قلبی محدود ننماید؛ بلکه در مقام تصمیم گیری و عمل زائر هم منعکس بشود. بنابراین زائر با هربار زیارت چه از راه دور و چه از راه نزدیک پیوند خود را با مقام ولایت پررنگ و عمیق تر می سازد و با این عمل غبار غفلت و بی توجهی را که در طول مسیر زندگی به آن عارض شده است، از ضمیر جانش شست وشو می کند تا نسیم ولایت فقط در آن بوزد.

زیارت در فقه

فقهای شیعه با استناد به توصیه ها و تاکیدات فراوانی که درباره زیارت شده است، فتوا به استحباب زیارت داده اند. به عنوان مثال: پیامبر اکرم (ص) فرمودند:من زارنی أو زار أحداً من ذریتی زرته یوم القیامه فأنقذته من اهوالها؛1 کسی که من یا یکی از فرزندانم را زیارت کند، روز قیامت به زیارت و دیدار او خواهم رفت و از هراس ها و وحشت های آن نجاتش خواهم داد.

علمای اهل سنت عموماً فتوا به جواز بلکه استحباب زیارت قبر پیامبر (ص) داده اند، که به برخی از آنها اشاره می کنیم: جزیری می گوید:زیاره قبر النبی(ص) من افضل المندوبات2؛ زیارت قبر پیامبر(ص) از بهترین مستحبات است.

قاضی عیاض مالکی (متوفای 544 ه ق) می گوید:و زیارت پیامبر (ص) سنتی است که بر آن اجماع شده و فضیلتی است که در آن رغبت شده است.3

وابن قدامه مقدسی حنبلی(متوفای 620 ه ق) می گوید:یستحب زیاره قبر النبی(ص)[4]؛زیارت قبر پیامبر (ص) مستحب است.

خطیب بغدادی از ابی علی خلال شیخ حنابله نقل می کند که در عصر خود هیچ گاه امر مهمی برایم اتفاق نمی افتاد مگر آنکه به قصد زیارت قبر حضرت موسی بن جعفر(ع) حرکت می کردم و بعد از توسل به آن حضرت، از خداوند متعال آنچه می خواستم عطا می فرمود.[5]

پیشوایان چهارگانه اهل سنت (مالک ، شافعی، ابوحنیفه و احمد حنبل) بر استحباب زیارت پیامبر اکرم (ص) اتفاق کرده اند.[6]

زیارت ماثور و غیر ماثور

زائر گاهی از زبان معصوم حمد و ثنا الهی می خواند که در اصطلاح به این گونه زیارت نامه ها، زیارت ماثور گفته می شود. این چنین زیارت نامه هایی نه تنها کیفیت اظهار ارادت و ابراز تولی و تبری را می آموزد، بلکه متنی برای شناخت مقام و منزلت مزور است. علت اینکه ما را به خواندن ادعیه و زیارت نامه ها تشویق و ترغیب کرده اند، مقصود تلفظ و لقلقه زبانی محض و شمارش صرف ؛ نیست، بلکه منظور این است که زائر با شمارش این اسماء و صفات و آشنایی با مضمون و محتوای آنها، خود را بسازد و به آنها متخلّق شود.

زیارت نامه های ماثور دو گونه است:

1- زیارت نامه های اختصاصی، که امامی خاص با آن زیارت می شود و زائر به سلام و اظهار محبت و وفاداری به یکی از اولیای الهی می پردازد.

مانند: السلام علیک یا رسول الله و رحمه الله و برکاته، السلام علیک یا محمد بن عبدالله... 1، السلام علیک یا ابا عبدالله و علی الارواح التی حلت بفنائک...2،اللهم صل علی علی بن موسی الرضا المرتضی الامام التقی النقی...3.

2-زیارت نامه هایی که محتوایی کلی و مضمونی عام دارند و هر امامی را با آن می توان زیارت نمود، مانند: زیارت جامعه کبیره، زیارت امین الله ، زیارت جامعه صغیره.

زیارت غیر ماثور

زائر گاهی با عبارات، گفتار ها و بیان از ناحیۀ خودش؛ کمالات مزور را ترنم می کند و به این وسیله اعلام محبت و مودت نسبت به اهلبیت (ع) می کند و با ابراز احساسات و علایق خویش به توسل و استشفاع و تعظیم و تکریم و ارتباط از ساحت حضرات معصومین (ع) می پردازد، و به بیان دیگر این نوع زیارت فاقد پشتوانه روایی است و از حضرات معصومین (علیهم السلام) صادر نشده است که در اصطلاح غیر ماثور گفته می شود.

 
 
ادامه دارد...
 
 
 
پی نوشت:

[1]مقاییس اللغه، ج3،ص36، ماده زور

[2] المصباح المنیر، ص260

[3] تهذیب الاحکام،ج6،ص78و79،ح3 و کافی ، ج4،ص567

[4] ادب فنای مقربان،ص17

[5] صحیح بخاری، ج2،ص136، کتاب الصلاه

[6] میزان الحکمه، ح7952

[7] همان، ح7961

[8] وسائل ، کتاب الحج ، ابواب المزار، باب 4ح3،ج14،ص338

[9] وسائل ، کتاب الحج، ابواب المزار، باب 2 ح23، ج14،ص332

[10] الفقه علی المذاهب الاربعه،ج1،ص711

[11] شرح الشفا،خفاجی،ج3،ص515

[12]شرح مختصر الخرقی فی فروغ الحنابله،ج6،ص588

[13] تاریخ بغداد،ج1،ص120

[14]الغدیر،ج5،ص110

[15] مفاتیح الجنان ، ص87 زیارت رسول اکرم (ص) در روز شنبه

[16] همان ،ص750 زیارت امام حسین(ع) در روزعاشورا

[17] همان،ص830 زیارت امام رضا(ع)

[18] بحارالانوار ،ج8،ص368

[19] حج،32

[20] احزاب،33

[21] میزان الحکمه،ح7970

[22] شوری ؛ 23

[23] احزاب،21

[24] میزان الحکمه؛ح 7979

[25] بحارالانوار،ج97،ص140

[26] کامل الزیارات،ص47

[27] بحارالانوار،ج97،ص140

[28] کامل الزیارات،ص 47

[29] همان،ص121

[30] معراج السعاده، ص703

[31] پند جاوید ،ج 1،ص222

[32] مفاتیح الجنان؛ ص505

منابع:

*قرآن مجید

1-ابن فارس، ابوالحسین ، معجم مقاییس اللغه، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، جمادی الاخره، 1404

2-امینی نجفی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب والسنته والادب، 11ج، چاپ چهارم،، بیروت: دارالکتاب العربی

3-جوادی آملی ، عبدالله، ادب فنای مقربان، ج اول ، چاپ سوم ، قم: اسراء ، 1382

4-حافظ،شمس الدین محمد، دیوان حافظ، تصحیح قزوینی-غنی، چاپ پنجم، تهران:اساطیر، 1374

5-حرعاملی،محمد ابن حسن؛ وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه؛ قم: موسسه آل البیت ،1409

6-طریحی،فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، 2ج، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1408ه ق

7-فرهنگ نامه ای اسرار و معارف حج ؛ قم : دارالحدیث ، آذر 1385

8- الفیومی، المصباح المنیر، قم: موسسه دارالهجره، 1405

9-قمی، شیخ عباس، کلیات مفاتیح الجنان، پیدایش، چاپ چهارم ،تابستان 1376

10-مجلسی ، محمد باقر، بحارالانوار، الطبعه الثانیه، 110ج، بیروت: موسسه الوفاء

11-محمدی ری شهری، محمد، میزان الحکمه، 15ج،قم:دارالحدیث،1377

12-مصباح یزدی، محمد تقی، پند جاوید، ج اول، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره) چاپ اول، پاییز 1379 ه ش

13-------------------- ، بر درگاه دوست، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، چاپ سوم، پاییز 1380

14-نراقی، ملا احمد، معراج السعاده، تهران:مطبوعاتی حسینی، چاپ سوم، 1375

 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally