با ملاحظه‏ مستندات تاریخى، علل جنگ جمل را از دیدگاه طرفین درگیر بررسى و سپس قضاوت مى‏کنیم:

الف. علل جنگ ازدیدگاه اصحاب جمل

۱ – در فرازهایى از خطبه‏هاى موجود عایشه و طلحه، مهم ترین علت جنگ جمل خونخواهى عثمان بیان شده است. مضافاً این که این عده على‏ (ع) را مسئول قتل عثمان مى‏دانستند.

۲ – برخى از علماى معتزله معتقدند که عایشه و یارانش، قصد امر به معروف و نهى از منکر داشته‏اند.

۳ – طلحه، علت دیگرى را که در واقع در راستاى علت قبلى است، ذکر مى‏کند و آن هم اصلاح امّت رسول اکرم (ص) و رواج طاعت الاهى است.

۴ – خلافت و رهبرى على (ع) مطابق با رویه‏ى خلفاى سابق نبوده، پس مشروعیت نداشته است.

۵ – على (ع) در کارهایش با طلحه و زبیر مشورت نمى‏کرد.

 

ب: علل جنگ از دیدگاه على ابن ابی طالب (ع) و یارانش:

۱ – قدرت‏طلبى طلحه و زبیر: امیرالمؤمنین على (ع) در خطبه‏ى ۱۴۸ نهج البلاغه مى‏فرمایند: هر کدام از طلحه و زبیر امیدوار است حکومت را به دست آورد.

۲ – عهد و پیمان شکنى: على (ع) در بیاناتى ضمن اعلان آماده باش براى جنگ، این دو را متهم به پیمان شکنى نمودند.

۳ – کینه و کدورت دیرینه: این نکته قابل انکار نیست که کینه هایی نسبت به علی(ع) وجود داشته است. امیرالمؤمنین (ع) ریشه‏هاى آن را چنین برمى‏شمرد: الف: اختصاص اخوت پیامبر (ص) به على (ع). ب: برترى على (ع) بر ابوبکر. ج: مسدود نشدن “باب على” به مسجد پیامبر (ص). د: دادن پرچم فتح خیبر به دست على (ع). همچنین طلحه و زبیر امیدوار بودند که على با آنها در امور مشورت نموده و بخشى از حکومت را به آنها واگذار نماید که هیچ کدام تحقق نیافت و موجب عناد با على (ع) شد.

۴ – نفاق: دورویى، از دیگر علل مى‏باشد که على (ع) به آن اشاره نموده است.

۵ – از بین بردن امنیت جامعه ی اسلامى: مصداق بارز این علت، حمله‏ى اصحاب جمل در بصره به خزانه‏ى بیت المال و کشتن عده‏اى از مردم بود.

۶ – سرپوش گذاشتن بر عملکرد خویش: در این رابطه امیرالمؤمنین (ع) در خطبه‏ى ۱۳۷ نهج البلاغه مى‏فرمایند: آنها انتقام خونى را مى‏خواهند که خود ریخته‏اند.

 

براى بررسى علل وقوع جنگ جمل و پژوهش در این راستا، لازم است که به ادله‏ى طرفین درگیر در جنگ نظرى افکنده شود و سپس آنها را با واقعیات تاریخى سنجیده و قول صحیح را برگزید.ابتدا به طور اجمال ادله و علل جنگ از دیدگاه اصحاب جمل و رؤساى آن را مورد بررسى قرار مى‏دهیم:

الف: علل جنگ جمل از دیدگاه اصحاب جمل

۱ – عایشه بعد از بیعت مردم با على (ع) در اجتماع مردم مکه حضور یافت و چنین گفت: اى جمعیت مسلمانان همانا عثمان مظلوم کشته شد.[۱]این سخن عایشه ظاهراً سنگ بناى مخالفت وى با امیرالمؤمنین (ع) شد و غالباً این علت به عنوان بهانه‏ى اصلى خروج عایشه و اعوانش علیه امیرالمؤمنین (ع) مطرح مى‏شود و چون آنها على (ع)را سبب اصلى قتل عثمان مى‏دانستند، از این رو علیه او قیام نمودند.

۲ – برخى از علماى معتزله معتقدند که عایشه و یارانش قصد امر به معروف و نهى از منکر داشته‏اند.[۲]

۳ – طلحه در خطبه‏اى که بین مردم بصره ایراد نمود چنین وانمود کرد که قیام او براى خلافت و ملک نبوده است، بلکه او قصد دارد از مردم بصره کمک بگیرد تا همگى براى اصلاح امت پیامبر (ص) کوشش کنند و طاعت خدا را رواج دهند.[۳]

همان طور که ذکر شد، به طور عموم در اکثر خطبه‏هایى که از عایشه و طلحه نقل شده است، قتل عثمان و خونخواهى او مهم ترین علت پیمان شکنى ذکر گردیده است، امّا به موارد دیگرى نیز مى‏توان اشاره نمود. از جمله این که طلحه، حکومت على ابن ابی طالب (ع) را مطابق با رویه‏ى خلفاى سابق نمى‏دانست و به این که على (ع) با او در کارها مشورت نمى‏نمود، معترض بود.[۴]

 

ب: علل جنگ از دیدگاه على ابن ابی طالب (ع) و اصحابش

قبل از بیان علل آغاز جنگ جمل از دیدگاه على (ع) به یک نکته‏ى مهم – یعنى عاملان اصلى جنگ – باید توجه کنیم. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه‏ى ۱۷۲ نهج البلاغه مى‏فرمایند: “… طلحه و زبیر همسر رسول خدا (ص) را به همراه خود مى‏کشیدند چونان کنیزى را که به بازار برده فروشان مى‏برند“[۵]. از این سخن مولا به خوبى متوجه مى‏شویم عامل انسانى مهم جنگ جمل، کسى جز طلحه و زبیر نبوده، و عایشه در این بین بیشتر مورد سوء استفاده قرار گرفته است.

 

علل جنگ از زبان امیرالمؤمنین على (ع)

۱ – قدرت طلبى طلحه و زبیر: ایشان در خطبه‏ى ۱۴۸ نهج البلاغه چنین توضیح مى‏دهند: “ر کدام از طلحه و زبیر امیدوار است که حکومت را به دست آورد و دیده به آن دوخته و رفیق خود را به حساب نمى‏آورد.[۶]

۲ – عهد و پیمان شکنى: ایشان در خطبه‏اى ضمن فرمان آماده باش به مردم مى‏فرمایند: “مانا طلحه و زبیر بیعت و عهد را نقض کرده و عایشه را از خانه‏اش بیرون کشیده‏اند تا فتنه به پا کنند و خونریزى راه بیاندازند”.[۷]

۳ – کینه و کدورت دیرینه: این نکته قابل انکار نیست که کینه هایی نسبت به علی(ع) وجود داشته است. از این رو امیرالمؤمنین (ع) سابقه‏ى این امر را در مواردى بر مى‏شمارد، از جمله اینکه: الف: چون پیامبر مرا بر پدر عایشه برترى داده بود.

ب: چون پیامبر (ص) مرا به اخوت با خویش مختص نموده بود.

ج: چون خداوند دستور داد که همه‏ى ابواب منتهى به مسجد بسته شود حتى باب پدر عایشه، اما باب من بسته نشد.

د: چون در روز خیبر رسول اکرم (ص) پرچم را بعد از این که به دیگران داد آن را به من دادند و من نیز پیروز شدم موجب غمگین شدن آنان گردید و….[۸]

علاوه بر این، طلحه و زبیر ؛ امیدوار بودند که على (ع) در امور با آنها مشورت نماید چرا که این دو خود را با على (ع) در رتبه و مقام مساوى و حتى بالاتر مى‏دانستند، آنها امیدوار بودند که با مرگ عثمان، بخشى از حکومت را به دست گیرند، لیکن هیچ کدام از این امور تحقق نیافت و این سبب شد که خصومت قبلى این دو با امیرالمؤمنین (ع) آشکار گردد.

۴ – نفاق: على (ع) در خطبه‏ ۱۳ نهج البلاغه دین این عده را دورویى مى‏داند.[۹]

۵ – از بین بردن امنیت جامعه‏ى اسلامى: بعد از آن که اصحاب جمل در بصره قدرت گرفتند، به خزانه‏ى بصره و بیت المال حمله نموده و آن را غارت کردند و همچنین به مردم حمله نمودند و عده‏اى را شکنجه کرده و عده‏اى را به قتل رساندند.[۱۰]

۶ – سرپوش گذاشتن بر عملکرد خویش: وقتى به امیرالمؤمنین (ع) خبر رسید که طلحه و زبیر براى خونخواهى عثمان قیام نموده‏اند ایشان فرمودند: کسى جز خود ایشن عثمان را نکشت.[۱۱]

و نیز مضمون همین سخن را حضرت (ع) در خطبه‏ى ۱۳۷ نهج البلاغه آورده‏اند که: آنها انتقام خونى را مى‏خواهند که خود ریخته اند.[۱۲]

 

با این اوصاف حضرت مى‏فرمایند: طلحه خود جنگ را به راه انداخته تا بخاطر قتل عثمان مورد سئوال واقع نشود.[۱۳] با تأمل در فقرات فوق متوجه مى‏ شویم:

اولاً: در اکثر طعن‏ها و سرزنش‏هایى که از امیرالمؤمنین (ع) نسبت به اصحاب جمل وارد شده، ایشان روى سخن‏شان با طلحه و زبیر است. گو این که حضرت (ع) مسبب اصلى جنگ را این دو مى‏داند و به عبارت دیگر، عایشه نقش فرعى در این غایله داشته و از سوى آنها مورد سوء استفاده قرار گرفته است.

ثانیاً، ملاحظه مى‏شود که هیچ یک از دلیل‏هایى که اصحاب جمل براى کارشان ذکر نموده‏اند موجّه نمى‏باشد. به ویژه وقتى که بدانیم قتل و خونخواهى عثمان بهانه‏اى بیش نبود؛ چرا که عایشه با عثمان نیز چندان رابطه‏ى حسنه‏اى نداشته است. نقل شده است که عایشه پیراهن رسول خدا (ص) را نزد عثمان مى‏برد و به او مى‏گوید: هنوز رطوبت کفن رسول خدا (ص) خشک نشده که تو چنین، احکام او را تحریف مى‏کنى.[۱۴]

پس ملاحظه مى‏کنید اصحاب جمل تحت عنوانى به ظاهر زیبا و حق مآبانه بر علیه اولى الامر خویش قیام نمودند و پیمان و بیعت خویش را شکستند در حالى که این عنوان بهانه‏اى بیش نبود.

 

پی نوشت:

[۱] طبرى، محمد بن جریر، تاریخ الامم و الملوک،  ج ۴، ص ۴۵۹، دار التراث، بیروت، چاپ دوم، ۱۹۶۷ م ۷

[۲] شیخ مفید، الجمل، ص ۶۴، کنگره شیخ مفید، قم، ۱۴۱۳ هـ ق.

[۳] همان، ص ۳۰۴٫

[۴] همان، ص ۳۰۶؛ به نقل انساب الاشراف، ص ۲۲۶٫

[۵] نهج البلاغه، ص ۲۴۷، انتشارات دار الهجره، قم، بی تا.

[۶]همان، ص ۲۰۶.

[۷] شیخ مفید، الجمل، ص ۲۴۰٫

[۸] همان، ص ۴۱۰-۴۰۹٫

[۹] نهج البلاغه، ص ۵۵٫

[۱۰] نهج البلاغه، ص ۳۳۶، خ ۲۱۸٫

[۱۱] مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج۳۲، ص ۱۲۱، مؤسسه الوفاء، بیروت، ۱۴۰۴ هـ ق، به  نقل از تاریخ طبری و بلاذری.

[۱۲]نهج البلاغه، ص ۱۹۴.

[۱۳] نهج البلاغه، ص ۲۵۰،  خطبه‏ى ۱۷۴٫

[۱۴] ابن ابی الحدید معتزلی، شرح نهج البلاغه، ج ۶، ص ۲۱۵، کتابخانه آیت الله مرعشی، قم، ۱۴۰۴ هـ ق.