نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه ی مطلوب 2
انتظار، باوری است بارور به عمل، که در زندگی منتِظر، در قالب کرداری خاص تجسم می یابد. بدون هیچ عکس العملی، خود را منتظر دانستن، تفسیری وارونه و منافقانه از انتظار است. انتظار، اعتقادی است درگرو عمل به...
یک شنبه 27 مرداد 1398    
بازدید: 81
نقش فرهنگ انتظار در پویایی جامعه ی مطلوب 2
 
 
نویسنده: علی باقی نصرآبادی
 
 

انواع انتظار

انتظار فرج و دل بستن به آینده دو گونه است:
1. انتظاری که سازنده، نگه دارنده، تعهدآور، نیروآفرین و تحرک بخش است؛ به گونه ای که می تواند نوعی عبادت و حق پرستی شمرده شود؛
2. انتظاری که گناه، ویران گر، اسارت بخش، و فلج کننده است و نوعی «اباحی گری» باید محسوب گردد.(26)

ارزش و فضیلت انتظار

انتظار از ویژگی های عالی مردانی است که در راه موفقیت، گام بر می دارند؛ زیرا بر اساس گفتار خاندان وحی که درباره ی شخصیت مردان بزرگ در دوران غیبت بیان فرموده اند، منتظران راستین ظهور، با فضیلت ترین مردم هستند. به این جهت گروهی - با برداشت کاملی که از مسئله انتظار دارند - آن را مهم ترین عامل موفقیت، در این روزگار می دانند و معتقدند که انسان می تواند همه ی عوامل تعالی وتکامل را در «انتظار راستین» جست و جو نموده و به وسیله ی آن بر فراز آسمان معنویت به پرواز درآید و خود را از مشکلات و گرفتاری های اجتماعی و گرفتگی های روحی نجات بخشد.(27)
در روایات ائمه ی معصومین (علیهم السّلام) آن چنان مقام و منزلتی برای منتظران موعود در آخرالزمان برشمرده شده که گاه انسان را به تعجب وا می دارد: حضرت علی (علیه السّلام) می فرماید: «منتظر فرج باشید و از رحمت خداوند ناامید نشوید. به درستی که خوشایندترین اعمال نزد خداوند عزوجل، انتظار فرج است.»(28)
با توجه به این ارزش است که می گوییم: کسی به مراحل عالی صراط انتظار گام نهاده است که دارای قدرت های خارق العاده باشد.

وجوب و ضرورت انتظار

در تفکر شیعی، انتظار موعود با خصوصیاتی که برای آن برشمرده شده، به عنوان یک اصل مسلّم اعتقادی مطرح بوده و در بسیاری از روایات شیعه بر ضرورت انتظار قائم آل محمد (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تصریح شده است؛ از جمله می توان به روایت زیر اشاره کرد:
از ابوبصیر روایت شده که روزی امام صادق (علیه السّلام) خطاب به اصحاب خود فرمودند:
«آیا شما را خبر ندهم به آن چه خدای عز و جل هیچ عملی را جز به آن از بندگان نمی پذیرد؟ گفتند: آری. فرمود: گواهی دادن به این که هیچ شایسته ی پرستشی جز خداوند نیست و این که محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) بنده و فرستاده ی اوست و اقرار کردن به آن چه خداوند به آن امر فرموده و ولایت ما و بیزاری از دشمنانمان و تسلیم نشدن به آنان و پرهیزکاری و اجتهاد و اطمینان و انتظار قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف)».(29)
روایات دیگری نیز وجود دارند که بر لزوم انتظار حضرت قائم در دوران غیبت دلالت می کنند و در اینجا مجال طرح آن ها نیست.

فلسفه ی انتظار

سخن از آینده ی جهان بشریت، چه نتیجه ای برای امروز ما دارد؟ امروز با هزاران مشکلات و گرفتاری دست به گریبانیم و باید برای غلبه بر این مشکلات بیندیشیم؛ ما را با فردا چه کار؟ این سؤال ممکن است برای هر فردی پیش آید.
گروهی از کوته فکران از مسئله ی انتظار سوء استفاده کرده و با قضاوت های عجولانه در صددند که ایمان به وجود مصلح بزرگ جهانی را واکنشی از وضع نابسامان مسلمانان در دوران های تاریک تاریخ بدانند. عده ای دیگر از پژوهش گران شرقی و اسلامی که تحت تأثیر افکار غربی ها قرار دارند، تلاش می کنند تا ایمان به وجود مهدی و مصلح بزرگ جهانی را یک فکر وارداتی تلقی کنند که از عقاید یهود و مسیحیان گرفته شده و عده ای از جامعه شناسان ماتریالیست می کوشند که از مسئله ی انتظار ظهور مهدی، دلیلی بر عقیده ی خود ترتیب دهند که این عقیده یک ریشه ی اقتصادی دارد و برای تخدیر افکار توده های به زنجیر استعمار کشیده ساخته و پرداخته شده است.(30)
ولی با تمام این نظریات باید گفت: اعتقاد به چنین ظهوری یک ریشه ی فطری دارد که در اعماق عواطف انسان نفوذ کرده است.
به طور مسلّم انتظار دارای فلسفه های زیر است:

الف) خودسازی فردی

چنین تحولی قبل از هر چیزی نیازمند عناصر آماده و با ارزش انسانی است که بتوانند بار سنگین چنان اصلاحات وسیعی را در جهان به دوش بکشند، و لازمه ی آن، بالا بردن سطح اندیشه، آگاهی و آمادگی روحی و فکری افراد جامعه است. منتظر واقعی، برای چنان برنامه ی مهمی هرگز نمی تواند نقش تماشاچی را داشته باشد، بلکه باید حتماً در صف اصلاح طلبان قرار گیرد. برای تحقق چنین انقلابی، به مردانی بسیار بزرگ و بلند نظر با بینشی عمیق نیاز است و خود سازی برای چنین هدفی مستلزم به کار بستن عمیق ترین برنامه های اخلاقی، فکری و اجتماعی است.

ب) خودیاوری های اجتماعی

منتظران راستین، وظیفه دارند تنها به خویش نیندیشند؛ بلکه باید ضمن خودسازی و مراقبت از خود، در اصلاح دیگران هم بکوشند؛ زیرا برنامه ی عظیم و سنگینی که انتظارش را می کشند، برنامه ای است که باید همه ی عناصر تحول در آن شرکت جویند، تا کوشش ها و تلاش ها هماهنگ با هم به ثمر برسد.(31)
ما باید سعی کنیم تا حقیقت معنای انتظار را بدانیم و این حالت را در خود و دیگران ایجاد کنیم. برای فراگیر شدن مسئله انتظار و آموختن و جلوه دادن عظمت آن به دیگران، راه های گوناگونی وجود دارد که با استفاده از آن ها، می توانیم حالت انتظار را در جامعه ایجاد کنیم و در ژرفای وجود آنان، بذر آن را بپاشیم. اینک بعضی از مهم ترین راه هایی را که به وسیله ی آن ها جامعه به سوی مسئله انتظار گرایش پیدا می کند، یادآور می شویم:
1. آشنایی با مقام عظیم ولایت و شناخت عظمت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)؛
2. آشنایی با آثار شگفت انتظار به معنای کامل و مراحل عالی آن؛
3. آشنایی با اوصاف و ویژگی های اصحاب امام عصر که به مرحله ی عالی انتظار رسیده و از قدرت های عظیم روحی برخوردار شدند و فرمان های امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را انجام می دهند؛
4. آشنایی با آینده ی انسان و جهان، تحولات عظیم و دگرگونی های مهمّی که در زندگانی مردم زمان ظهور واقع می شود.(32)
معرفت به مقام امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، شناخت یاوران بزرگ آن حضرت، تکمیل عقل ها و تکامل علمی، اعتقاد به عالم غیب، سفر به آسمان و فضاهای دور و مسائلی دیگر از این قبیل، مردم را به سوی مسئله ی ظهور امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) فرا می خواند و حالت انتظار و آمادگی برای دولت پر شکوه و اسرارآمیز آن حضرت را در آنان ایجاد می کند.

آثار انتظار

1. گریز از یأس و ناامیدی

در جامعه ای که دین در آن نقشی ندارد و مردم آن در انتظار آینده ای بهتر نیستند، سرخوردگی از زندگی، قتل و خون ریزی و خودکشی، به چشم می خورد؛ زیرا عواملی مانند فقر و تنگدستی، ظلم و ستم، تجاوز و قانون شکنی، بی اعتنایی به حقوق انسان ها و مانند آن موجب یأس و ناامیدی انسان ها می شوند؛ زیرا به خدا و آینده امیدی ندارند و تنها راه نجات خود را در خودکشی می پندارند، با دست زدن به این جنایت نه تنها دنیا و آخرت خود، بلکه خانواده و جامعه ی خود را به تباهی می کشانند. ولی شخصی که حالت انتظار را در خود به وجود آورده و هر لحظه امیدوار است، تابش انوار تابناک ولایت را بر سراسر هستی می نگرد و هیچ گاه حاضر نیست دست به این گونه جنایات بزند یا زندگی عده ای دیگر را به تباهی بکشد، بنابراین، مسئله انتظار فرج برای او گشایش است و زمینه ی گریز از ناامیدی و تباهی را فراهم می کند.

2. تکامل روحی

انسان می تواند با ایجاد انتظار کامل، مقداری از حالت مردم زمان ظهور - مانند تطهیر قلب- را در خویشتن ایجاد کند و به وسیله ی امید و انتظار، خود را از ناامیدی و تباهی نجات دهد. به این جهت امام صادق (علیه السّلام) از پدران بزرگوار خود و آن ها از حضرت امیرالمؤمنین (علیه السّلام) نقل کرده اند که آن حضرت فرمود:
«برترین عبادت فرد مؤمن، انتظار فرج است».(33)
بنابراین، انسان بر اثر داشتن حالت انتظار، می تواند بعضی از آثار تکامل روحی زمان ظهور را در خود ایجاد کند.

3. شناخت مقام ولایت

با انتظار ظهور، مقام ولایت امام زمان (علیه السّلام) در قلب و جان منتظر تثبیت می گردد و موجب شناخت بیشتر این مقام می شود و منتظر روزی است که قدرت الهی به دست آن حضرت آشکار شود و همه ی طاغوتیان جهان را که زالو صفت به مکیدن خون ضعیفان پرداخته اند، به سزای اعمال ننگینشان برساند و با صلابت و قدرت عظیم ولایت، به همه ی جهانیان ثابت و روشن کند، که کسی دارای مقام امامت و ولایت است که بتواند قدرت خدا را ظاهر و آشکار نماید.
این اندیشه و اعتقاد یک فرد منتظر است. بنابراین، انتظار ظهور، همراه با اعتقاد به عقاید و معارف اصیل دین است؛ چون انتظار، بذر معرفت و شناخت اعتقادات را در اذهان منتظران بارور می کند و به آنان تفهیم می کند که سرانجام، سراسر گیتی تحت سیطره ی قدرت ولایت سرو سامان می یابد و قدرت عظیم و ناشناخته ی ولایت، همه ی قدرت های ستم گر جهان را به زانو در می آورد و تمدن مادی جهان، در برابر دریای بیکران ولایت الهی تاب نیاروده و عالم در اختیار نیروهای شگفت انگیز مصلح جهان قرار می گیرند».(34)

4. شناخت مدعیان

در طول تاریخ شیعه، افراد متعددی با ادعای مهدویّت قیام نموده اند و خود را رهبر مصلح مردم معرفی کرده و با این حیله جان و مال انسان ها را از بین برده اند و عده ای را به گمراهی کشانده اند، ولی افرادی که صادقانه در صراط انتظار قدم برداشته و وجود خود را با انوار تابناک ولایت روشن ساخته اند، به دام این صیادان گرفتار نشده اند و با زبان حال به آنان گفته اند:

برو این دام بر مرغ دگر نه *** که عنقا را بلند است آشیانه

آگاهی آنان و شناخت شیادان و دزدان طریق، به خاطر آشنایی آنان به مقام رفیع امامت است؛ به این جهت آب حیات را به سراب نمی فروشند و غاصبان خلافت را به امامت بر نمی گزینند.(35)

5. تقویت انگیزه ی ظلم ستیزی

معتقدان به اصل انتظار در برابر بی عدالتی ها ایستادگی نموده و هرگز تسلیم زورگویی های مستکبران نمی شوند و همواره از طریق برطرف ساختن نارسایی ها زمینه ی تشکیل حکومت عدل جهانی را فراهم می کنند و در این راستا اگر در برهه هایی از زمان به جهت تسلط بیش از حد زور مداران و طاغوت ها دچار انواع شکنجه ها و فشارها شوند، نه تنها روحیه ی خود را نمی بازند، بلکه ضمن یادآوری وعده ی صدق پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) که فرمودند:
«اگر از عمر دنیا فقط یک روز باقی باشد خداوند متعال آن یک روز را به اندازه ای طولانی خواهد ساخت تا مردی از فرزندان من که نامش، نام من و کنیه اش کنیه ی من است ظهور نماید و زمین را پس از پر شدن از ظلم و ستم با عدل و داد پر سازد.»(36)
هر لحظه بیش از پیش به مقاومت و پایداری خود می افزایند تا سهم بیشتری را در زمینه سازی پیروزی حق بر باطل به خود اختصاص دهند.

6. تحصیل آمادگی های لازم

همان گونه که منتظر هر امری، از قبل در خود یک سلسله آمادگی های لازم را ایجاد می کند، بر همین اساس، منتظر منجی و مصلح عالم نیز آمادگی های فکری، اخلاقی و اعتقادی خاصی در زندگی فردی و اجتماعی خود ایجاد می نماید تا از شایستگی های لازم برای شرکت در تشکیل حکومت عدل جهانی برخوردار باشد؛ زیرا کسانی توفیق یاری کردن آن حضرت را پیدا می کنند که از معرفت و کمالات اخلاقی و آمادگی و شایستگی های خاص یاران حضرت برخوردار باشند.

7. مقاومت در برابر فساد محیط

یکی از اثرات مهم اصل انتظار آن است که فرد را از تسلیم شدن در برابر آمادگی ها و حل شدن در فساد محیط و خودباختگی در مقابل انواع عوامل منحرف کننده ی داخلی و خارجی باز می دارد.
طبق روایات زیادی، در دوره ی غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) عوامل انحراف و موانع پای بندی به ارزش های الهی آن چنان افزایش پیدا می کند که اغلب مردم به جهت ضعف ایمان و وسوسه ی شیطان و هواهای نفسانی به فساد و تباهی کشیده می شوند. در چنین شرایطی یکی از عوامل مهمی که می تواند انسان را به خویشتن داری دعوت کند امید به اصلاح نهایی است که اصل انتظار به آن دلالت دارد.(37)
بنابراین انتظار ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از نظر روانی، انسان را در مقابل امواج سهمگین فساد و آمادگی، مقاوم می سازد و از حل شدن وی در آلودگی محیط جلوگیری می کند. در صورت وجود یک برنامه ی منسجم، در زمینه ی احیا و گسترش فرهنگ انتظار می توان با شبیخون فرهنگی دشمنان که مخصوصاً روح و اندیشه قشر جوان را هدف قرار داده، مقابله کرد.

وظایف منتظران

در مورد این که شیعیان در دوران غیبت چه وظایفی بر عهده دارند، سخن های بسیاری گفته شده است و حتی در بعضی کتاب ها تا هشتاد وظیفه برای منتظران حضرت بقیة الله، بر شمرده شده است.(38)
اما از آن جا که تبیین همه ی وظایفی که شیعیان در عصر غیبت بر عهده دارند در قالب یک مقاله نمی گنجد، ما در این جا به تناسب عنوان مقاله، تنها به بیان آن دسته از وظایف می پردازیم که توجه به آن ها می تواند در رشد و بالندگی و پویایی فرهنگ جامعه ی اسلامی مؤثر باشد:

1. شناخت حجت خدا و امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

اولین و مهم ترین وظیفه ای که هر شیعه ی منتظر بر عهده دارد، کسب معرفت نسبت به وجود مقدس امام و حجت زمان خویش است. این موضوع، تا بدان درجه از اهمیت قرار دارد که در روایات بسیاری که شیعه و اهل سنت از پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) و ائمه معصومین (علیهم السّلام) نقل کرده اند، آمده است:
«هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد، به مرگ جاهلی مرده است».(39)
نکته ی مهمی که در این جا باید در نظر داشت این است که شناخت و معرفت حقیقی نسبت به حجت خدا، جز با عنایت حضرت حق حاصل نمی شود.

2. تهذیب نفس و کسب فضایل اخلاقی

وظیفه ی مهم دیگری که هر شیعه بر عهده دارد، تهذیب نفس و آراستن خود به اخلاق نکو است، چنان که در روایتی که نعمانی به سند خود از امام صادق (علیه السّلام) نقل می کند، آمده است:
«هر کسی دوست دارد از یاران حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) باشد، باید منتظر باشد و در این حال به پرهیزکاری و اخلاق نیکو رفتار نماید...»(40)
در توقیع وارده از ناحیه ی مقدسه آمده است:
«فما یحبسنا عنهم الا ما یتصل بنا مما نکرهه و لانؤثره منهم؛
....پس تنها چیزی که ما را از آنان (شیعیان) پوشیده می دارد، همانا چیزهای ناخوشایندی است که از ایشان به ما می رسد و خوشایند ما نیست و از آنان انتظار نمی رود.»(41)

3. پیوند با مقام ولایت

حفظ و تقویت پیوند قلبی با امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و تجدید دایمی عهد و پیمان با آن حضرت، یکی دیگر از وظایف مهمی است که هر شیعه ی منتظر در عصر غیبت بر عهده دارد؛ یعنی علی رغم غیبت ظاهری آن حجت الهی، انسان منتظر هرگز نباید احساس کند که در جامعه رها و بی مسئولیت شده و هیچ تکلیفی نسبت به امام و مقتدای خود ندارد. در روایتی که از امام محمد باقر (علیه السّلام) نقل شده آن حضرت در تفسیر این کلام خدای تبارک و تعالی: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اصْبِرُوا وَ صَابِرُوا وَ رَابِطُوا وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ‌)؛ (42) فرمود:
«بر انجام واجبات صبر کنید و در برابر دشمنانتان پایداری کنید و پیوند خود را با امام منتظران مستحکم نمایید.»(43)
دقت در روایت فوق می رساند که اگر هر شیعه ی منتظر در آغاز هر روز، با حضور و توجه، چنین عقد و پیمانی را با امام و مقتدای خود تجدید نماید، آیا هرگز تن به رکود، ذلت و خواری و ظلم و بی عدالتی می دهد؟

4. کسب آمادگی برای ظهور حجت حق

یکی دیگر از وظایفی که به صریح روایات، در دوران غیبت بر عهده ی شیعیان و منتظران فرج قائم آل محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است، کسب آمادگی های نظامی و مهیا کردن تسلیحات مناسب هر عصر برای یاری و نصرت امام غائب می باشد، در روایتی که نعمانی به سند خود از امام صادق(علیه السّلام) نقل کرده آمده است:
«هر یک از شما، باید برای خروج حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) [سلاحی] مهیا کند؛ هر چند که یک تیر باشد و خدای تعالی هرگاه بداند که کسی چنین نیتی دارد، امیدوارم عمرش را طولانی کند تا آن حضرت را درک کند [و از یاران و همراهانش قرار دهد]».(44)
در حال حاضر، به سبب وجود حکومت شیعی و حاکمیت فقیه جامع الشرایط بر سرزمین اسلامی، این وظیفه در درجه ی اول بر عهده ی حکومت اسلامی است که در هر زمان قوای مسلح کشور را در بالاترین حد آمادگی نظامی قرار دهند، تا به فضل خدا در هر لحظه که اراده ی الهی بر ظهور منجی عالم بشریت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) قرار گرفت، بتوانند به بهترین نحو در خدمت آن حضرت باشند.
بنابراین، انتظار، حالتی امیدوار کننده و نجات بخش است که منتظران را در دوران سیاه غیبت از گرداب حیرت نجات می بخشد و آنان را به سوی وادی نور و صفا می کشاند. انتظار، غم زدگان را حیاتی دیگر می بخشد و نیرویی تازه به فرد مسلمانان می دهد و دل های افسرده را امیدوار می نماید و جهانی از شادکامی و درخشندگی را در اذهان پرورش می دهد.
انتظار، مردمان وارسته را می جوید و حالات خجسته را می نماید و جمال فروزنده را نشان می دهد. انتظار، موانع و تیرگی ها را می زداید و نوری فروزنده در وجود انسان های تکامل یافته، ایجاد می کند. انتظار، بذر معارف و اعتقادات اصیل شیعه را در قلب منتظران بارور می کند و کامل ترین حالات معنوی را برای با فضیلت ترین انسان ها به ارمغان می آورد.
اگر می خواهید حالت انتظار را در خود ایجاد نموده و تقویت نمایید، با مقام عظیم ولایت انس بگیرید و از آثار شگفت انتظار آگاهی یابید و با پی گیری در حالات منتظران تکامل یافته، از خصلت ها و ویژگی های آنان آگاه شوید و با خجستگی های زمان ظهور حضرت بقیه الله الاعظم (ارواحناه فداه) قلب و جان خود را آشنا کنید، تا ناخودآگاه انتظار فرا رسیدن آن روزگار پر شکوه، همه ی وجودتان را فرا گیرد و بدین وسیله، فرهنگ انتظار در جامعه ی عصر ما نهادینه گردد.

چکیده ی مقاله

انتظار، حالتی امیدوار کننده و نجات بخش است که منتظران را در دوران سیاه غیبت از گرداب حیرت، تردید و ظلمت نجات می بخشد و انسان ها را به سوی وادی نور رهمنون می نماید. انتظار، غم زدگان را حیاتی دوباره می دهد و نیرویی تازه به انسان می بخشد و دل های افسرده را امیدوار می کند و جهانی از شادکامی، بهروزی و درخشندگی را در اذهان انسان ها پرورش می دهد؛ چرا که انتظار واقعی با سه رکن مهم: کسب معرفت، باور به جهان آینده و حرکت و تلاش توأم است. پس سعی کنیم زندگی مان همراه با انتظار باشد؛ چون انتظار و نهادینه کردن فرهنگ آن در پویایی و تکامل زندگی فردی و اجتماعی نقش بسزایی دارد.
این مقاله، تلاشی هر چند کوتاه در تبیین صحیح فرهنگ انتظار و نقش فردی و اجتماعی آن در پویایی و تکامل جوامع انسانی دارد. در نتیجه به طور اجمال و اختصار، مواردی را به عنوان ابعاد مهم فرهنگ انتظار ذکر می کند که این موارد و مؤلفه های سازنده در بحث فرهنگ انتظار به شرح ذیل است:
1- در مبانی بحث، بررسی مفهومی انتظار مورد تعریف قرار می گیرد؛
2. خصوصیات مکتب انتظار که شامل آمادگی و تعهد و تکلیف فرد منتظر است بیان می شود؛
3. سپس دیدگاه های معتبر در مورد انتظار فرج از قرآن، روایات و اندیشه ی امام خمینی (رحمه الله) مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرد و در این راستا تفاوت برداشت سایر دیدگاه های شایع در مسئله انتظار با انتظار در نگرش امام مقایسه می شود و صحیح ترین دیدگاه از نظر امام مطرح می گردد؛
4. نویسنده در ادامه ی این مقاله، خواننده را با عناوینی نظیر انواع انتظار، ارزش و فضیلت آن، وجوب و ضرورت، فلسفه ی آن، عوامل انتظار، آشنایی با آثار انتظار و وظایف منتظران آشنا می کند.
 
 
 

پی نوشت ها :
26- مرتضی مطهری، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه ی تاریخ، ص 7.
27- سید مرتضی مجتهدی، اسرار موفقیت، ج2، ص 193.
28- بحار الانوار، ج 52، ص 123.
29- نعمانی، الغیبة، ص 200.
30- مرتضی مطهری، همان، ص 30- 7.
31- ناصر مکارم شیرازی، همان، ص 107- 108.
32- سید مرتضی مجتهدی، همان، ص 199- 196.
33- بحار الانوار، ج 52، ص 131.
34- شهید دستغیب، ولایت، ص 94.
35- سید مرتضی مجتهدی، همان، ص 209.
36- بحار ا لانوار، ج 51، ص 74.
37- روزنامه قدس، ت 17/ 6/ 79.
38- ر. ک: بحار الانوار، ج 8، ص 368 و ج 32، ص 321 و سلیمان قندوزی حنفی، ینابیع المودة، ج 3، ص 72.
39- شیخ صدوق، همان، ج 1، ص 371.
40- بحار الانوار، ج 53، ص 177.
41- همان.
42- آل عمران(2) آیه ی 200.
43- نعمانی، الغیبه، ص 199 و بحرانی، البرهان فی تفسیر القرآن، ج 1، ص 334.
44- نعمانی، الغیبه، ص 177.

 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally