ظرفیت های اندیشه ی دولت کریمه ی مهدوی 2
«کارآمدی سیاسی»، برترین چالش فراروی فرهیختگان و دولت مردان جوامع اسلامی محسوب می گردد. کارآمدی سیاسی دولت کریمه مهدوی، چشم انداز راهبردی متناسب و راه گشایی را در این راستا ترسیم می نماید.
چهارشنبه 30 مرداد 1398    
بازدید: 63
ظرفیت های اندیشه ی دولت کریمه ی مهدوی 2
 
 
نویسنده: دکتر علیرضا صدرا
 
 

چهارم) ساختار و نظام اداری کارآمد مهدوی

ساختار کارآمد اداری مهدوی، ششمین ظرفیت اندیشه ی دولت مهدوی برای شبیه سازی نظام اداری دولت ها، کشورها و جوامع اسلامی محسوب می گردد. نظام اداری مهدوی، با اهمّ شاخصه های: خدمت مردم و اهداف دولت و نظام سیاسی، سهولت و روانی، سرعت و دقت، سبکی و کم هزینگی، نظام مند و سازواری، رسایی، کمال و فراگیری، پاسخ گویی و مسئولیت پذیری، نظارت و کنترل به ویژه از طریق ابزار نوین و پیشرفته ی اطلاع رسانی، نظارتی و کنترلی، آموزش و پاداش و تنبیه و مانند آن، در جوامع اسلامی قبل از دولت مهدوی قابل بهره وری می باشند: پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم): «لاتَدَّخِرُ الاَرضُ مِن بَذرِها شَیئاً اِلاّ اَخرَجَتهُ، وَ لَا السَّماءُ مِن قَطرِها شَیئاً اِلاّ صَبَّهُ عَلَیهُم مِدراراً؛(34) زمین همه ی بذرها و آسمان، همه ی قطرات را به تمامی بیرون و فرو می ریزند.» و زمین پاره های جگر خویش را بیرون می ریزد. و همه ی استعدادهای زمین، بالفعل می گردند.
دولت مهدوی، با ملائک، یعنی مدبّران امور جهان هستی یا اسباب آسمانی و تکوینی، با نیروهای کارا و با ایمان و با رعب و هیبت الهی تأیید و تقویت می گردد.
اهم مفاد پیمان حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) با کارگزاران خویش در حقیقت مبین مبانی و اصول نظام اداری و ساختار سیاسی و یا تشکیلات اجرایی دولت مهدوی می باشند.(35) حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به عنوان ریاست دولت جهانی اسلام، «در حق خود تعهد می کند که راه آن ها (مردم و زیردستان) را برود، جامعه ای مثل جامه ی آن ها بپوشد، مرکبی همانند مرکب آن ها سوار شود، آن گونه باشد که مردم می خواهند و به کم راضی و قانع باشد».(36)

پنجم) سیاست های راهبردی کارآمد مهدوی

اعم از سیاست های اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی، شامل: سیاست های اداری، امنیتی و قضایی، آخرین ظرفیت های کلان دولت کریمه مهدوی برای شبیه سازی جوامع اسلامی است؛ شامل:

1. ترسیم و تنظیم سیاست ها

الف) سیاست اقتصادی

همه ی اموال عمومی و معادل و ذخایر زمین در اختیار آن جناب قرار می گیرند و آن حضرت نیز به عمومی سازی اقتصادی، به عنوان زیرساز سیاست توسعه و رونق اقتصادی همت می گمارد.

ب) سیاست فرهنگی

از قبیل انقلاب و نوسازی دینی و فرهنگی؛ امام محمد باقر(علیه السّلام) در پاسخ به سوالی در مورد روش حکومت حضرت مهدی میان مردم فرمود: «یَهدِمُ ما قَبلَهُ کَما صَنَعَ رَسُولُ اللهِ وَ یَستَأنِفُ الاِسلامَ جَدیداً؛(37) آن چه از آثار بدعت و گمراهی قبل از وی بوده است، منهدم می سازد چنان که پیغمبر، اساس جاهلیت را منهدم کرد. آن گاه از نو اسلام را از سر می گیرد.»

ج) سیاست اجتماعی، اداری، امنیتی، حقوقی و قضایی

دشمنی از قلوب مردم ریشه کن می گردد و امنیت عمومی برقرار می شود.(38)

2. اعمال سیاست ها

3. نظارت، کنترل و بازسازی سیاست ها

ششم) طرح جامع و راهبردی کارآمد مهدوی

مبیّن انجام امور و سیاست ها در قالب طرح های بلندگستر، میان گستر و کوتاه گستر است. ضمن این که طرح ها، اهداف جهانی توسعه ی اقتصادی، تعادل سیاسی و امنیتی و تعالی فرهنگی و اجتماعی ترسیم و تنظیم گشته و اصول مبانی دولت مهدوی در هر یک از بخش های سه گانه ی فوق تعیین شده اند. روایات متعددی از طراحی سیاسی دولت کریمه ی مهدوی سخن گفته اند.

هفتم) برنامه ی راهبردی و عملیاتی کارآمد مهدوی

اولویت بندی اهداف و زمان بندی آن ها به تناسب امکانات و شرایط، نهایی ترین ظرفیت شبیه سازی دولت کریمه مهدوی است. امکانات و شرایطی که در دولت کریمه مهدوی فراوان و فراهم بوده به شرح ذیل است:
الف) نفس برنامه ریزی؛
ب) کار برنامه ای؛
ج) مبانی راهبردی.
اصول برنامه ی سیاسی دولت مهدوی در این زمینه می تواند بسیار الهام بخش باشد؛
از احادیث استفاده می شود که همه ی زمین به وسیله ی یک حکومت جهانی اسلامی اداره می شود. برای همه ی بلاد، استان داران لایقی با برنامه کار و دستورهای لازم گسیل می دارد.(39) به گونه ای که با کوشش و جدیت، همه ی زمین آباد و معمور می گردد. در این میان؛ خود حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) هم از دور، همه ی حوداث و جریانات کشور پهناور را زیر نظر دارد و در چنین شرایطی، همه ی نقاط زمین، برایش مانند کف دستی می گردد. کما این که کارگزاران، اصحاب و یارانش نیز از فاصله های دور او را مشاهده می نمایند و با او سخن می گویند.(40)
بدین ترتیب در سازمان سیاسی دولت مهدوی، اجزای دولت بر اساس طرح جامع و برنامه ی عملیاتی کارآمد مهدوی و تحت نظارت عالیه و راهبردی آن حضرت، کار می کنند.

کارآیی نیروها و مدیریت های دولت مهدوی

پیش از همه، کارآیی مدیران و نیروها در نظام و دولت کریمه ی مهدوی، یکی از ارکان اصلی کارآمدی سیاسی بوده و به شدت مورد توجه است. رهبری و مدیریت صالحین در تعبیر قرآنی و غالب روایات، مبیّن نقش تأثیرگذار و تعیین کننده ی نیروها؛ حتی در نهادهای عمومی و سیاسی دولت مهدوی و به تبع آن جوامع اسلامی است. نیروهایی که هم به عنوان علت فاعلی کارآمدی سیاسی و هم جزء علت مادی و ناقصه ی آن محسوب می شوند. علل و اجزایی که بررسی آنها در موقعیت مناسب خویش، حائز کمال اهمیت می باشد. آموزش نظری، پرورش عملی نیروها، گزینش شایستگان و شایسته سالاری، پیمان و آیین نامه اجرایی کارگزاران و مانند آن از اهم ویژگی های کارآیی نیروهای مهدوی و ارتقای آن است. امام علی (علیه السّلام)، با اشاره به یاران و کارگزاران دولت مهدوی می فرمایند؛ «آن ها، برگزیدگان امت پیغمبر می باشند که همراه با برگزیدگان عترت من هستند.»(41) کما این که در شایستگی ها و برجستگی ها بر اوج رفیعی اند.
امام در رأس مدیریت ها بر کارگزاران دولتی سخت گیر بوده و بر توده ی مردم که فاقد مکنت و قدرت هستند، بخشنده است.
با امرا، فرماندهان و دولت مردان با عدل، شفقت و دلسوزی و خیرخواهی و نیز با توده ی مردم و جامعه، با انصاف، رفتار زیبا و نیکو برخورد می کنند.
اینها از جمله مبانی و اصول کارآیی سیاسی، راهبردی و مدیریتی کلان نیروهای کارآی مهدوی محسوب می شوند.

برآمد

نظریه و نظام سیاسی مردمی و الهی، توسعه ی متعادل و متعالی، دولت هادی و کارگزار و سازمان سیاسی و نظام اداری، طرح جامع و برنامه ی عملیاتی کارآمد مهدوی، برترین گزینه و تنها چاره ی گریز ناپذیر برون رفت جوامع اسلامی از دور باطل واپس ماندگی است. شکست و بحران تا حد بن بست نظام ها و دولت های مادی گرا و سلطه گر جهانی از یک سو و بیداری روز افزون اسلامی و خیزش امید بخش مسلمانان جهان از سوی دیگر ایجاب می نماید که با تبیین همه جانبه ی دولت کارآمد مهدوی در جهت ترسیم، توصیه و تحقق نظریه و نظام کارآمدی دولت به منظور شبیه سازی، تطبیق و کاربری در همه ی جوامع اسلامی کوشید.
نشریات و نشست های گوناگون دولت های اسلامی و فرهیختگان جهان اسلام، می توانند بدین ترتیب با در دستور کار قرار دادن ارتقای کارآمدی دولت های خویش، زمینه های پژوهش و کاربردی هر چه فراتر نظریه و نظام مهدوی و برخورداری از این مدل یپش رو را فراهم سازند. تنها در این صورت است که عزت اسلامی، وحدت و اقتدار جهانی مسلمانان و امنیت، توسعه و تعالی آن ها در جهت تمدن سازی اسلامی میسر شده و به صورت روز افزونی عملی می گردد.
کتابنامه :
1. امینی، ابراهیم، دادگستر جهان، چاپ چهارم، دارالفکر، قم، 1352.
2. خادمی شیرازی، محمد، جهان بعد از ظهور یا فروغ ابدیت، نشر تبلیغ، تهران 1365.
3. خراسانی، محمدجواد، مهدی منتظر، قم، شهید، بی تا.
4. خواجه نصیر، محمد، اخلاق ناصری، چاپ سوم، خوارزمی، تهران، 1364.
5. روسو، ژان ژاک، قرار داد اجتماعی، ترجمه کیا، چاپ دوم، گنجینه، تهران، 1352.
6. سید بن طاووس (644هـ)، الملاحم و الفتن، بیروت، بی تا.
7. سیوطی، جلال الدین، متوفای (911 هـ)، الحاوی للفتاوی، بیروت، 1395 هـ.
8. طبری، امین الاسلام (از علمای قرن ششم)، اعلام الوری، بیروت، 1399 هـ.
9. مجلسی، محمدباقر، مهدی موعود، ترجمه جلد سیزدهم بحار الأنوار، ترجمه ی علی دوانی، دار الکتب الاسلامیه، چاپ 21، تهران و قم، 1363.
10. مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، تهران، بی تا.
11. مقدسی، یوسف بن عیسی (قرن 7)، عقد الدرر، قاهره.

ضمیمه

جهت بررسی ظرفیت های اندیشه ی دولت کریمه ی مهدوی، برای برنامه ریزی های کلان مدیریت جوامع اسلامی، چند مطلب باید مورد بررسی قرار گیرد:
1. شاخصه های دولت مهدوی؛ به ویژه به اعتبار مدیریت کلان؛
2. امکان، ضرورت و حدود تشبه یا شبیه سازی دولت و مدیریت کلان مهدوی؛
3. چالش ها و چشم اندازهای جوامع اسلامی؛ به ویژه جمهوری اسلامی ایران که به عنوان دولت زمینه ساز، با انتظار پویا و از طریق انقلاب شکوهمند اسلامی موفق شده است نظام سیاسی کارآمدی در عصر نوین ایجاد نماید، لکن در بخش کارآمدی دولت، سازمان سیاسی و به ویژه ساختار اجرایی با چالش هر چند صوری، عارضی و قابل ارتفاع، ولی جدی و خطیری مواجه است؛
امید که این مقاله با الهام گیری از ظرفیت والای نظریه و نظام دولت کریمه ی مهدوی، منشور اثر بخشی برای ارتقای همه جانبه ی کارآمدی نظام مقدس اسلامی و دولت (هیئت مدیره) خدمت گزار و صمیمی ایران اسلامی، بسان کانون بیداری و خیزش و اسوه ی پیشرو جوامع اسلامی باشد.
هر یک از مؤلفه های مباحث این متن، بدون استثنا برگرفته از منابع علمی نظری، روایی و تجربی، تاریخی و سیاسی است. به منظور کاهش حجم به حداقل مستندات بسنده شده و تفصیل آن ها را به دقت ارجاع می دهیم.
اول) ظرفیت های اندیشه دولت کریمه مهدوی برای برنامه ریزی های کلان مدیریت جوامع اسلامی، دارای پیش فرض ها، پرسش و نتیجه نهایی آن است.

پیش فرض ها

1. حتمیت نظام سیاسی و دولت مهدوی به عنوان؛
اولاً: نظام سیاسی:
الف) نهایی؛
ب) غایی؛
ج) فراگیر؛
د) یگانه جهانی آینده ی بشری.
ثانیاً: نظام سیاسی و دولت:
الف) 1. کامل؛
2. کارآمد.
ب) با کمال:
1. اثر بخشی؛
2. بهره وری؛
الف) فرابخشی؛
ب) بخشی و بخشی های:
اول) اقتصادی، عمرانی، بهداشتی و رفاهی، تولیدی و توزیعی و مصرفی، زیست محیطی و طبیعی؛
دوم) فرهنگی و اخلاقی، معنوی و انسانی؛
سوم) سیاسی، اداری و سازمانی، حقوقی قانونی، امنیتی و انتظامی، قضایی.
به ویژه در اندیشه ی سیاسی شیعی و اصیل اسلامی به صورت کاملاً روشن و منسجم.
نظام و دولتی که تنها؛
الف) در پرتو انتظار فرج پویا؛
ب) بر اساس:
یکی)
1. تدابیر؛
2. تلاش های سازنده:
الف) فردی؛
ب) جمعی یا گروهی؛
ج) اجتماعی:
1. ملی و مدنی؛
2. امتی؛
3. جهانی: انسان، انسان ها و انسانی از یک سو آمادگی ها و زمینه های لازم فراهم می گردند.
دیگری) بر مبنای مشیت و توفیق الهی از سوی دیگر؛ آمدنی و آوردنی بوده در حقیقت دست یافتنی است و در نهایت و به صورت قطعی و نهایی تحقق می پذیرد.

2. امکان و ضرورت الگوپذیری نظام سیاسی و دولت مهدوی؛ بر این اساس:

الف) هم نظریه، نظام، دولت و مدیریت کلان و راهبردی مهدوی؛
یکی) به قدر متیقن، فهم، شناخت علمی و عملی سیاسی و راهبردی ما.
و دیگری) به اندازه ی مقدور و به تناسب شرایط، امکان و امکانات، قابلیت اقتدا، پیروی و تبعیت داشته و بدین گونه ظرفیت نمونه برداری و شبیه سازی را دارد؛ یعنی از ناحیه خود نظام و دولت کریمه ی مهدوی و به اصطلاح از باب فاعلیت سیاسی فاعل به صورت تام، عملی، مفید و کارساز بوده و به صورت هر چه تمام تر قابلیت الگوگیری دارد.
ب) هم جوامع انسانی و حتی جامعه ی جهانی، ظرفیت مدل پذیری و شبیه سازی یا تشبه به نظام سیاسی، دولت و مدیریت سیاسی مهدوی را دارند. هر چند که از ناحیه ی جوامع اسلامی و جهانی قابلیت سیاسی، فعلیت یافته است به تناسب همان شناخت و توان سیاسی و مدنی انسان، جوامع انسانی و اسلامی و جامعه جهانی به خصوص در فرآیند جهانی شدن و جهانی سازی فراگیر جاری است. بدین ترتیب زمینه سازی، آمادگی و انتظار پویا، فعال، مثبت و سازنده سیاسی و راهبردی، تلاش و تدابیر و توفیقات همگانی بر این اساس بوده و در این راستا می باشد.
3. نظام سیاسی، دولت و سازمان سیاسی و ساختاری اجرایی یا اداری مهدوی کامل و کارآمد است. کارآمدی نظام مهدوی و ساختار اداری و اجرایی آن، حقیقی و یقینی است. نه شبه کارآمدی یا کارآمدی پنداری و تک ساحتی.
4. امکان و ضرورت الگوپذیری کارآمدی سیاسی نظام ها و دولت های جوامع اسلامی به قدر امکان علمی و عملی سیاسی. به ویژه در عصر حاضر و چشم انداز فرارو به عنوان برترین چالش.
دوم) این قسمت شامل موارد ذیل است:
1. در حال حاضر، برترین تهدید جوامع اسلامی، عدم توسعه است؛ ضعف، ذلت، فقر عمومی، نابسامانی، تشتت و تنازعات درونی جوامع اسلامی و ناهم گرایی مؤثر بین المللِ جهان اسلام، برآمد این وضعیت ناهنجار است. اندیشه ی راهبردی مهدویّت، ظرفیت برون رفت جوامع اسلامی راز این وضعیت را دارا است؛
2. برترین فرصت جوامع اسلامی، بیش از مواهب طبیعی، موقعیت راهبردی و نیروهای انسانی و حتی بسیار پیش از آن ها، مکتب جهان ساز اسلام و نظریه و نظام سیاسی تمدن پرداز اسلامی و پیشینه ی تمدنی آن ها به عنوان پشتوانه تاریخ ساز می باشد؛ پشتوانه ای که نیازمند نقادی، نوآمدی و تبیین و تحقق کارآمدی آن دارد؛
3. برترین چشم انداز فراروی فرهیختگان و مدیریت های کلان جوامع اسلامی، بیداری و بازگشت اسلامی و هم گرایی و اقتدار جهانی اسلامی است. توسعه ی اقتصادی و تعالی فرهنگی و در نتیجه، عزت اسلامی مسلمانان جهان بدین ترتیب دست یافتن است؛
4. برترین چالش علمی و عملی سیاسی و مدنی جوامع اسلامی در این راستا؛ یکی نیروهای انسانی و کارآیی نیروهای مدیریتی؛ به خصوص نیروهای دولتی، دولت مردان و مدیریت های کلان عمومی در هر یک از بخش های سه گانه اقتصادی، فرهنگی و سیاسی، ارتقای کارآیی نیروهای انسانی از طریق آموزش های نظری و پرورش های عملی روزآمد و کارآمد بوده، دیگری افزایش کارآمدی نهادها و نظامات آن هاست. شامل کارآمدی:
1. نظام های سیاسی؛
2. دولت ها و هیئت های حاکمه و مدیریت کلان کشورها؛
3. سازمان سیاسی آن و قوا، ارکان، روابط و سازمان آن ها؛
4. ساختار اجرایی و نظام اداری کشورهای اسلامی.
نظام سیاسی، به عنوان علت صوری جوامع اسلامی؛ دولت به عنوان مدیریت کلان کشورهای اسلامی، سازمان سیاسی به عنوان ساختار نهادین حاکمیت و مدیریت کلان و رهبری جوامع اسلامی، نظام اداری بسان شبکه ی عصبی و عملی نظام سیاسی و دولت های اسلامی، جملگی به عنوان برترین نهادهای راهبردی جوامع اسلامی، ارکان نظام سیاسی و فعلیت بخش نظام سیاسی کارآمد جوامع و کشورهای اسلامی است.
سوم) معرفت شناسی، شناخت شناسی و روش شناسی سیاسی مهدوی؛ کارآمدی سیاسی مهدوی و ظرفیت اندیشه ی سیاسی دولت کریمه ی مهدوی برای مدیریت های کلان جوامع اسلامی، دارای سه مرتبه است:
1. ضروریات و اصل ضرورت آن ها؛ هم چون: ضرورت نظم و نظام، امنیت و ثبات یا پایداری، عدالت، توسعه و هم گرایی و وحدت اجتماعی جهان اسلام و جهان. منبع علمی ضرورت این ضروریات سیاسی، عقلی و فطری و به تعبیر قرآنی قلبی بوده و روش آن ها استدلالی است.
هر عقل و فطرت متعارف و سلیمی، بدون شک به ضرورت اینها به عنوان اموری بدیهی اذعان می نماید. اهم مواردی که نظام آن در فرهنگ قرآنی حکمت نامیده می شوند، بنیاد دولت کریمه ی مهدوی محسوب می گردد.
2. مفاهیم، تعاریف و حدود هر یک از ضروریات سیاسی فوق و رابطه ی همه جانبه آن ها؛ یعنی چیستی، ماهیت و محتوای ضروریات و بدیهیات سیاسی زندگی و نظام مدنی یا سیاسی و تبیین اینها تنها با کمک وحی و به وسیله ی سخن گویان راستین و عالمان الهی؛ یعنی پیامبران و معصومین سازمان می گیرند. به همین مناسبت، در زمینه مبانی نظام سیاسی و دولت کریمه ی مهدوی و نیز سازمان سیاسی و ساختار اجرایی غالب پیامبران خدا از حضرت آدم (علیه السّلام) تا رسول گرامی خاتم(صلی الله علیه و آله و سلم) هر یک وجوهی از آن را طرح و در حقیقت تبیین نموده اند. خوشبختانه منابع موسع و موثقی در این زمینه وجود دارد که نیازمند اجتهادهای راهبردی، نوآمد و کارآمد علمی اسلامی و تفاسیر عالمان دینی است. دانشمندان غیر دینی در این مرتبه مجال تدبر سیاسی را دارند، لکن هرگونه تفقه و تبیین سیاسی کاملاً تخصصی است.
3. سازکارها و راهبردها یا روش های عینی، عملی و اجرایی یا جهات واقعیت و جنبه های این پدیده های سیاسی و راهبردی و شاخص های مربوطه، تجربی و عرفی می باشند. خواه تجربه ی مثبت و دست یابی به چگونگی این پدیده ها از طریق تجربه و تأیید جهات مثبت و نقاط قوت ساختارها و روش های مثبت و سازنده نظامات و دولت ها باشد و خواه نباشد. در این حد، سنت معصوم (علیه السّلام) به ویژه نظام سیاسی و دولت نبوی (صلی الله علیه و آله و سلم) علوی (علیه السّلام) و حتی صلح حسنی، قیام حسینی، سکوت و مقاومت سجادی، انقلاب علمی و فرهنگی صادقین تا ولایت عهدی رضوی و همین طور تا تبشیر عسکری (علیهم السّلام)، به عنوان برترین نماد و نمونه های متعالی کاربرد داشته باشند.
هرگونه تشریح نظری و یا سنت عملی؛ امثال وزارت و ریاست دولت خواجه نصیرالدین طوسی، رهبری سیاسی امام خمینی (رحمه الله) و نظام و دولتی همسان جمهوری اسلامی ایران، می توانند ضمن استفاده در بررسی چگونگی پدیده های سیاسی مزبور، تقریب کننده و کمک کار باشند. هر چند به ترتیب، بعد از نقش تعیین و تجویز کنندگی عقل و حکمت سیاسی و نیز کار ویژه ی تبیین گری و تحدید کنندگی شرع و بر اساس و چارچوب آن ها نقش تشخیص دهندگی و تطبیق دهندگی دارد. بیشتر کار ویژه ی تجربی و عرفی، نقش سلبی و منفی یا همان تجربه ی منفی و ابطال پذیر آن است؛ بدین معنا که انسان و جوامع انسانی و جامعه ی جهانی با تجربه ی نظام های سیاسی و دولت هایی از قبیل استبداد فرعونی، فاشیسم، نازیسم، استبداد کلیسایی، توتالیتریسم، مارکسیسم، لیبرالیسم، کاپیتالیسم و مانند آن، به ناکارآمدی آن ها پی می برد. در این صورت به دنبال غیر و گاه ضد این گونه موارد می گردد. بدین ترتیب که می داند که چه شکل و ساختاری را نمی خواهد، لکن به این حد هم که چگونه نظام، دولت سازمان و ساختاری اداری مطلوب بوده که آن را مطالبه کند، به یقین حقیقی نرسیده است. در این شرایط است که تبیین اندیشه ی دولت کریمه ی مهدوی می تواند الهام بخش فرهیختگان و دولت مردان جوامع اسلامی و حتی جهانی در بازسازی سیاسی و ارتقای کارآمدی نظام سیاسی، دولت، سازمان سیاسی و ساختار اجرایی و اداری به خصوص در سطح مدیریت کلان خویش باشند.
 
 

پی نوشت ها :

34- مجلسی ، بحار الانوار، ج 51، ص 104.
35- محمد خادمی شیرازی، جهان بعد از ظهور، ص 127- 125.
36- سید بن طاووس، الملاحم و الفتن، ص 137.
37- بحار الانوار، ج 13، ص 1123.
38- همان، ج 52، ص 316.
39- ابراهیم امینی، دادگستر جهان، ص 414.
40- همان.
41- بحار الانوار، ج 13، ص 1118.

 
 
 
 
 
 
 
mehrab motavally