تاثیر مولفه های هویتی امامزادگان بر تاریخ محلی شهرها (بررسی موردی:سادات رضوی در مشهد)
در این مقاله ابتدا به طور مختصر به سابقه ورود سادات رضوی به مشهد پرداخته شده، سپس مولفه های هویتی بر اساس کارکردهای سادات رضوی در مشهد بررسی می گردد.
سه شنبه 31 تیر 1393    
بازدید: 2574

تاثیر مولفه های هویتی امامزادگان بر تاریخ محلی شهرها

(بررسی موردی:سادات رضوی در مشهد)

ابوالفضل حسن آبادی[1]

چکیده:

سادات رضوی یکی از گروههای تاثیرگزار در تاریخ مشهد بوده اند. در این مقاله با تعریف چهار مولفه هویتی مذهب،سیاست،وقف و مولفه فرهنگی اجتماعی، سعی خواهد شد تا ابعاد مختلف این اثرگزاری بررسی گردد.اهمیت موضوع به خاطر مستند بودن تاریخچه سادات رضوی،امکان سنجش اهمیت بازماندگان یکی از امامزدگان معتبر در ایران وامکان ارائه الگویی برای مطالعات مربوط به آن ها است. روش پژوهش کتابخانه ای است و با استفاده از اسناد و مدارک تاریخی معتبر به تبیین موضوع پرداخته می شود.یافته های پژوهش نشان می دهد که سادات رضوی مشهد به علت انتساب به امام رضا و برخورداری از قدرت سیاسی،اقتصادی و مذهبی توانسته اند طی 5قرن نقش مهمی در تاریخ محلی مشهد داشته باشند. خویشاوندی با دربارپادشاهان،دراختیار داشتن مناصب سیاسی در دوره های مختلف تاریخی،دراختیار داشتن پست های موروثی در آستان قدس و وجود موقوفات خاندانی، زمینه های نفوذ آن ها را فراهم نموده بود.

کلیدواژه ها :سادات رضوی- مشهد-تاریخ محلی- مولفه های هویتی

مقدمه:

كلمه سادات جمع كلمه سيد به معناي آقا، سرور، خداوند، پيشوا، سردار، فاضل و حكيم است كه در ايران بر اولاد نبي، حضرت علي (ع) و فاطمه زهرا(س) اطلاق مي گردد و به شاخه هاي متعددي مانند سادات حسني(امام حسن)، سادات حسيني (فرزندان امام حسين)، سادات موسوي (فرزندان امام موسي الكاظم)، سادات رضوي ( فرزندان امام رضا) تقسيم مي گردند. بررسی موقعیت بازماندگان امامان شیعه در ایران نشان می دهد که به علت پراکندگی در سطح ایران و انتساب تعداد زیادی از مردم به آن ها، زمینه شکل گیری مولفه های هویتی مانند مولفه های سیاسی،فرهنگی و اجتماعی، خاندانی و مذهبی را ایجاد کرده اند.در این مقاله برای مشخص کردن اثرات هویتی امامزادگان در ایران، به بررسی موردی سادات رضوی در مشهد خواهیم پرداخت.این مقالهضمن پرداختن به جایگاه سادات رضوی در مشهد، نگاهجدیدی دربارهتاثیرگزاری محلی و منطقه ای امامزادگان مطرح نموده است و با روش علمی و چند سویه به موضوعات این چنینی پرداخته است. علت انتخاب این موضوعبرخی ویژگی ها درباره موسی مبرقع و جانشینان او در ایران است وی از جمله در زمره معدود امامزاده هایی است که هم بارگاه او در ایران است و هم منتسبینش از موقعیت تاثیرگذار چند بعدی در تاریخ یک شهر، در یک گستره زمانی طولانی برخورداربوده اند. در زمینه سادات رضوی تاکنون پژوهشهایی در قالب کتاب و مقاله انجام شده است.کتاب شجره طیبه اثر محد باقر رضوی که در اواخر دوره قاجاریه نوشته شده و دوباره در سالهای 1352 به اهتمام پسرش مدرس رضوی ودرسال 1384 با تحشیه سیدی تجدید چاپ شده است، از این جمله است. این کتاب با توجه به مستندسازی تاریخ خاندان های رضوی و استفاده از اسناد و مدارک تاریخی موجود در زمان حیات نویسنده، یکی از بهترین کتاب های نوشته شده در مورد سادات در ایران است.کتاب دیگر « سادات رضوی در مشهد » نوشته نگارنده مقاله است که سعی نموده با روشی علمی و افزودن اسناد و مدارک تاریخی موجود در مرکز اسناد آستان قدس، تاریخچه سادات رضوی را تا دوره معاصر مستند نماید.چند مقاله با ماهیت معرفی نیز در باره سادات به نگارش درآمده است ازجمله سادات رضوی نوشته سیدی،معرفی طوماری از علامه مجلسی درباره سادات رضوی، اسنادی از جایگاه خاندان های مذهبی در اداره اموراصناف و نقش خاندان های مذهبی در اداره امور اماکن متبرکه آستان قدس رضوی که توسط حسن آبادی نوشته شده اند.روش تحقیق این مقاله کتابخانه ای بوده و با استفاده از منابع و اسناد سعی خواهد کرد تا جوانب مختلف موضوع بر اساس سوالات مطرح شده، بررسی گردد.در این مقاله ابتدا به طور مختصر به سابقه ورود سادات رضوی به مشهد پرداخته شده، سپس مولفه های هویتی بر اساس کارکردهای سادات رضوی در مشهد بررسی می گردد.

ورود سادات رضوی به ایران و مشهد

سادات رضوي تباريافتگان موسي مبرقع (215ـ296 ه .ق) فرزندان امام جواد(ع) هستند.وی در مدينه به دنيا آمد و تا سي سالگي وبه قولي تا سي و سه سالگي در مدينه باقي ماند(صلواتی، 1364: 485)و موافقان همگي به نقل از تاريخ قم آورده اند كه: " اول كسي از سادات رضوي به قم آمد، ابوجعفر موسي بن محمد بن علي است كه به سال 259 ه .ق به قم آمد و به قم مقام كرد و پيوسته برقعبه روي گذاشتي " (قمی: 1361: 215) موسي مبرقع هنگام ورود به قم با استقبال عموم روبرو نشد و حتي مجبور به خروج از شهر گرديد. وي و جانشينانش با زهد و پرهيزگاري توانستند ضمن نفوذ در ميان مردم، از حمايت مالي و سياسي حكام مستقل مانند احمد بن عبدالعزيز بن دلف العجلي و سلاطين مقتدري مانند عضدالدوله ديلمي (372- 366 ه. ق) برخوردار گردند. با بوجود آمدن منصب نقابت توسط خليقه مستعين (252-248 ه. ق) براي سادات (فقیهی، 1350: 6)، سادات رضوي توانستند نقابت سادات را در قم، كاشان، بدست گيرند و محمد بن موسي (372 ه. ق) اولين كسي بود كه نقابت سادات علويه، حسنيه، حسينيه و رضويه را به عهده داشت. (قمی،1361: 218) اولین کسانی که برآمدن آنها به مشهدتصریح شده است، فرزندان ابو عبدالله احمد هستند که ذکری از علت آمدن و سرانجام آنها در دست نیست اماسابقه ورود سادات به مشهد که ثبت شده ودر اختیار می باشد، به قرن نهم برمی گردد. قدرت گیری تیموریان در منطقه و تسامح مذهبی آنان احتمالاً موجب جذب سادات رضوی شده است. اولین فرد شمس الدین محمد رضوی است که نسب وی بعد از 16 نسل به امام رضا (ع)می رسد و در زمان شاهرخ (857-850 ه. ق) به مشهد آمده، به شغل تدریس در شهر مشغول شد. پسر وی غیاث الدین در زمره نقبا سادات به شمار می آمد(خواندمیر:1353: 4 ̷ 223) خانواده دیگر سادات رضوی که در قرن نهم به مشهد آمدند رضی الدین محمد بن علی است که در زمان سلطان محمد بایقراء (911-873 ه ق) به مشهد آمد و به شغل تدریس پرداخت.پسرش میرزا محسن رضوی (931 ه. ق) در زمره بزرگان و علمای شهر محسوب می شد و به همراه پسرش میرزا مهدی رضوی به قم برگشت و فقط برادر میرزا محسن در مشهد باقی ماند و نسل وی تاکنون در مشهد هستند(خلخالی:85).بررسي پيشينه تاريخي سادات رضوي نشان مي دهد كه آنان نسبت به سادات حسيني و سادات موسوي ديرتر وارد مشهد شده انداما توانستند منصب نقابت را برعهده گیرند. از دوره صفویه به بعد با رسمیت یافتن تشیع، سادات رضوی از اهمیت زیادی برخوردار شدندکه تادوره معاصر ادامه یافت.

مهمترین مولفه های هویتی سادات رضوی در مشهد

هویت مذهبی: بررسی جایگاه سادات رضوی در مشهد نشان می دهد که جایگاه مذهبی آن ها ازدو بعد مورد توجه بوده است.

1- توجه مردم به آن ها به عنوان یکی از منتسبین به ائمه: در باب اهميت سادات و دوستي و احترام نسبت به آنان به عنوان ذريه پيامبر، آيات و احاديث فراواني نقل شده است. آيه " قل لا اسئلكم عليه اجراً الا الموده في القربي در مورد واجب بودن محبت رسول خدا و آل او[2]، منوط كردن دوستي سادات به اساس اصول دين و فروع آن، سهم سادات در احكام زكات، خمس و صدقه (موحد، 1379: 24) شفاعت براي دوستداران اهل بيت (عطاردی، بی تا:331)، وجوب مهر حضرت زهرا و ذريه او،لزوم تكريم سادات برعلماء و مسلمانان(امامی کاشانی، 1343: 39) و عقوبت برای دشمنان سادات و کیفر روي گرداني از آنان، از این موارد است. این امر سبب شده بود تا توجه عمومی نسبت به سادات در جامعه وجود داشته باشد.

2- وجود علمای برجسته: بررسی تاریخچه سادات رضوی در دوره های مختلف تاریخی تا اواخر قاجاریه نشان می دهد که همیشه شماری از سادات رضوی در زمره علمای مهم به شمار می آمده اندکه در امر تدریس و هدایت امور اجتماعی مردم نقش مهمی داشته اند.از علمای مطرح سادات رضوی می توان به محمدجعفر رضوی اشاره نمود که به لحاظ پرهیزگاری مورد توجه همگان بود و منصب مدرسی آستان قدس را از شاه عباس دریافت نمود. (حسینی، 1383: 87 )، پسرش محمد زمان (1043 ه. ق)در شمارعلمای بزرگ و در صحنه به شمار می آمد. از علمای دیگر تقی الدین محمد رضوی متولی آستان قدس بود،هر چند وضعیت مذهبی او تحت تأثیر جایگاه سیاسی اش قرار گرفت اما از نظر عقاید مذهبی مانند میرمحمد زمان قایل به وجوب نماز جمعه بوده است.مقبره وی در گذشته،در محله نوغان مشهد مورد زیارت مردم بوده است. علاوه بر اینها از دو نفر به نامهای محمد تقی رضوی در اواخر این دوره یاد می شود که محل رجوع مردم و توجه پادشاهان بوده اند. یکی از آنها میر محمد تقی رضوی مشهور به میرخدایی است که علت نامیده شدن وی به میرخدایی به خاطرپرهیزگاری و دوری از خلق بوده است و خصوصاً در سفر شاه سلطان حسین به سال 1118 ه. ق از رفتن به نزد شاه استنکاف کرده است. دیگری محمد تقی رضوی معروف به میر شاهی است که مشهور است وی دعوت شاه سلیمان را پذیرفته و به این نام معروف شده است و مشرب وی متمایل به تصوف بوده است، قبروي تا اواخر قاجاریه در قبرستان قتلگاه مشهد بوده است (خراسانی،1354: 699)غیاث الدین محمد رضوی پیشنماز و داماد محمد زمان رضوی به گفته مؤلف قصص خاقانی شصت جلد کتاب از جمله نوراللهویه در فقه به عربی و شرح صحیفه سجادیه به فارسی داشته است و فرزندش میرزا مهدی نیز تألیفاتی از جمله رساله اعتقاد در معرفه الله، حاشیه بر معالم اصول نگاشته است (شاملو، 1374: 2 ̷ 56).

دوره افشاریه نیز سادات رضوی، علمای معروفی عرضه کردند مانند ميرمحمدتقي رضوي كه در اواخر دوره صفويه تا اوايل افشاريه در قيد حيات بود.و ميرزا عبدالله رضوي که امامت جماعت مسجد گوهرشاد را برعهده داشت. فرزند وي ميرزا حبيب الله رضوي نيز علاوه بر مدرس مسجد گوهرشاد،در مسائل فقهي و شرعي محل رجوع مردم بود.ميرزا حسين رضوي به سال 1258 ه. ق در مشهد به دنيا آمده و بعد از كسب علوم عقلي و فقهي مبادرت به تحصيل علوم غريبه نمود وي در سال 1322 ه. ق فوت کرد و در دارالسعاده دفن شد. از كتب وي مي توان به حواشي بر قوانين و فصول و خلاصه الحساب شيخ بهائي اشاره کرد(رازی، 1354: 163)ميرزا حسين مدرس بن ميرزا احمد رضوي در هفتم محرم 1258 ه. ق در مشهد متولد شد به سال 1323 ه. ق فوت نمود و در دارالسعاده دفن شد. از كتب او مي توان به حاشيه المسبوطه علي القوانين، حاشيه علي الفصول، حاشيه علي خلاصه الحساب اشاره كرد.محمدعلي رضوي از دیگرعلمای بزرگ سادات رضوي و مجتهدي توانا بود كه مقدمات را در مشهد فرا گرفت و درعتبات نزد شيخ مرتضي انصاري تلمذ كرد. وی مدت بيست سال در نجف به تلمذ و تدريس پرداخت و بعد از آن به مشهد بازگشت و مرجعيت تامه بدست آورد به سال1893 م ̷ 1311 ه. ق فوت نمود. از كتب او مي توان تقريرات في الاصول حاشيه القوانين، حاشيه شرح الشرايع، رساله الفقه، شرح الشرايع رساله في اقسام الولايات را نام برد(الامینی، 1413:2 ̷ 603).

هویت سیاسی:

سادات رضوی در سایه ارتباط با حک وم ت های سیاسی، از زمان ورود به مشهد به عنوان تاثیرگذارترین گروه سادات مطرح بوده اند.این قدرت از سه عامل ناشی می شده است:

سادات رضوی وآستان قدس

اگرمجموعه آستان قدس را به عنوان یکی از قدیمی ترین و بزرگترین نهادهای موقوفاتی مذهبی در دنیا بپذیریم، نقش سادات رضوی در شکل دهی، گسترش آن انکار ناپذیر است.سادات رضوی در دوره های مختلف تاریخی توانستند با به دست گرفتن مشاغل مهم آستان قدس نقش مهمی در تاریخ آن بازی کنند.هر چه قدر جایگاه آستان قدس در تاریخ سیاسی مشهد پررنگ تر بوده،به همان نسبت نقش سادات رضوی برجسته تر است. از مهمترین مشاغل سادات رضوی درآستان قدس می توان به موارد زیر اشاره کرد.

تولیت: متولی آستان قدس به عنوان جانشین شاه در اداره اماکن متبرکه و امور اداری آستانه نقش مهمی در شهر مشهد داشته است به نحوی که گاهی قدرت وی از استاندار خراسان نیز بیشتر بوده است و در مواردی که سمت تولیت و استانداری را در اختیار داشته، این قدرت بیشتر می شده است.سادات رضوی از دوره صفویه و افشاریه تا انتهای قاجاریه گاهی این سمت را در اختیار داشته اند.این افراد عبارتند از:

1 ـمیرزامحسنرضوی : فرزندمیرزاالغرضویازجملهعلماورجالبزرگساداترضوی كه دامادشاهعباسنيز بود.

2ـمیرزاابوطالبرضوی : فرزندابوالقاسمرضویاستکهبازوجهالقاصمیرزاازدواجکرد. بهنظرمیرسداینازدواجدرقدرتگیریونفوذویبیتأثیرنبودهاست. بینسالهای 1035ـ 1031ه. ق متولیآستانقدسبودهاست.

3ـمیرزامحمدباقررضوی 1074 ـ 1055 ه. قفرزندتقیالدینمحمدرضویمدتیشیخالاسلامیقزوینرابرعهدهداشتوحدود 19 سالتولیتآستانهراتاهنگاممرگدراختیارداشت(حسن آبادی؛ 67:1385 ).

4ـمیرزابدیعرضوی: فرزندمیرزاابوطالبرضویدرشماربزرگانعصرخودبودودرضمنتولیتمنصبکلانتررانیزبرعهدهداشت.

5ـتقیالدینمحمدرضوی: فرزندمحمدباقررضویازرجالبزرگساداتدردیانتوسیاستبود. اوازنظرعقایدمذهبیمانندمیرمحمدزمانقائلبهوجودنمازجمعهوبینسالهای (1093ـ1078 ه. ق) متولیآستانقدسرضویبود.

6ـمیرزاابراهیمرضوی: نوهمیرزابدیعرضویبینسالهای (1100-1094 ه. ق) متولیآستانقدسبودودرسال1100 ه. ق درحرممطهربهضربچاقوکشتهشد.

7- شمسالدینمحمدرضوی(1135 ه. ق)

8- محمدتقیرضویفرزندشمسالدینمحمدرضوی(1146-1143 ه. ق)

9- محمدتقيرضوي (1730ـ1728/1143ـ1141 ه. ق)

10ـمحمدابراهيمرضوي (1734ـ1730/1147ـ1143)

11ـمحمدرضارضوي (1740ـ1734/1152ـ11147 ه. ق)

12ـعبدالحيرضوي (1743ـ1740/1156ـ1153 ه. ق)

13-محمدابراهيمرضوي (1162ـ1160/1748ـ1747 ه. ق)

14- محمدعليرضوي (1302ه. ش)(حسن آبادی، 1390: 71-49)

نظارت: نظارتبهمعنيحراستونگهبانيومواظبتبرانجامكارهادركليهامورآستانقدساستكهمتناسبباگستردهشدنتشكيلاتاداريبه وجودآمدهاست.در تشكيلات اداري يك ناظر كل وجود داشته كه بعد از متولي دومين مقام معتبر در آستان قدس محسوب مي شده است و تعدادي ناظر جزء در قسمتهاي مختلف زير نظر او مشغول به خدمت بوده اند.سادات رضوي به طور موروثي در آستان قدس منصب نظارت را از دوره صفويه تا انتهاي دوره قاجاريه نسل اندر نسل به عهده داشته اند.ناظران سادات رضوي در آستان قدس عبارتند از:

1- محمدسليمانبنمحمدباقررضويدرسال 1084 ه. ق؛

2- محمدصالحرضويازسال 1103 تاحدودسالهاي 1120 ه. ق؛

3- محمدرضي رضوي 1173-1160 ه. ق؛

4- محمد ابراهيم رضوي1230-1173 ه. ق؛

5- محمدكاظم رضوي 130-1300 ه. ق؛

6- محمد صادق رضوي 1300 ه. ق؛

7- محمدكاظم رضوي 1320-1300 ه. ق؛

8- محمدمهدي رضوي 1325-1320 ه. ق؛

9- عبداللله رضوي1325 ه. ق(حسن آبادی، 1387: 135 )(چارت شماره 1).

سركشيكان

همزمانباشكلگيريتشكيلاتآستانقدس،برایادارهامورروزمرهاماكنمتبركه، نيازبهافرادمختلفبودكهطبقمقرراتخاصدرساعاتخاصيازشبانهروزدريكشيفتكاريكهاصطلاحاًكشيكناميدهميشد،مشغولبهكاربودند.هركشيكمتشكلازيكسركشيك،خادمباشي،فراشباشي،كفشبانباشيوتعداديخادم،فراش،كفشبان،موذن ودربانبودومسئوليتادارههركشيكدراختيارسركشيكقرار داشت.تعداد كشيك­هاي آستان قدس در ابتدا سه كشيك بود كه بعد به پنج كشيك افزايش يافت. دردوره پهلوي اول اين كشيك ها به شش كشيك و دردوره انقلاب اسلامي به هشت كشيك افزايش يافت.مهمترين فرد در هركشيك سركشيك بود كه مسئوليت اداره اماكن متبركه در هر كشيك با وي بوده است(حسن آبادی: 1385: 101). سركشيكيازدورهصفويهدراختيارساداترضويبودهاستاماازدورهافشاريهبهبعدبودكهبهطورموروثيتوانستندمسئوليت كشيك ­ هايحرمرادراختيارگیرندوآنراتاآخرقاجاريهحفظكنند.امروزه در ميان خانواده سادات رضوي گروهي باقيمانده سركشيكان آستان قدس هستند و فاميل سركشيكي دارند.نسلكليهسركشيكانبهميرزامحسنرضوي (1055 ه. ق) ميرسد. اولينفردازساداترضويكهمنصبسركشيكيرابهدستآورد.ميرزاابوصالحرضوي (1098 ه. ق) فرزندميرزامحسناست.سادات رضوي در كشيك­هاي اول، دوم و چهارم تا آخر قاجاريه منصب سركشيكي داشته و در برهه اي كشيك سوم نيز در اختيار آن ها بوده است. از مهمترین سرکشیکان آستان قدس می توان به میرزا عبدالحسین سرکشیک اول،محمد علی رضوی سرکشیک چهارم اشاره نمود(چارت شماره 2).

خادمباشي: دومین مقام در اماکن متبرکه بعد از سرکشیک و جانشین او بوده است.دقيقامشخصنيستساداترضويازچهموقعتوانستهانداينشغلرادراختياربگيرند. درحكمعليشاه (1160 ه. ق) بهميرزامحمدمعصومرضويسركشيكاولآستانقدس،ويرابهعنوانخادمباشيكلخدامآستانقدسمنصوبكردكهمقاممهميبودهاست. اولينفرديازساداتكهاينشغلرابهصورتموروثيدراختيارگرفت،محمدرضويفرزندميرزامهدينائبالزيارهدرپنجكشيكبود كه درسال 1197 ه. ق آن را به دست آورد.محمدحسن رضوي(برادرزاده وي )،محمدحسين رضوي(فرزندمحمدرضوي)،محمدكاظم رضوي تاانتهاي دوره قاجاريه خادمباشی بوده اند.

قائممقامالتوليه : منصبيبهنامقائممقامالتوليهازدورهقاجاريه ایجاد شد. اينمنصبطيحكميازناصرالدينشاه (1313ـ1264 ه. ق) بهسيدمحمدرضوي در سال 1311 ه. ق اعطا شد. پسازفوتسيدمحمدصدردرسال1315 ه. ق،فرزندشمحمدعليطيحكميازسويناصرالدينشاهبهاينمقامانتخابشد.اين شغل در زماني كه به هر دليل متولي آستان قدس حضور نداشت به عنوان جانشين وي در آستان قدس محسوب مي شد(حسن آبادی، 1387: 103)(سند شماره 3).

از دیگر پستهای سادات رضوی در آستان قدس می توان به تحویلداری،وکالت مدرسی،کلیدداری،کارخانه زواری،وزارت آستانه و رئیس دفتری اشاره نمود.در مجموع سادات رضوی حداقل نیمی از مناصب مهم آستان قدس رضوی را به صورت موروثی و غیر موروثی در اختیار داشتند.در دوره معاصر با توجه به تغییرات اداری آستان قدس و بر هم خوردن کشیک­های سنتی، این نقش کمرنگ تر گردید.

مناصب حکومتی: علاوه بر آستان قدس سادات رضوی گاهی برخی مناصب حکومتی را نیز در اختیار داشته اند.در دوره صفویه،دو منصب مهم صدر عامه و صدر خاصه در اختیار آن ها بود.میرزا ابوصالح رضوی صدر عامه و میرزا ابوطالب رضوی صدر خاصه بودند(خاتون آبادی، 1353: 529)(چارت شماره 4). در دوره افشاریه میرزا معصوم رضوی نماینده مستقیم شاه در آستانه بود.در دوره معاصر، عیسی قایم مقام رضوی نماینده سنا و مدتی نیز شهردار مشهد بودو موسی قایم مقام رضوی مدتی رئیس انجمن شهر مشهد بوده است.(حسن آبادی، 1379: 98).

فعالیت های سیاسی :علاوه بر مناصب سیاسی، این گروه در حوادث رخ داده در مشهد همواره مطرح بوده اند.در جریان شورش سالار به عنوان حامی دولت، علیه وی عمل کردند. ميرزااحمدرضويازبزرگانساداترضويوعلمایشهربودکه درشورششجاعالدولهحاكمقوچاننقشميانجيراايفامي کرد.بیشترین فعالیت سادات رضوی در زمان مشروطه بود که در کسوت موافقان و مخالفان مشروطه ظاهر شدند.محمدباقر رضوي از علماي بزرگ مشهد، مولف كتاب شجره طيبه است. وی در كارهاي سياسي مشارکت فعال داشت و به نمايندگي انجمن ايالتي برگزيده شد همچنين منصب نقيب الاشراف را كه شامل رياست صنوفي با اختيار تامه بود، به عهده داشته كه شامل هفده سلسله و 18 رده بوده است(ادیب رضوی، 1365: 78)(سند شماره 5). میرزا ابراهیم رضوی و محمد علی رضوی در شمار مخالفان مشروطه به شمار می آمدند. در دوره معاصر فعالیت عمده سادات رضوی در واقعه گوهرشاد و ملی شدن صنعت نفت بود.نواب احتشام رضوی از رؤسای تجمع کنندگان در مسجد گوهرشاد بود و عیسی قائم مقامی در مجلس هفدهم به نمایندگی شر کت کرده بود و موقوفه سادات رضوی در شمار حامیان ملی شدن به شمار می آمد.

هویت وقفی

وقف یکی از مهمترین و عالی­ترین مظاهر تمدن سازی و مشارکت انسان درساختن جامعه اطراف خود است که اثرات مختلف اقتصادی، مذهبی،سیاسی،اجتماعی و فرهنگی به همراه دارد.سادات رضوی به عنوان یک گروه مذهبی موقوفات مهمی داشته اند که از جهاتی در تاریخ مشهد قابل اعتنا است.بررسی تاریخی این موقوفات نشان می دهد که بیشترین موقوفه اولادی در ایران در میان این گروه قرار دارد.موقوفات سادات رضوی به دو گروه قابل تقسیم است: موقوقات اولادی موقوفات عامه.

موقوفات اولادی: بزرگترین موقوفه اولادی در ایران موقوفه میرزا ابراهیم ناظر رضوی است. بر اساس این وقفنامه بر سادات ذکور و اناث سهم تعلق می گرفته و بر اساس اسناد موجود در دوره­های گذشته، این سهام به آن ها پرداخت می شده است که هم اکنون چند هزار نفر را تحت پوشش داشته و درآمدزیادی هم دارد(حسن آبادی، 1385: 86).از متولیان موقوفه سادات رضوی میتوان به میرزا بدیع رضوی،میرزا ابراهیم رضوی،میرزامحمد ناظر،محمدکاظم رضوی،محمد صادق رضوی،محمد رضوی،محمد علی رضوی،ابوطالب رضوی،عیسی قائم مقام رضوی و میرزا بدیع رضوی اشاره نمود(سیدی، 1380: 87).

موقوفه میرزا محسن رضوی:میرزا محسن رضوی جد اعلای سرکشیکان آستان قدس، از بزرگان رضوی درزمان شاه عباس و داماد او بود.موقوفه وی درزمره بزگترین موقوفات در زمان خود بود. به علت تشریکی بودن تولیت موقوفه،اختلاف زیادی بین خاندان میرزا محسن بوجود آمد که تا زمان حال نیز ادامه یافته است.(سیدی، 1380: 92).

موقوفه میرزا محمد جعفر رضوی: وی از بزرگان رضوی در سال 1108 ه. ق املاکی را برای فرزندان خود وقف نمود.

وقفنامه ميرزا حبيب الله رضوي :ميرزا حبيب الله رضوي مدرس كشيك چهارم و از علماي اواخر دوره افشاريه بوده است.

موقوفات عامه: در دوره قاجاریه سمت و سوی موقوفات از مصارف اولادی به سمت مصارف عمومی مانند عزاداری،آموزش و پرورش و کمک به ایتام عوض شد.مهمترین این موقوفات عبارتند از:

موقوفه محمدصادق رضوي:محمدصادق رضوي از بزرگان و رجال عصر محمدشاه و ناصرالدين شاه بود و منصب نظارت كل آستان قدس رضوي را در زمان خويش به عهده داشت. وي مزرعه اي را به منظور تعزيه داري و تعيين يك حافظ بر مزار والد خويش وقف کرد.

موقوفه ميرزا اسماعيل رضوي:ميرزا اسماعيل رضوي از سادات رضوي اواخر عهد قاجار بود كه به خاطر مصارف خيريه و بزرگداشت شعائر ديني و مذهبي، قطعه زميني را به اين امر اختصاص داده است.

موقوفه ميرزا داوود خادم­باشي: ميرزاداود خادم­باشي فرزند حسين خادم­باشي از سادات رضوي اواخر عهد قاجار و خادم­باشي كشيك پنجم بود كه املاكي را صرف مصار خيريه خصوصاً براي سادات کرد.

موقوفه حاج ميرزا محمدتقي رضوي:محمدتقي رضوي، مشرف كتابخانه آستانه فرزند ميرزا رضا رضوي از خدام آستانه و رجال اواخر قاجار بود كه املاكي را برای برپايي مراسم مذهبي و خصوصاً عزاداري امام حسين(ع) وقف نمود.

موقوفه محمد علی قائم مقام:وی از بزرگان آستان قدس و مشهد به شمار می آمد و مزرعه خواجه جراح را برای آستان قدس وقف نمود.

موقوفه عبدالله رضوي :عبدالله رضوي ناظر آستان قدس، فرزند محمد مهدي آخرين فرد از نسل ناظري بود كه سمت نظارت آستانه را به عهده داشت. وي مزرعه و يك باب منزل را در مشهد و حومه(سوران)، وقف مصارف خيريه نمود. (حسن آبادی،1387:285-240).

از بررسی موقوفات سادات رضوی در دوره های مختلف تاریخی می توان موارد زیر را برجسته نمود.

1ـ واقفان اولادی سادات رضوي در دوره صفويه همگي جز اعيان و بزرگان اين دوره بوده اند ميرزا محمدجفري جزء مدرسين بزرگ آستان قدس(1012ه.­ق)، ميرزا ابراهيم رضوي (1037 ه­.ق) پسر ميرزا ابوطالب رضوي كه ميرزا ابوطالب و پدرش ميرزا ابوالقاسم جز اعيان و متمكنين شهر بودند، ميرزا محسن رضوي (1055ه.­ق) متولي آستان قدس و جزء ملازمين ركاب شاه عباس بود تقي الدين محمدرضوي متولي آستان قدس و در زمره علماي معروف زمان خود بود و سيد محمد جعفر رضوي که صدرالممالك و از بزرگان زمان خود بود. ميزان املاك و دارايي هايي كه اين افراد در اين دوره وقف نموده اند از حيث ارزش وتعداد اين دوره و دروه هاي بعدي بي نظير بوده است خصوصا اينكه چه در اين دوره چه در دوره هاي بعدي موقوفات اولادي با اين وسعت و ارزش در خراسان ديده نمي شود. تنها موقوفاتي كه وقف حرم مطهر امام رضا شده در اين زمان از اين موقوفات با ارزشتر است.

2ـ جهت گيري مصرف موقوفات بيشتر خاص بوده و بيشتر به نظر مي رسد به خاطر حفظ انسجام و يكپارچگي اولاد و فرزندان بوده تا مصارف عامه كه شايد به خاطر شرايط سياسي و اجتماعي و فرهنگي زمان صفويه باشد.

3ـ بيشتر موقوفات اين دوره كشاورزي بوده است، چنانچه 90 درصد مزارع وقفي، تمام خانه ها، طاحونه ها، 60 درصد باغات، 100درصد قنات­ها مربوط به موقوفات اين دوره است.

4-در مجموع موقوفات سادات رضوی موجب حفظ انسجام قومي و گروهي در ميان سادات گردید خصوصا در موقوفه ميرزا ابراهيم كه حتي سادات رضوي ارض اقدس ( ساكن مشهد) كه شجره نامه اولادي ندارند نيز مي­توانند از آن سهام دريافت كنند، و امروزه شجره های سادات رضوی در زمره صحیح­ترین مشجرات در میان سادات است در حالی که در میات سادات دیگر، معدود خانواده­های مهم و مذهبی موفق به حفظ شجره های خانواده های خود شده اند. در میان سادات رضوی بسیاری از مردم عادی نیز از شجره برخوردارند.هم چنین این موقوفات سهمی هرچند اندک در برپایی شعائر مذهبی و امور فرهنگی در شهر مشهد دارد.وجود پنج موقوفه اولادی در شهر مشهد سبب شده تا سادات رضوی به خاطر درآمدهای مالی و سهام با یکدیگر بیشتر در ارتباط باشند وگروه منسجمی راتشکیل دهند.

5-سمت و سوي موقوفات در دوره قاجاريه تفاوت اساسي با دوره هاي قبل نمود. وقفنامه هاي اولادي دوره هاي قبل تبديل به موقوفات عام گرديد و مصارف موقوفات از جنبه هاي خصوصي و اولادي تبديل به منافع عام شد.چهارموقوفه قاجاريه محمدصادق رضوي (1283ه.­ق) عزاداري و تعزيه خواني، ميرزا اسماعيل رضوي (1296ه.ق) صرف تعزيه خواني و قرائت آن، ميرزا داود خادم­باشي، عزاداري، قرائت قرآن و عيد غدير. محمدتقي رضوي (1331ه.ق) عزاداري و روضه خواني، بوده است كه اكنون در اختيار اداره اوقاف مي باشد.دو وقفنامه تقی الدین محمد رضوی و محمد علی رضوی برای مصارف آستان قدس است و بزرگترین موقوفه عمومی سادات رضوی در دوره معاصر، وقفنامه عبدالله رضوی است که از قسمتهای مختلفی مانند درمانگاه،یتیم خانه،مدرسه و موسسه کشاورزی تشکیل شده است.

هویت فرهنگی و اجتماعی:

سادات رضوی به سهم خود در حوزه های مختلفی در تاریخ مشهد اثرگذاری فرهنگی داشته اندکه در شهر مشهد خصوصا در دوره معاصر قابل مشاهده است.

- سهم سادات رضوی در پرورش علما و رجال با توجه به تعداد آن ها قابل توجه است چنانکه در بالا ذکر شد، برخی از این علما در در دوره هایی موجب خدمات بزرگی به شهر مشهد شده اند. برخی از این خدمات عبارتند از: جلوگیری از کشتار مردم مشهد در زمان حمله ازبک ها در سال 932ه.ق،کوشش سید محمد قصیر درمبارزه با خان خیوق وصدور حکم جهاد،تلاش در جهت جلوگیری از غارت حرم توسط سالار،تلاش در جهت جلوگیری از توپ بندی حرم وتعمیرخرابی حرم توسط قایم مقام در سال 1342ه.ق،و... . این سادات با توجه به مناصبی که در دوره ای مختلف تاریخی داشته اند در بسیاری از شئون فرهنگی تاثیر مستقیم گذاشته اند.

- نگارش کتاب به عنوان یکی از محصولات مهم فرهنگی تمدن اسلامی در دوره های مختلف تاریخی توسط علمای بزرگ؛

- وقف کتاب چنانچه محمد علی رضوی کتابخانه خود را بر حرم وقف نمود؛

-تاسیس اولین مدرسه سادات در تاریخ معاصر در شهر مشهد؛

- تاسیس اولین و بزرگترین روزنامه خصوصی در قبل از انقلاب به نام آفتاب شرق در مشهد، در سال 1303 که بیش از پنجاه و چهار سال دوام آورد؛

محل دفن موسی مبرقع در قم که محل زیارت عموم است(سند شماره 5)؛

- مقبره میرزا ابراهیم رضوی در شهر مشهد که مربوط به دوره صفوی است در زمره اماکن قدیمی به شمار می رود(سند شماره 6)؛

- شرکت در فعالیت های اجتماعی مانند ایجاد خیریه؛

- وقف موقوفات باارزش برای مصارف عمومی، چنانچه موقوفه سوران در زمره یکی از بزرگترین و جامع ترین موقوفات عامه در خراسان به شمار می رود.

نتیجه:

امروزه در سراسر ایران به امامزاده های زیادی بر می خوریم که بعد از هجرت امام رضا و یا بعد از شهادت او به ایران مسافرت نموده اند و آرامگاه آن ها مورد توجه دوستداران اهل بیت است. از دشتهای کویری گرفته تا جنگل­های شمال مدفن این بزرگان است. بسیاری از آن ها از آرامگاه ساده ای برخوردار و نهایت تاثیر آن ها بر یک منطقه خاص می باشد. در این میان کم هستند امامزادگانی مانند حضرت معصومه یا شاهچراغ که اثر گزاری عمیقی داشته اند. از بسیاری از این امامزادگان نشان مستندی باقی نمانده است و از اعقاب آن­ها خبری نیست. در این میان سادات رضوی تنها ساداتی به شمار می روند که قبر جد آن ها در قم است و خود نیز از تاریخ مستندی برخوردارند. سادات رضوی مشهد را به جرأت می توان سازماندهی شده ترین و تاثیرگزارترین سادات در ایران از لحاظ تاثیرگزاری بر تاریخ،تمدن،فرهنگ و اقتصاد یک شهر دانستکه به طور منظم و گروهی به فعالیت خود ادامه داده اند.زمینه تاثیرگزاری سادات رضوی در حوزه های اجتماعی،فرهنگی و اقتصادی قابل توجه بوده است و حوزه­های مختلف تمدنی با ارزش است. با توجه به بررسی سایر گروه­های سادات کمتر گروهی پیدا می­شود که به لحاظ قدمت،اثرگزاری فرهنگی تمدنی،پیوستگی تاریخی و صحیح النسب بودن مانند سادات رضوی باشد.هویت مذهبی، سیاسی،فرهنگی و اجتماعی و وقفی این گروه بر تاریخ محلی شهر مشهد، در شکل گیری حوادث سیاسی،ایجاد موسسات تمدنی جدید و وجود رجال برجسته و موقوفات با ارزش، اثر مستقیم داشته است.به نظر می رسد می توان با بررسی موردی جایگاه سادات رضوی در مشهد، نسبت به بررسی نقش سایر سادات در شهرهای دیگر مانند قم یا اصفهان نیز اقدام نمود و فارغ از نگاه­های کلیشه ای به پژوهش های این چنینی، جوانب مختلف را مورد بررسی قرار داد.

منابع:

امامي كاشاني ،فخرالدين(1343) وسيله النجاه در فضائل آل محمد، چاپ سنگي.

اديب رضوي(1365) خاطرات يك وكيل، تهران.ادیب رضوی.

باقريان موحد، علي(1379)کرامات سادات، قم، فکرآوران.

الاميني هادي (1413) معجم رجال الفكر و الادب في النجف خلال الف عام، عراق دارالهادي ، ج2.

حسن آبادي ابوالفضل (1385)"نگاهيبهتشكيلاتادارياماكنمتبركهآستانقدس"مشكوه،شماره 90.

حسن آبادي ابوالفضل(1387)"منصب قایم مقام التولیه در دوره قاجاریه" دفتراسناد،به کوشش زهرا طلایی، ج4.

حسن آبادي ابوالفضل(1379)سادات ضوی در مشهد از آغاز تا سال 1332،پایان نامه فوق لیسانس دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد.

حسن آبادی،ابوالفضل(1385) "متوليانآستانقدسدردورهصفويهوافشاريه"دفتراسناد،ج2

حسن آبادی، ابوالفضل(1385) "معرفی طوماری از علامه مجلسی درباره موقوفات سادات رضوی در مشهد"وقف میراث جاویدان،شماره 53

- حسن آبادی ابوالفضل(1390)"جایگاه متولیان در اداره موقوفات آستان قدس"ویژه نامه وقف،مشهد،شورای عالی فرهنگی آستان قدس رضوی.

حسن آبادي ابوالفضل(1387)سادات رضوی در مشهد از آغاز تا پایان قاجاریه،مشهد،بنیاد پژوهشهای اسلامی.

حسيني عاملي، محمد شفيع ( ۱۳۸۳) محافل المومنين في ذيل مجالس المومنين ، تصحيح و تحقيق ابراهيم عرب‌پور، منصور جغتايي.- مشهد: بنياد پژوهشهاي اسلامي.

حسینی ،غیاث الدین بن همام الدین معروف به خواندمیر(1353) حبیب السیر فی حقائق الاخبار البشر، تهران، کتابفروشی خیام، ، 1353 ج4.

خاتون آبادي، عبدالحسين(1353) وقايع السنين و الاعوام، تهران، كتابفروشي اسلاميه.

- خراساني ،ميرزا هاشم (1354)منتخب التواريخ، تهران كتابفروشي محمدحسن علمي.

خلخالي، محمدباقر،جناب الثمانيه، نسخه خطي شماره 4100، كتابخانه مركزي آستانقدس رضوي.

سیدی،مهدی (1380) وقف های اولادی سادات رضوی-وقف های اولادیسادات رضوی ،وقف میراث جاویدان،35

شاملو، ولي قلي بن داوودقلي(1387) قصص خاقاني، تصحيح سيد حسن سادات ناصري،تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي.

شريف رازي،عمر(1354)گنجينه دانشمندان، قم، چاپ پيروز .

صلواتي، فضل الله(1364) تحليلي از زندگاني دوران امام محمدتقي، اصفهان، خرد .

عطاردي، عزيزالله (بی تا)آثار و اخبار حضرت امام رضا(ع)،تهران، كتابخانه صدر.

فقيهي، علي اصغر(1350) تاريخ مذهبي قم، قم،اسماعيليان

قمی،حسن بن محمد(1361)تاریخ قم، ترجمه حسن بن علي بن حسن بن عبدالملک قمي،تصحيح و تحشيه جلال‌الدين طهراني،تهران، توس

(چارت شماره1 )نمونه شجره سادات رضوی:سادات ناظری درمشهد

امام رضا(ع )

   

امام جواد

   

ابوجعفر موسي المبرقع ¬ احمد بن موسي ¬ ابوعلي محمد الاعرج ¬ ابوعبدالله احمد نقيب ¬ ابوالحسن موسي نقيب ¬ ابوعبدالله احمد ¬ سيدمحمد ¬ سيدعلي ¬ سيدجعفر ¬ سيدابومحمد ¬ ميرعيسي ¬ ميرابوالفتح ¬ ميرعلي ¬ ميرحسن ¬ ميريار ¬ سيدمحمد ¬ سيدمحمد ¬ سيدشمس الدين محمد ¬ ميرغياث الدين عزيز ¬ ميرمحمد ¬ ميزرا ابوطالب ¬ ميرزا ابوالقاسم ¬ ميرزا ابوطالب ¬ ميرزا محمد بديع ¬ ميرزا غياث الدين ¬ ميرزا محمد ابراهيم

محمد

   

محمدرضي رضوي (ناظر) 1174ق

   

محمدابراهيم رضوي (1174ـ1233)

   

محمدكاظم رضوي

   

محمدصادق رضوي (1300ق)

   

محمدكاظم رضوي (1320ق)

   

محمدمهدي رضوي (1325ق)

   

عبدالله رضوي (شهدوست)(1305ش)

چارت شماره 2:شجره سادات سرکشیکی در دوره صفویه

حضرت رضا(ع)

   

امام جواد(ع)

   

ابوجعفر موسي المبرقع ¬ احمد بن موسي ¬ ابوعلي محمد الاعرج ¬ ابوعبدالله احمد نقيب ¬ ابوالحسن موسي نقيب ¬ ابوعبدالله احمد ¬ سيدمحمد ¬ آقاسيدعلي ¬ سيدجعفر ¬ سيدابوحمد ¬ ميرعيسي ¬ ميرابوالفتح ¬ ميرعلي ¬ ميرحسن ¬ ميريار ¬ ميرمحمد ¬ ميرمحمود ¬ ميرشمس الدين محمد

غياث الدين محمدعزيز

   

شمس الدين

   

ميرزا ابوصالح

   

ميرزا الغ

   

ميرزامحسن متولي

   
         





ميرزا ابوالقاسمميرزا محمدميرزا معصومميرزا الغ

     
     




ميرزا محمد رضاميرزا الغ رضوي

     
     

ميرزا محمدتقيميرزا احمدميرزا حيدر

   
     





ميرزا خليل ميرزا مقيم

چارت شماره 4:جدولی از جایگاه سیاسی اجتماعی سادات رضوی در دوره صفویه

مشاغل دولتي

 

ابوطلب رضوي، صدرخاصه


صدر

 
       
     

شيخ الاسلام

تقي الدين محمدرضوي ـ محمدباقر رضوي

     

(1093.ق)(1077ق)


     

قاضي

 
       
     

پيشنماز

 
       
     

متوليان

محمدباقر رضوي ـ تقي الدين محمد رضوي

     

(1074ـ1077)(1078ـ1093ق)


   

مدرسان

محمدجعفر رضوي ـ محمدزمان رضوي ـ محمدسعيد رضوي ـ ابوالمفاخر رضوي


         









مشاغل غيردولتي

مجتهد

محمدجعفر رضوي

محمدتقي رضوي

   

سند شماره5: انتخاب میرزا محسن رضوی به سمت نقابت در دوره افشاریه

ابوالفضل حسن آبادی:

نام پدر:محمد،شناسنامه 41017- نیشابور،کدملی:1060399245

ایمیل: ahassanabady1@yahoo.com

تلفاکس:05112221149- 09153215331



[1] - دانشجوی دکترای تاریخ محلی دانشگاه اصفهان و رئیس مرکز اسناد آستان قدس رضوی

[2] سوره شوري، آيه22 و همچنين در مورد دوستي سادات در سوره فاطر آيه29، سوره احزاب آيه23، نيز مطالبي ذكر شده است.

 
 
 
 
 
 
mehrab motavally