تحلیلی بر نقش بقاع متبرکه در توسعه گردشگری مذهبی
هدف از این نوشتار بررسی نقش امامزاده شهید(ع) در توسعه گردشگری مذهبی و بهبود شاخص های توسعه در شهر فراشبند و پیامدهای توسعه ای آن است.
سه شنبه 31 تیر 1393    
بازدید: 3231

تحلیلی بر نقش بقاع متبرکه در توسعه گردشگری مذهبی

با تاکید بر نقش امامزاده شهید (ع) بر عملکرد شاخص های توسعه

(مطالعه موردی: امامزاده شهید (ع) فراشبند)

دکتر علی زنگی آبادی[1]
علی باقری کشکولی[2]

چکیده

تنوع در حال رشد گردشگری مذهبی بر پتانسیل های آن برای رشد آینده این بخش تاکید دارد. از آنجایی که ایده گردشگری مذهبی با استنباط انگیزش های گردشگر، ایجاد می گردد این انگیزش ها تنها با وجود بقاع متبرکه مانند امامزاده ها، زیارتگاه ها و... برانگیخته می شوند. هدف از این نوشتار بررسی نقش امامزاده شهید(ع) در توسعه گردشگری مذهبی و بهبود شاخص های توسعه در شهر فراشبند و پیامدهای توسعه ای آن است. روش تحقیق توصیفی تحلیلی است. شاخص های تحقیق شامل مولفه های گردشگری معنوی، مذهبی، اقتصادی، کالبدی، فرهنگی و محیطی است. برای تجزیه و تحلیل داده ها از مدل ANP ‌ و تحلیل SWOT استفاده شده است. در نهایت، راهکارهایی برای توسعه امامزاده شهید و پیامدهای مثبت اقتصادی، اجتماعی و کالبدی که با افزایش گردشگران مذهبی عاید منطقه می گردد ارائه شده است.

کلید واژه­ها: بقاع متبرکه، گردشگری مذهبی، مدل ANP ، برنامه ریزی استراتژیک، امامزاده شهید، فراشبند.

مقدمه

طرح مسئله

یکی از مهمترین انگیزه های مهم گردشگری در جهان، انگیزه مذهبی و زیارتی است. این نوع گردشگری یكی از پايدارترين انواع گردشگری است. در این راستا بقاع متبركه علاوه بر نقش و تأثير مذهبی می‌توانند بر عمران و آبادانی منطقه تأثيرگذار باشند و در كنار فضای معنوی، فضای تفريحی نیز برای مردم ايجاد كنند. در ایران این جاذبه های فرهنگی – مذهبی (امامزادگان، زیارتگاه ها، مساجد تاریخی، حسینیه ها و ...) در کنار اجرای مراسم فرهنگی و مذهبی در آنها که ریشه در باورها و اعتقادات دارند، منجر به پیوند بین فرهنگ و مذهب شده است و تعداد زیادی از گردشگران مذهبی و فرهنگی را به خود جذب کرده است (قادری و همکاران، 1388: 77).

گردشگر به عنوان یک امر فرهنگی در دو سوی جریان گردشگری در یک مکان، تعامل ها و تبادل هایی را سبب می شود و با انسان های دیگر، انگیزه ها، خواسته ها، نیازها و آرزوهای آنها که منبعث از فرهنگ جامعه است ارتباط می یابد. توسعه گردشگری به عنوان یک پدیده فرهنگی - مذهبی موجب می شود که فرصت کافی برای تبادل فرهنگی - مذهبی بین گردشگر و جامعه میزبان به وجود آید (پاپلی یزدی و سقایی، 1390: 89).

این گردشگران به سرمایه فرهنگی کل یک مکان بسیار علاقمند و مایل به تماشای تمام آنند زیرا به آن روش می توانند از طریق تجربیات جدید خود به فرهنگ خود بیفزایند. به این دلیل، گردشگران فرهنگی خاص، نوعی گردشگر هستند که غالباً در بازار گردشگری مورد تقدیرند آنان بخش بسیار حیاتی تقاضای گردشگری فرهنگی را تشکیل می دهند و تکراری ترین مصرف کنندگان سرمایه فرهنگی و نیز یکی از بانفوذترین بخش های جمعیتند؛ به نظر می رسد این گردشگران بر ذائقه و رفتارهای مربوط به مصرف محصولات فرهنگی معین تاثیرگذار باشند. این موارد، دلایل مهمی است که به خاطر آن، گردشگران فرهنگی خاص از بقیه گردشگرانی که گردشگر عادی نامیده می شوند و به خاطر فرهنگ سفر نمی کنند، متمایز می شوند. علاوه بر این، این تفکیک بین این دو نوع گردشگر را می توان با مخاطب کلی فرهنگ مقایسه نمود. در هر دو مورد، محصولات باید به طور شایسته طراحی و در محل قرار داده شود تا بخش واقعی بازار را جذب و درگیر کند. تقاضا را همواره باید مد نظر قرار داد (موسوی، باقری کشکولی، 1392: 14).

در نتیجه ترکیب امتیازاتی چون وجود بقاع متبرکه (امامزاده ها، زیارتگاه ها، کلیساها، حسینیه ها و...)، مراسم و آئین های مذهبی، تاریخ شکل گیری بقاع متبرکه، وجود امکانات برای اقامت در شب در بقاع متبرکه، فرصت های خرید، جاذبه های گردشگری مذهبی عمومی و غیره، یک امامزاده یا سایر اماکن مذهبی می تواند بازدیدکنندگان را از مکان های متعدد جذب کند. به ویژه هنگامی که جاذبه خاصی در بین این جاذبه ها وجود داشته باشد، صورت احتمال دارد که بازدیدکنندگان مسافت طولانی تری را طی کنند. یکی از دلایل این امر، میزان زیاد معجزات بقاع متبرکه و دستیابی به آرامش روحی و معنوی و اجرای مراسم و آیین های مختلف مذهبی طی دهه های گذشته است. گردشگران مذهبی بیشتر به سبب جاذبه های مذهبی - فرهنگی به سفر به مکان های مذهبی علاقمند می شوند ( Prentice, 1993: 62 ).

با توجه به مولفه های مورد بررسی، در این نوشتار، به بررسی نقش جاذبه های مذهبی- تاریخی امامزاده شهید در افزایش گردشگران مذهبی با تاکید بر عملکرد شاخص های توسعه پرداخته می­شود.

پیشینه تحقیق

اماکن مقدس به دلیل فراهم کردن امکان دستیابی به رضایت معنوی معین و کشف مکان های جدید، عادات و غیره، نقطه قدرتمند جذب جهانگرد را تشکیل می دهند( Cohen, 1992: 33 ). این معابد، کلیساها یا مساجد ستند، آنها سازه های ساخته شده توسط بشرند که در آنجا می توان خدا یا خدایان را پرستش کرد(موسوی و باقری کشکولی، 1392: 115). امروزه،در کنار این نقش،عمارت­های مذهبی با معماری و آثار هنری به خود چون نقاشی و مجسمه جاذبه­ی جهانگردی بالایی دارند( Johnston, 2003 ). مارک مک ویلیامز (1995) استدلال می کند که این جاذبه، از طریق ارتباط با ترکیبات گوناگونی چون شفای معجزه آسا، ظهور موجودات مافوق طبیعی، جغرافیای مقدس و دشواری در دسترسی توسعه می یابد ( MacWilliams, 2002: 325 ). بیشتر مطالعاتی که اثرات گردشگری زیارتی را به طور خاص مورد سنجش قرار داده­اند، می پذیرند که مقصدهای مقدس به شدت تحت تأثیر جریان گردشگران زیارتی بازدیدکننده قرار دارد. مونیشا (2000) مدلی از پویایی گردشگری زیارتی مطرح می کند که امکان درک بیشتر تعامل بین گردشگران زیارتی و جامعه میزبان و اثرات مربوط را فراهم می سازد. همان طور که شرح داده شد، به دلیل تماس مستقیم بازدیدکنندگان با نهادهای مذهبی، یک تأثیر بی واسطه و یک تأثیر غیر مستقیم بر اقتصاد و جامعه بومی نیز وجود دارد( Timothy and Olsen, 2006 ). برای رسیدن به مرزهای مطلوبیت در این عرصه، باید برای فضاهای اماکن مذهبی برنامه ریزی منطقی صورت گیرد تا با شناخت وضع موجود (هست ها و نیست ها) و با استفاده از فرصت ها بتوان راهکارهای اجرایی را برای مهار تهدیدها ارائه کرد .

روش تحقیق

با توجه به مؤلفه‌هاي مورد بررسي، نوع تحقيق کاربردي و روش بررسي آن توصيفي- تحليلي است. جامعه آماري، زائران امامزاده سید شجاع الدین حسن ملقب به امامزاده شهید و ساکنین شهر دهرم و فراشبند است. ابزار گردآوري اطلاعات، منابع کتابخانه ای و همچنین مطالعات میدانی (پرسشنامه ای) است که از سرشماري عمومي نفوس و مسکن، سالنامه‌هاي آماري، شهرداری ها، میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، دفتر طرح و توسعه حرم و نهادهاي ذي‌ربط جمع آوری شده است. برای تجزيه و تحليل داده‌ها از مدل های تحلیل شبکه ( ANP ) و‌ برنامه ریزی استراتژیک ( SWOT ) استفاده شده است. همچنين براي ارتباط بين متغيرها، آزمون‌هاي آمار استنباطي مانند ضريب رگرسيون به کار برده شده است.

محدوده مورد مطالعه

شهرستان فراشبند یکی از شهرستان­های استان فارس است که مرکز آن، شهر فراشبند است. این شهرستان دارای منابع گاز طبیعی است. و در آن این شهرستان بقایای ۱۰ آتشکده زرتشتی وجود دارد. شهرستان فراشبند يكي از شهرستان هاي جنوب غربي فارس است كه از شمال با شهرستان هاي شيراز و كازرون، از غرب با استان بوشهر، از جنوب به شهرستان لار و از مشرق با شهرستان هاي قير و كارزين و فيروزآباد همسايه است (نقشه 1). این شهرستان 3 بخش و 3 شهر دارد و در سال 1390 ، 42760 نفر جمعیت داشته است که از این میزان، 24907 نفر در سه شهر فراشبند، دهرم و نوجین و بقیه در نقاط روستایی ساکن هستند. این شهرستان 3 حسینیه، 26 مسجد و 15 امامزاده دارد: ( امامزاده سید محمد(ع) خوشاب، امامزاده سید نظام الدین(ع) نوجین، امامزاده سوار غیب(ع) دهستان دژگاه، امزاده جعفر بن ابی محمد حسن بن محمد الامیر بن احمد ابی الطیب بن هارون بن موسی الکاظم(ع در گلزار شهداء فراشبند، امامزاده سید عبدالعزیز(ع)، امامزاده سید احمد(ع)، امامزاده سید زبیر(ع) بلوط آباد، امامزاده محمد(ع)خانیک، امامزاده پیرغیب(ع) آویز، امامزاده خنگ سوار(ع) قنات باغ،امامزاده شهید حبیب(ع) خور، امامزاده سید میراحمد(ع) فراشبند، امامزاده سید میر احمد(ع) باچون، امامزاده شاه نورالدین(ع) دهرم، امامزاده شاه ابوالقاسم(ع) دهرم، امامزاده سید محمود(ع) دهگاه دهرم، امامزاده سید محمود(ع) خوراب (دفتر اوقاف و امور خیریه فراشبند، 1390) این امکن مذهبی، که در کنار آثار باستانی متعددی چون چار تاق تل جنگی مربوط به دوره ساسانی، حمام فراشبند، چهار تاق نقاره خانه، چهار تاق رهنی، چهار تاق گنبد، آسیاب ‌بادی و قلات زرگران مربوط به دوران افشاریان، کانون جذب گردشگران فرهنگی و مذهبی فراوانی است. در این میان، امامزاده سید شجاع الدین حسن معروف یه امامزاده شهید در فاصله 25 کیلومتری شهر دهرم و 35 کیلومتری شهر فراشبند مهمترین کانون جذب گردشگران مذهبی به شمار می رود.

مبانی و ادبیات نظری تحقیق

فراتر از ارزش معنوی خاص اعمال حج، برخی از محققان از آن به عنوان شکلی از گردشگری یاد می کنند ( Cohen, 1979 )، برای در نظر گرفتن عامل مذهبی در مطالعات گردشگری تلاش اندکی توسط دانشمندان علوم اجتماعی صورت گرفته است. با این حال، هنوز ارزش و اهمیت سفر با توجه به قدمت طولانی آن، شواهد کافی را برای نقش مهم عامل مذهبی به عنوان انگیزه اصلی سفرهای مذهبی ارائه می کند( Ritter, 1975 ). در تمام کشورهای مسلمان از جمله عربستان سعودی و لیبی و... که لذت بردن از اشکال مختلف گردشگری کمرنگ شده است، برخی از مقوله های «هدفمند » از سفر، به خصوص سفرهای زیارتی به مکه، به طور چشمگیری مورد علاقه گردشگران مذهبی قرار گرفته است( Din, 1987a; EIU, 1985:50; Ritter, 1975 ). با وجود گسترش چشمگیر گردشگری مذهبی در جهان، عوامل مختلفی می توانند این روند رشد را تهدید کنند. از یک طرف بسیاری از کشورهای اسلامی، در دوره­ای از تاریخ و یا در زمان حال، درگیر در جنگ بودند و یا هستند و در بخش هایی از افغانستان، لبنان، سوریه، لیبی، مصر و عراق نیز هنوز درگیرها به شدت ادامه دارد این درگیری های دائمی و جنگ ها، شاید بیشتر از سایر عوامل منجر شده است تا گردشگران خارجی که تمایل دارند به مناطق جهان اسلام سفر کنند و از اماکن مذهبی، تاریخی، طبیعی و... بازدید کنند، این مناطق را از نظر امنیت برای سفرهای خود مناسب نبینند ( Loeb, 1989 ). از طرفی دیگر، ناتوانی در برقراری ارتباط با زبان بومی ممکن است احساس از خود بیگانگی و ناامنی را به ویژه در میان گردشگران انبوه مذهبی به وجود آورد ( Plog, 1973 ). این مباحث نشان می دهند برخی از عوامل تاثیر زیادی در کاهش محبوبیت جاذبه های مذهبی کشورهای مسلمان در میان گردشگران خارجی دارند ( Shoup, 1985: 287 ). همچنین برای درک تضادهایی که بین شیوه های گردشگری و ارزش­های اسلامی در مقصدهای مختلف به وجود آمده است لازم است، به بررسی ویژگی های سکولار گردشگری مدرن پرداخته شود ( Din, 1988b ) . گردشگری به عنوان یک سیستم چرخشی از سه جزء اساسی مبدأ، ارتباط و مقصد تشکیل شده است. فراتر از این ساختار کلی، ویژگی های هر یک از مؤلفه ها با توجه به زمینه های گردشگری ویژه، متفاوت است. تفاوت آشکار بین گردشگری مدرن سکولار و گردشگری مذهبی این است که در گردشگری سکولار نیازها اساساً مادی است ولی در گردشگری مذهبی نیازها، روحی و معنوی است و در انسان ایجاد آرامش و امنیت می کند. هر چند هنگام بحث در مورد ارزش های اسلامی، در عمل بین احکام اعتقادی و ارزش­های اسلامی، تفاوت وجود دارد، ولی این تفاوت ها برای ارزیابی اثرات گردشگری مذهبی است تا آموزه های دینی از طریق تفاوت ها بررسی شوند و با تکیه بر اصول اسلامی، ناب ترین نوع گردشگری مذهبی را در اسلام ترسیم کنند که بر خلاف گردشگری مدرن سکولار است؛ زیرا در گردشگری مدرن سکولار نه تنها گردشگری رونق نمی گیرد بلکه شکاف عظیمی بین فرهنگ و مذهب و اعتقادات ایجاد می شود. بنابراین بر خلاف اهداف تجاری گردشگری انبوه مدرن، مفهوم گردشگری اسلامی به هدف مقدس تسلیم در راه خدا تأکید می کند( Graburn, 1977 ). در گردشگری اسلامی، مسلمانان به عنوان میزبانان و مهمانان، بارها در راه خدا امر به معروف که یکی از روش های رسیدن به این هدف از طریق سفر است ( Din, 1982: 13 ). مسلمانان در گذشته و حال به سفر می روند تا با دیدن مخلوقات روی زمین و مشاهده علائم زیبایی و نعمات خداوند که در همه جا دیده می شود، از خداوند قدردانی و تشکر کنند. در قرآن کریم در آیات مختلف به سفر و سفر کردن انسان ها برای دیدن مخلوقات خداوند سفارش شده است. هدف از سفر کمک به فهم کوچک انسان و بزرگی و عظمت خداوند است. بنابراین سفر از یک طرف، دارای هدفی معنوی یعنی تقویت تسلیم شدن در راه خداوند است و از طرف دیگر، اهداف اجتماعی یعنی تشویق به پرهیز از درگیری و ایجاد برادری اسلامی در میان امت مسلمان است. در کنار کسب پاداش معنوی و اخروی و طلب مغفرت، مکان های زیارتی و مقدس جاذبه های دیگری چون برپایی نمایشگاه های مذهبی، ایجاد مراکز تجاری و خرید و ... را نیز دارند( Graburn, 1977 ). نمودار (1) جاذبه های بقاع متبرکه و رونق گردشگری مذهبی را به تفصیل توضیح می دهد.

یافته های تحقیق

زندگینامه امامزاده شهید (ع) فراشبند

نسبت شريف امامزاده سيد شجاع الدين حسن مشهور به امامزاده شهيد، مدفون در شهرستان فراشبند، با دو واسطه به امام موسي کاظم (ع) می­رسد: «سيد حسن الصورايي(صوراني) مشهور به شجاع الدين بن حسين الصوراني بن اسحاق الامير بن امام موسي کاظم(ع)» وي سيدي جليل القدر، عظيم الشأن و بسيار بزرگوار بود. او از شهداي بنام اهل بيت در شيراز است و به زهد و تقوي متصف بوده است. پدر بزرگوارش، سيد حسين، مشهور به صوراني و ملقب به سید علاءالدين حسین، از جمله همراهان حضرت شاه چراغ در سفر به شيراز بود برخي با حذف يک واسطه تصور نموده اند که وي سيد حسين بن موسي(ع) است که ظاهراً اين تصور، با حذف يک واسطه صورت گرفته است. سيد علاءالدين حسين، دو فرزند به اسامي سيد علي بهاءالدين و سيد شجاع الدين داشت که ظاهراً سيد شجاع الدين پس از تفرق سپاه شاه چراغ به منطقه فراشبند مي گريزد و در آنجا به دست مخالفان به شهادت مي رسد و از اين رو به امامزاده شهيد مشهور مي گردد. سيد شجاع الدين، صاحب سه فرزند بود: حسن ،سيد اسحاق و ابو جعفر محمد. بارگاه سيد اسحاق که به علم و زهد متصف بودو در 15 کيلومتري جنوب شرق شيراز در کوه بلوک قرباغ است و به سبز پوشان شهرت دارد. سيد ابو جعفر محمد صوراني نیز در دروازه اصطخر شيراز در جريان قيام علي بن حمزه موسي(ع) به شهادت رسيد و سرش را از بدنش جدا نمودند و به بغداد فرستادند. اينک آرامگاه وي به سيد محمد عابد مشهور است و در قبلگاه حرم شاه چراغ مدفون شده است. پس از اين واقعه، فرزندان سيد ابوجعفر محمد صوراني به مرو و فرغانه مهاجرت نمودند و بزرگترين خاندان موسوي اين شهر را پايگذاري کردندکه از ميان آنان علمای بزرگ، نقبای شريف و شهدای گرانقدری به منصه ظهور رسيدند(مشاهد العتره الطاهره، 127-123؛ المجدي، 119؛ تهذيب الانساب، 170؛ عمده الطالب، 231؛ جامع الانساب، 5 ؛ تحفه الازهار، 329 ؛ الدررالمنثور، 248).

روند شکل گیری و توسعه امامزاده شهید (ع)

تا حدود ۴ دهه پيش بقعه امامزاده شهيد، اتاقي محقر و ساخته شده از خشت و گل و فاقد هر گونه گنبد و گلدسته و مزاياي معماري بود، اما بر اثر ظهور و بروز معجزات و کرامات امامزاده، به تدريج بر تعداد زائران افزوده شد بهرطوري که بقعه گنجايش آنها را نداشته، از اين رو، ضريح آهنينی روي قبر نصب شد و سرانجام، اتاق مذکور تخريب و ساختمان بزرگی همراه يک مسجد ساخته شد. پس از پيروزي انقلاب اسلامي، براي آخرين بار اين بقعه در سال 1362ه.ش با سرپرستي هئيت امناي امامزاده باسازي گرديد. امروزه این امامزاده صحني به مساحت 1650 متر مربع و زير بناي 600 متر مربع دارد و داراي دو گلدسته کاشي­کاري شده و يک گنبد از نوع اسکلت فلزي است که با ديواره هاي آجري ساخته شده است و رويه بيروني آن را با کاشي هاي الوان و با رنگ هاي قرمز و آبي لاجوردي تزئين و داخل آن را آينه کاري کرده اند این امامزاده، ضریحی طلايي دارد که به وسيله هنرمندان اصفهاني و فسايي قلمزني و آبکاري شد و در سال 1373 هـ.ش در مکان کنوني نصب شد. در سال 1364، سرپرستي اين بقعه بر عهده اداره کل اوقاف و امور خيريه استان فارس گذاشته شد (امیری، 1382: 127) .

از نظر امکانات رفاهي، این امامزاده 34 زائرسرا ، ۱۰۵ سرويس بهداشتي، 12 حمام انفرادي و فضايي بالغ بر 3000 متر مربع سکوبندي، مناسب نشستن و چادر زدن دارد که حدود ۴۰۰ متر مربع از سکوهاي نشيمن، داراي سايبان هاي فلزي است. تأسيسات و امکانات رفاهي ديگري در 37 هکتار در حال ساخت است. فضاي اطراف حرم تپه هاي شني و پر سنگلاخ است که در ميان آنها نخل هاي سر به فلک کشيده و چشمه هاي جوشيده خودنمايي مي کنند. اين مکان با جاده آسفالتي به طول 2۵ کيلومتر به شهر دهرم و به طول 35 كيلومتر به شهرستان فراشبند متصل مي گردد .

علاقمندي مردم به زيارت اين امامزاده جليل القدر موجب شده است علي رغم قرار گرفتن اين بقعه متبركه در كوهستان، ‏سالانه زائران زيادي از استان­هاي فارس، خوزستان و كهكيلويه و بوير احمد برای زيارت اين مشهد شريف به شهرستان فراشبند سفر کنند به گونه­ای که روزانه بیش از سه هزار نفر در غرفه های امامزاده شهید (ع) حضور پیدا می کنند.

كشف و كرامات امامزاده شهيد(ع)

این امامزاده کراماتی داشتند که برخی از آنها نقل می­شود:‌در شب دوازدهم فروردين سال 1372 امامزاده شهيد(ع) سه بانوی زائر را شفا دادند و سلامتي را به ايشان بازگردانيدند:

الف ـ خانم شوكت نجفي فرزند خدايار از چنارشاهيجان كازرون كه مشكل سياتيك پا داشت و پزشكان از وی قطع اميد كرده بودند و قصد قطع كردن پاي ايشان را داشتند اما با توسل به امامزاده شهيد(ع) در آن شب شفا گرفتند.

ب ـ خانم سكينه شريفي فرزند محمود از پرزيتون ميمند، فلج مادرزادي و لكنت زبان داشت كه امامزاده در آن شب نيز ايشان را مورد لطف خود قرار دادند.

ج ـ خانم معصومه زرين تاج از شيراز كه نيمه راست بدنش نيمه فلج بوده و وی نيز در همان شب شفا يافت.

- لیلا نوشادی، 27 ساله و متولد فراشبند و ساکن فیروزآباد نیز پس از 8 سال زجر و تحمل بیماری خونی که منجر به قطع امید پزشکان مختلف شده بود، در تاریخ 18/1/1386 در ساعت40/2 بامداد، شفای خویش را از این بارگاه کبریایی دریافت کرد و اکنون به تصویب اعجاب انگیز همگی پزشکان، این بیماری چنان وی را ترک نموده که گویی هرگز نبوده است.

- خانم جهان تاب غلامی فرزند جهانزیر، ساکن فیروزآباد روستای محمد آباد، سه سال ناراحتی مزمن اعصاب داشته از این بیماری رنج می برده است وی تحت نظر دکتر حمیدرضا معتضدی، دکتر رامین افشاری و دکتر مجید پناهنده بوده اما نتیجه ای نگرفته است. ایشان در ایام نوروز 1389، متوسل به امامزاده شهید(ع) می­شود. در ساعت 4:45 صبح روز پنج شنبه 1/5/1389، امامزاده به خواب ایشان می­آید پلاستیک قرص ها را از می­گیرند و می گویند بلند شو. در این حین می گویند بلند شو. در این حین حرم شروع به لرزش می کند. خانم غلامی با هول و هراس از خواب بیدار می­شود و متوجه می­شود شفاا یافته است. خانم فاطمه کشاورز از اعضای بسیج خواهران، در آن شب خود شاهد این ماجرا بوده و این موضوع را تصدیق کرده است.

نقش امامزاده شهید (ع) در رونق اقتصادی منطقه

بررسی فعالیت های اقتصادی متاثر از وجود امامزاده شهید فراشبند طی سال های 92-1387 نشان می دهد میزان واحدهای اقتصادی، رشدی معادل 2/27 درصد داشته است. تعداد واحدهای اقتصادی از 12 واحد اقتصادی در سال 1387 ، به 40 واحد تجاری در سال 1392 افزایش یافته است. انواع مختلف خدمات اقتصادی که به زائران ارائه می شود از تنوع بیشتری برخوردار شده است به گونه ای که از خدمات صرفاً تغذیه ای (سوپر مارکت ها، اغذیه فروش ها و...) به ارائه خدمات و کالاهای مذهبی و فرهنگی در قالب غرفه های فرهنگی – مذهبی نیز می پردازند. جدول (1) و نمودار (2)، روند افزایش فعالیت های اقتصادی امامزاده شهید را نشان می دهد.

جدول 1-: تعداد و انواع واحدهای اقتصادی مستقر در امامزاده شهید (ع)

سال

واحدهای اقتصادی

1387

1388

1389

1390

1391

1392

خشکبار

7

7

8

12

15

18

غرفه های مذهبی

1

1

2

3

6

7

زیورآلات

2

3

4

5

6

7

لوازم کودکان

0

0

1

2

3

4

سایر

2

2

2

4

4

4

مجموع

12

13

17

26

34

40

منبع: تحقیقات میدانی

نمودار 2- تعداد واحدهای اقتصادی امامزاده شهید فراشبند

کاربرد مدل ANP در شناسایی عوامل موثر برتوسعه گردشگری امامزاده شهید (ع)

هدف از این پژوهش، شناسايي عوامل موثر در اولویت بندی عوامل تاثيرگذار بر توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند با تاکید بر فعالیت های اقتصادی است.به همین دلیل، با ايجاد ارتباط درون گروهي و برون گروهي بين عناصر و شاخص ها، تأثيرات هر يك از عناصر در توسعه بخش های گردشگری مشخص مي شود. در اين پژوهش، معيارها در شش خوشه شامل خوشه هاي فرهنگی، اجتماعی، اقتصادي، كالبدي، محیطی و معنوی قرار گرفته­اند كه هر يك از آنها دربرگيرنده تعدادي عناصر تاثيرگذار است به گونه اي كه علاوه بر ارتباط درون گروهي، در بين خوشه ها نيز وابستگي وجود دارد(نمودار 3).

جدول(2): ماتريس مقايسه زوجي و وزن خوشه ها.

عنوان

فرهنگی

اقتصادي

کالبدی

اجتماعی

معنوی

محیطی

وزن نسبی

وزن نهایی

فرهنگی

1

24/2

08/1

06/1

83/0

88/0

612/0

505/0

اقتصادی

48/1

1

12/3

10/2

16/1

23/1

815/0

634/0

کالبدی

84/0

21/1

1

87/0

95/0

18/1

762/0

546/0

اجتماعی

72/1

06/1

83/0

1

93/1

94/0

537/0

412/0

معنوی

01/1

01/1

22/1

22/1

1

14/1

882/0

659/0

محیطی

58/0

87/0

77/0

88/0

97/0

1

542/0

460/0

منبع: نگارندگان

مطابق جدول(2)، وزن نسبي خوشه ها از طريق مقايسه ماتريس زوجي به دست آمده است. در ماتريس زوجي، نمره aij اهميت نسبي مولفه در سطر i با توجه به ستون j را نشان مي دهد؛ به عبارتي، wi/wj aij= را مشخص مي كند كه نمره يك، نشان دهنده اهميت برابر دو مولفه و نمره 9 ، برابر با اهميت بسیار زياد i بر مولفه j است. سپس مقايسه عناصر داخل هر خوشه، شبيه روش AHP انجام مي گيرد. در گام بعدي، وزن نسبي عناصر ماتريس محاسبه و در نهايت، عناصر جدول نرمال مي شود. با توجه به اينكه برخي عناصر درون خوشه ها ممكن است به عناصر ساير خوشه ها وابسته باشند، با توجه به معيارهاي كنترل، ماتريس مقايسه زوجي تشكيل می­شود، عناصر ماتريس دو به دو با هم مقايسه مي شوند ، وزن ماتريس به دست مي آيد و نتيجه آن، وارد سوپر ماتريس اوليه مي شود. سوپر ماتريس حاصل از تلفيق ماتريس هاي مختلف، سوپر ماتريس اوليه است كه جمع عناصر هر ستون سوپر ماتريس بيش از يك است.

در مرحله بعد، سوپر ماتريس نرمال مي شود . سوپر ماتريس حاصل از آن، سوپر ماتريس وزني است و نهايتاً برای همگرا شدن سوپر ماتريس وزني، عناصر موجود در معيارها آن قدر به توان مي رسند تا همگرا شوند. در آخرين مرحله وزن خوشه ها و سوپر ماتريس حد وزن عمومي، وزن نهايي معيارها محاسبه شده و در جدول (3) در قالب وزن نهايي بيان شده است.

جدول3-وزن نهايي شاخص ها

شاخص

وزن عمومي

وزن خوشه

وزن نهايي

رتبه

فرهنگی

11/0

505/0

055/0

3

اقتصادی

14/0

634/0

088/0

2

کالبدی

10/0

546/0

054/0

4

اجتماعی

13/0

412/0

053/0

5

معنوی

17/0

659/0

112/0

1

محیطی

08/0

460/0

036/0

6

( منبع: نگارندگان)

نتايج حاصل از مدل تحليل شبكه نشان مي دهد، شاخص هاي معنوی با 112/0 بیشترین تاثیر و شاخص های محیطی با 036/0 کمترین تاثیر را در توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند دارند. شاخص اقتصادی نیز با 088/0 بعد از شاخص های معنوی بیشترین تاثیر را در توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند است. البته لازم به ذکر است که توسعه شاخص های اقتصادی پیامد مثبت شاخص های معنوی است زیرا زائران و گردشگران مذهبی امامزاده شهید ابتدا برای زیارت و دستیابی به معنویت به این مکان مقدس سفر می کنند و فعالیت های اقتصادی تکمیل کننده این سفر معنوی است و امکانات رفاهی و خدماتی برای زائران و گردشگران فراهم می کنند.

برنامه ریزی استراتژیک برای توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید (ع) فراشبند

برای تجزیه و تحلیل کارآمد و موثر فاکتورها باید از ساختار مطالعه که محیط عمومی، محیط عملیاتی و محیط درونی است آگاهی داشت تا بتوان استراتژی های توانمندسازی را آگاهانه تعریف و تبیین نمود. برای بررسی میزان جذب گردشگران و زائران امامزاده شهید فراشبند، ابتدا قوت ها و ضعف ها به عنوان عوامل داخلی و فرصت ها و تهدیدها به عنوان عوامل خارجی، طبق ماتریس زوجی وزن دهی شدند.

مطالعات جاذبه های گردشگری و شهرنشینی امامزاده شهید (ع) فراشبند

عدد به دست آمده از ارزیابی عوامل داخلی 50/2 است، با توجه به اینکه عدد 5/2، به عنوان متوسط در نظر گرفته شده است. بنابراین بارگاه امامزاده شهید (ع) در استفاده از نقاط قوت و کاهش نقاط ضعف در این بافت ها و همچنین در گردشگری مذهبی با برنامه عمل نکرده است. ارزیابی عوامل خارجی با 91/1 نیز نشان دهنده عدم استفاده از فرصت های موجود برای کم رنگ تر کردن تهدیدها بوده است(جدول 5 و 4).

جدول4- ماتریس ارزیابی عوامل داخلی (قوت و ضعف ( IFE )

 

شاخص های مورد مطالعه

رتبه

وزن

امتیاز

ارزیابی

نقاط قوت

وجود زائرسرا در امامزاده

2

08/0

16/0

IFE

97/1

وجود مکان های استقرار زائران در اطراف امامزاده

2

07/0

14/0

کرامات و معجرات امامزاده شهید

2

06/0

12/0

وجود مراکز تجاری و رفاهی در امامزاده و اطراف آن

2

04/0

08/0

قرارگیری امامزاده در منطقه سبز و پرآب

1

04/0

04/0

نزدیکی به شهر دهرم و فراشبند

2

06/0

06/0

وجود مراکز تفریحی و رفاهی اطراف امامزاده

1

08/0

08/0

مرکز بزرگ اجرای مراسم مختلف مذهبی و طرح های فرهنگی

2

07/0

14/0

برگزاری نمایشگاه های بزرگ فرهنگی و رفاهی در ایام نوروز

1

04/0

04/0

وجود عناصر اسلامی در کنار هم (مساجد، امامزاده و بازار)

1

06/0

06/0

استفاده از نیروهای انسانی مجرب برای معرفی امامزاده

1

04/0

04/0

پاسخگویی امامزاده به نیازهای روحی و معنوی زائران

2

08/0

16/0

نقاط ضعف

عدم تبلیغات موثر امامزاده و جاذبه های آن در رسانه ها

2

04/0

08/0

عدم امکانات لازم برای حمایت از خدمات حمل و نقل ویژه معلولان

1

07/0

07/0

عدم خدمات دهی مطلوب شبکه تاکسیرانی

1

03/0

03/0

ضعف در سیستم روشنایی، آسفالت و حفاظ جاده­ای

2

04/0

08/0

عدم وجود خدمات شبکه بانکی (دستگاه­های خودپرداز)

1

09/0

09/0

عدم وجود جایگاه سوخت رسانی در فاصله نزدیک امامزاده

2

08/0

16/0

عدم وجود امکانات رفاهی و اقامتی نظیر هتل، رستوران و نمایشگاه

2

06/0

12/0

امنیت متوسط برای زائران و گردشگران در اطراف امامزاده شهید

2

07/0

14/0

عدم کنترل مناسب قیمت ها در واحدهای اقتصادی اطراف امامزاده

1

08/0

08/0

(منبع: محاسبات نگارندگان)

جدول5- ماتریس ارزیابی عوامل خارجی (فرصت و تهدید ( EFE ).

 

شاخص های مورد مطالعه

رتبه

وزن

امتیاز

ارزیابی

فرصت ها

نزدیکی به شهر دهرم و فراشبند و شرکت های نفتی بزرگ

2

04/0

08/0

( EFE )

91/1

برگزاری مراسم مذهبی در ایام رمضان، محرم و...

3

12/0

36/0

استفاده از بازدیدهای علمی دانشگاه ها برای معرفی امامزاده

3

10/0

30/0

استفاده از همایش های علمی کشور برای معرفی امامزاده

3

11/0

33/0

تهدیدها

وجود باغ ­های گسترده در اطراف امامزاده و تبدیل شدن آنها به مراکز معتادان

3

09/0

27/0

فاصله نسبتاً زیاد از شهر دهرم و فراشبند

2

04/0

08/0

رقابت ناسالم امامزاده های شهر برای جذب گردشگران

3

07/0

21/0

عدم وجود جاده های ارتباطی امن و مناسب به امامزاده شهید

3

06/0

18/0

استفاده از نیروهای غیرمتخصص در ساماندهی امامزاده

2

05/0

10/0

منبع: محاسبات نگارندگان

رابطه شاخص های توسعه گردشگری مذهبی در امامزاده شهید (ع)

براي به دست آوردن ارتباط بين شاخص های توسعه و رونق گردشگری مذهبی در امامزاده شهید (ع) از ضريب همبستگي پيرسون استفاده شده است. نتايج به دست آمده نشان مي‌دهد بين شاخص های توسعه و رونق گردشگری مذهبی به ميزان 831/0 با سطح اطمينان 99 درصد، رابطه وجود دارد.

با بهره‌گيري از نرم‌افزار SPSS و استفاده از ضريب رگرسيوني (کلانتري، 1382: 185-181) عوامل و ابعاد تأثيرگذار در توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید (ع) مشخص گرديد. نتايج حاصل نشان می­دهد که مولفه های معنوی، اقتصادی و فرهنگی رابطه معناداری با توسعه گردشگری مذهبی دارند. این مولفه ها به ميزان 6/71 درصد از تحولات بخش گردشگری مذهبی امامزاده شهید (ع) را تبيين مي‌کنند و مابقي واريانس‌ها به وسيله عوامل ناشناخته­ای که در اين تحقيق نيامده است، تبيين و پيش‌بيني مي‌شوند (جدول 6).

جدول6- آماره‌هاي تحليل رگرسيون چندگانه رابطه شاخص های گردشگری در امامزاده شهید (ع)

خطاي معيار

ضريب تبيين شده تصحيح شده

ضريب تبيين

ضريب همبستگي چندگانه

0317/0

716/0

627/0

831/0

( منبع: نگارندگان)

جدول(7) تحليل واريانس رگرسيون چندگانه و ميزان F نيز معني داري مولفه های معنوی، اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، فرهنگی و محیطی را با توسعه گردشگری مذهبی در امام زاده شهید (ع) تأييد مي‌نمايد.

جدول 7- تحليل واريانس رگرسيون چندگانه رابطه شاخص های توسعه گردشگری در امامزاده شهید (ع)

منبع تغييرات

مجموع مربعات

درجه آزادي

ميانگين مربعات

کميت F

سطح معني‌داري

اثر رگرسيون

618/0

3

089/0

011/4

001/0

باقيمانده

032/0

24

021/0

کل

650/0

27

-

( منبع: نگارندگان)

با نگاهي به مقادير B روشن است که يک واحد تغيير در مولفه های معنوی، اقتصادی و فرهنگی، به ترتيب به اندازه 031/0، 034/0 و 038/0 واحد تغيير در رونق گردشگری مذهبی در امامزاده شهید (ع) ايجاد خواهد کرد (جدول8).

جدول8- آماره‌هاي ضرايب رگرسيوني ابعاد توسعه گردشگری در امامزاده شهید (ع)

نام متغير

ضرايب غير استاندارد

ضرايب استاندارد

T

سطح معني‌داري

B

خطاي B

B

عرض از مبدأ

074/0

116/0

-

008/3

021/0

معنوی

818/0

094/0

712/0

512/2

031/0

اقتصادی

794/0

114/0

667/0

871/1

034/0

کالبدی

615/0

097/0

601/0

208/1

047/0

فرهنگی

763/0

101/0

623/0

657/1

038/0

اجتماعی

539/0

086/0

521/0

098/1

053/0

محیطی

518/0

045/0

412/0

102/1

067/0

(منبع: نگارندگان)

نتیجه

بقاع متبركه علاوه بر نقش و تأثير مذهبی می‌تواند بر عمران و آبادانی منطقه تأثيرگذار باشد و در كنار فضای معنوی، فضای تفريحی برای مردم ايجاد كند. برای رسیدن به مرزهای مطلوب در این عرصه، باید برای فضاهای اماکن مذهبی برنامه ریزی منطقی صورت گیرد تا با شناخت وضع موجود (هست ها و نیست ها) و با استفاده از فرصت ها، بتوان راهکارهای اجرایی برای مهار تهدیدها ارائه کرد. این مقاله به بررسی نقش جاذبه های مذهبی - تاریخی امامزاده شهید در افزایش گردشگران مذهبی و پیامدهای مثبت اقتصادی برای منطقه می­پردازد. بررسی فعالیت های اقتصادی متاثر از وجود امامزاده شهید فراشبند طی سال های 92-1387 نشان می دهد میزان واحدهای اقتصادی رشدی معادل 2/27 درصد داشته و تعداد واحدهای اقتصادی از 12 واحد اقتصادی در سال 1387 ، به 40 واحد تجاری در سال 1392 افزایش یافته است. نتايج حاصل از مدل تحليل شبكه نشان مي دهد، شاخص هاي معنوی با 112/0 ، بیشترین تاثیر و شاخص های محیطی با 036/0 ،کمترین تاثیر را در توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند دارند. شاخص اقتصادی نیز با 088/0 بعد از شاخص های معنوی بیشترین تاثیر را در توسعه گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند داشته اند. مطالعات جاذبه های گردشگری و شهرنشینی امامزاده شهید فراشبند نیز نشان می دهد امام زاده در استفاده از نقاط قوت و کاهش نقاط ضعف در این بافت ها و همچنین در ارتباط با گردشگری مذهبی با برنامه عمل نکرده است. ارزیابی عوامل خارجی با 91/1 نیز نشان دهنده عدم استفاده از فرصت های موجود برای کم رنگ تر کردن تهدیدها بوده است. نتایج ضريب رگرسيوني حکايت از آن دارد که مولفه های معنوی، اقتصادی و فرهنگی رابطه معنادار با توسعه گردشگری مذهبی دارند .

7- پیشنهادها

با توجه به نقش گسترده امامزاده شهید در توسعه شاخص های اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و... در منطقه و پیامدهای مثبت این تحولات توسعه ای در دهرم و شهر فراشبند، پیشنهادهایی برای بهبود شاخص های فوق و افزایش جاذبه های گردشگری مذهبی امامزاده شهید فراشبند به شرح ذیل مطرح می شود:

- با توجه به اقدامات عمرانی صورت گرفته در زمینه ایجاد مکان های استقرار زائران در اطراف امامزاده شهید در قالب سکوها برای استقرار چادرهای مسافرتی، ارائه خدمات رفاهی به زائران به صورت شبانه روزی نیز مدنظر مسئولان مدیریت امامزاده شهید قرار گیرد.

- ساماندهی مطلوب مراکز تجاری و رفاهی موجود در امامزاده و اطراف آن.

- استفاده از شرایط و ویژگی های ممتاز قرارگیری امامزاده در منطقه سبز و پر آب برای تاسیس مراکز رفاهی و تفریحی و مراکز و نمایشگاه های فرهنگی و مذهبی.

- تبلیغات موثر و جاذبه های امامزاده در رسانه ها، جرائد و ... برای جذب زائران و گردشگران مذهبی.

- ایجاد امکانات لازم برای حمایت از خدمات حمل و نقل ویژه معلولان و افراد کهنسال و بیماران برای انجام آداب زیارت.

- فراهم کردن زمینه های مدیریتی برای ارائه خدمات مطلوب شبکه تاکسیرانی .

- ساماندهی سیستم روشنایی امامزاده و محدوده های تجاری و رفاهی و تفریحی اطراف آن برای ایجاد امنیت بیشتر

- با توجه به وضعیت مسیرهای دسترسی به امامزاده شهید (ع) که جاده هایی با پیچ های خطرناک دارد، توجه به ساماندهی و توسعه حفاظ جاده ای، ایجاد علائم رانندگی، در صورت امکان دو بانده کردن مسیرهای دسترسی یا تعریض مسیرهای دسترسی و روشنایی جاده ها در اولویت قرار گیرد.

- با توجه به عدم وجود جایگاه سوخت رسانی بنزین، گازوئیل، گاز و... در فاصله نزدیک امامزاده شهید (ع)، تدابیری اندیشیده شود تا حداقل یکی از مراکز سوخت رسانی در فاصله نزدیک به امامزاده برای رفاه حال زائران و گردشگران تاسیس شود.

- با توجه به روند افزایشی تعداد زائران و گردشگران به ویژه در ایام اعیاد و سوگواری های مذهبی و گسترش میزان فعالیت های اقتصادی در قالب واحدهای تجاری کوچک در سال­های اخیر، کنترل مناسب قیمت ها در واحدهای اقتصادی اطراف امامزاده شهید در اولویت بازرسان قرار گیرد.

- با توجه به گسترش بازار امامزاده در سال های اخیر و نیاز زائران و گردشگران به پول برای خرید سوغاتی های مذهبی و غیره، راه اندازی خدمات شبکه بانکی در قالب دستگاه­های خودپرداز در اولویت قرار گیرد.

- ایجاد و راه اندازی مراکز اقامتی نظیر هتل و رستوران برای رفاه حال زائران و گردشگران مذهبی.

- مدیریت مطلوب محدوده های اطراف امامزاده شهید (ع) که غالباً با باغ­های نخل محصور شده است(در قالب ایجاد روشنایی در محدوده های اطراف امامزاده که بیشتر مورد استفاده زائران و گردشگران مذهبی هستند) به گونه ای که از تبدیل این باغ­ها به مراکز معتادان جلوگیری شود.

منابع

- امیری، سید رزاق. (1382).تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، شیراز: نوید شیراز.

- پاپلی یزدی، محمدحسین و محمد سقایی. (1390). گردشگری، ماهیت و مفاهیم، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

- قادری، اسماعیل و دیگران.(1388). راهکارهای استفاده از مراسم تاسوعا و عاشورا به عنوان پتانسیل توریسم فرهنگی مذهبی در محدوده بخش مرکزی تهران، مجله فضای جغرافیایی، سال نهم، شماره .28

- کلانتری، خلیل.(1382). پردازش و تحلیل داده ها در تحقیقات اجتماعی، اقتصادی، تهران : شریف.

- موسوی، میرنجف و علی باقری کشکولی. (1392). گردشگری فرهنگی (ماهیت و مفاهیم)، تهران:آراد کتاب.

- Cohen, E. (1992), “Pilgrimage centers: concentric and exocentric,” Annals of Tourism Research 19: 33–50.

- Cohen, Erik, (1979), a Phenomenology of Tourist Experiences. Sociology 13: 179-201’

- Din, Kadir, H. (1982), Economic Implications of Muslim Pilgrimage from Malaysia, Contemporary Southeast Asia 4(1):58-72.

- Din, Kadir, H. (1987), Pelancongan Menu ruts Tuntutan Islam, Witan (Kuala Lumpur), October 20-23.

- Din, Kadir, H. (1988), Keusahawanan Bumyputera dalam Industry pilgrimage the Cheating than Pulau Tioman, Occasional Paper no. 1, Faculty of Social Sciences and Humanities, University Kebangsaan Malaysia.

- Ebron, Paulla A. (1999), Tourists as Pilgrims: Commercial Fashioning of Transatlantic Politics, Blackwell Publishing. American Ethnologist, Vol. 26, No. 4 (Nov.,), pp. 910-932

- EIU: Economic Intelligence Unit (1985), Arabian Peninsula: Saudi Arabia, Kuwait, UAE, Oman, Bahrain, Qatar, North Yemen, And South Yeman. International Tourism Report 4:50-57.

- Graburn, Nelson H, (1977), Tourism: The Sacred Journey. In Hosts and Guests: The Anthropology of Tourism, Valene Smith, ed. pp. 17-31. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- Johnston, A.M. (2003), “Self-determination: exercising indigenous rights in tourism,” In S. Singh, D.J. Timothy, and R.K. Dowling (ads) Tourism in Destination Communities, Wallingford: CABI.

- Kong, L. (2001), “Religion and technology: refiguring place, space, identity and community,” Area 33(4): 404–413.

- Kurzwell, A. (1995), “Genealogy as a spiritual pilgrimage,” Avotaynu 11(3): 15–20.

- Libison, K.B. and Muraleedharan, K. P (2008), Economic Benefits of Pilgrimage Tourism: A Case Study of Sabarimala Pilgrimage with Special Reference to Pandalam Rural Locality in Kerala (India), South Asian journal of tourism and heritage, vol. 1, no, 1.

- Loeb, L. D. (1989), Creating Antiques for Fun and Profit: Encounters between Iranian Jewish Merchants and Touring Co-religionists. In Hosts and Guests: The Anthropology of Tourism, Valene Smith, ed. pp. 237-245. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

- MacWilliams, M.W. (2002), “Virtual pilgrimages on the Internet,” Religion 32: 315– 335.

- Plog, s. c. (1973), Why Destinations Rise and fall in Popularity. Cornell Quarterly (November): 13-16.

- Prentice, R. (1993), Tourism and heritage attractions, London & New York: Rout ledge.

- Ragab, I. A. (1980), Islam and Development, World Development, 8: 5 13-52.

- Ritter, Wigand, (1975), Recreation and Tourism in the Islamic Countries, Ekistics 40(236):149-152.

- SAB: Sahih Al-Bukhari, (1984), Sahih Al-Bukhari; Translation by Dr. Muhammad Muhsin Khan (5th. edition). New Delhi: Kitab Bhavan.

- Shoup, J. (1985), the Impact of Tourism on the Bedouin of Petra. The Middle East Journal 39(2):277-291.

- Timothy, Dallen J. and Daniel H. Olsen, (2006), Tourism, Religion and Spiritual Journeys, This edition published in the Taylor & Francis e-Library, Rutledge 270 Madison Ave, New York, NY 10016.



[1] - پژوهشگر و دانشیار گروه جغرافیادانشگاه اصفهان

[2] - پژوهشگر جغرافیا و برنامه یزی شهری دانشگاه اصفهان

 
 
 
 
 
 
mehrab motavally