فلسفه زیارت امامزادگان و نقش آن در جامعه دینی
محقق، تلاش نموده است تا فلسفه زیارت امامزادگان و تأثیرات سازنده آن را در دو بعد فردی و اجتماعی و نیز در عرصه های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مورد بررسی قرار دهد.
سه شنبه 31 تیر 1393    
بازدید: 5910

فلسفه زیارت امامزادگان و نقش آن در جامعه دینی

منیره ناصح ستوده

چکیده

پژوهش پیش رو با هدف ایجاد بستر ذهنی مناسب نسبت به جایگاه ولایت و هرگونه پیوند و ارتباط با اهل بیت، در سطح کلان جامعه و اعطای دید روشنی نسبت به فلسفه زیارت امامزادگان و تأثیرات سازنده آن، به آحاد جامعه، درصدد پاسخگویی به این پرسش اساسی برآمده است که فلسفه زیارت امامزادگان چیست و چه نقشی در جامعه دینی خواهد داشت؟

محقق با مفروض گرفتن جایگاه والای زیارت امامزادگان در نگاه قرآن، احادیث و اهل بیت علیهم السلام، تلاش نموده است تا فلسفه زیارت امامزادگان و تأثیرات سازنده آن را در دو بعد فردی و اجتماعی و نیز در عرصه های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی مورد بررسی قرار دهد.

کلیدواژه ها: زیارت، امامزادگان، جامعه دینی

مقدمه

همواره در طول تاریخ اسلام و حیات جامعه اسلامی، نه تنها مفهوم امامت و تشخیص امام، بلکه هر گونه پیوند و ارتباط با اهل بیت و ائمه معصومین، چه به لحاظ سببی و چه نسبی، از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار بوده است، حتی صحابه، یاران و دوستداران و محبین ایشان نیز، شأن و مقامی والا داشته اند. با دقت بر اینکه نهادی با نام «اوقاف و امور خیریه » متولی امور بقاع متبرکه و امامزادگان گشته است، هرساله سرمایه مالی و انسانی زیادی را صرف نگهداری، رسیدگی و توسعه این اماکن می نماید، ضروری به نظر می رسد که به لحاظ فرهنگی نیز بستر ذهنی مناسبی در سطح کلان جامعه ایجاد شود و دید روشنی نسبت به فلسفه زیارت امامزادگان و تاثیرات سازنده ای که این امر می تواند در جامعه اسلامی به همراه داشته باشد، به آحاد جامعه اعطاء گردد. برای این منظور پژوهش پیش رو به موضوع یاد شده اختصاص یافته در صدد برآمده تا به این پرسش پاسخ گوید که فلسفه زیارت امامزادگان چیست و زیارت امامزادگان چه نقشی در جامعه دینی دارد؟ در پاسخ فرضی به پرسش خود می توان گفت، در نگاه قرآن، احادیث و نیز بزرگان دین، زیارت امامزادگان از جایگاه و اهمیت خاصی برخوردار بوده و لذا بر این امر تاکید فراوان صورت گرفته است. با توجه به این تاکیدات انتظار می رود زیارت امامزادگان در هر دو بعد فردی و اجتماعی و نیز در عرصه های مختلف اجتماعی، سیاسی و اقتصادی تاثیرات پراهمیتی را به دنبال داشته باشد.

زیارت

زيارت در لغت، آهنگ كردن و از نظر شرعي حاضر شدن در محضر پيامبر، امام يا مؤمني است. بنابراين زيارت پيامبر و امام معصوم يا شهيدان در زمان زنده بودن يا پس از رحلت آنان تفاوتي ندارد (کمونه حسینی، 1371: 15)؛ زيرا آنها در حقيقت همان گونه كه در آيه كريمه قرآن آمده است: «زنده اند و در پيشگاه پروردگارشان روزي مي خورند». ( آل عمران/ 168) زائر اسم فاعل زیارت؛ به معنای زیارت کننده، و مزور اسم مفعول و به معنای زیارت شونده است. زیارت در فرهنگ مذهبی در معنای نوعی دیدار خاص(توام با اکرام) از قبور بزرگان و بزرگ زادگان دینی آمده است.

فلسفه زیارت امامزادگان

ياد و زيارت پاكان و معصومان، آدمي را در مسير پاكي و عصمت قرار مي دهد و انسان را بيش از پيش به خدا نزديك مي كند. چنان كه در قرآن مي خوانيم:«في بيوت اذن الله ان ترفع و يذكر فيها اسمه...» (نور/ 36). هم چنين متعلقان اولياي الهي مقدس و منشأ اثر دانسته می شوند. چنان كه پيراهن حضرت يوسف(ع) پدر را بينا كرد.( یوسف/ 96) از اين رو زيارت اوليا و تبرك جستن به آنها داراي اثر خواهد بود. هم چنين بر اساس آيه شريفه «هل جزاء الاحسان الا احسان..»(الرحمن/ 60) خواندن نماز و قرآن و هديه ثواب آن به آن امام، به حتم دعاي آن امام را در حق ما به دنبال خواهد داشت.

مسلماً زيارت پيامبر اكرم(ص) و ائمه معصومين(ع) آثار و اجر فراوان دارد و عرض ارادت به آنان و به زيارت آنان رفتن نوعى ارتباط معنوى بين زائر و ائمه(ع) است. بنا به آن چه از روايات استفاده مى‏شود ائمه معصومين(ع) حاضر و ناظر بر اعمال ما هستند و به خصوص عنايت خاصى نسبت به كسانى كه به زيارت قبورشان مى‏روند، دارند. از پيامبر اكرم(ص) نقل شده است كه: «من زارنى بعد وفاتى كان كمن زارنى فى حياتى وكنت له شهيداً و شافعاً يوم القيامه؛ هر كس مرا بعد از وفاتم زيارت كند مثل كسى است كه در زمان حيات من مرا زيارت كرده است و من شاهد براى او شفاعت كننده او در روز قيامت خواهم بود»(مجلسی، 1992: 97/ 143). امام صادق(ع) مى‏فرمايد: «زيارت قبر امام حسين(ع) از بهترين اعمال است» و در حديث ديگرى مى‏فرمايد: «من اراد الله به الخير قذف فى قلبه حب الحسين و حب زيارته و من اراد الله به السوء قذف فى قلبه بغض الحسين و بغض زيارته؛ هرگاه خداوند اراده خيرى به بنده خود كند در قلب او محبت امام حسين(ع) و زيارت او را قرار مى‏دهد»(عاملی، 1409).

نقش امامزادگان در جامعه

1.تاثیرات فردی

دنياي امروز با وجود پيشرفت و تحولي كه بر حسب ظاهر پيدا كرده است، در واقع پر از نگراني ها، اضطراب ها و ترس ها و دلواپسي هاي شخصي است كه ايجاد عقده هاي رواني مي كند. همين عقده ها هم منشأ بسياري از بدبختي هاي نسل ماست و اين فاجعه اي است كه جامعه غرب را در لجنزار خود فرو برده، و دردي است بي درمان كه روان شناسان شرق و غرب به آن اعتراف مي كنند. اين دردها را درماني نيست جز توجه به معنويت، دين و اخلاق و تقويت آن در وجود انسان ها.

امروزه، نقش مذهب و عقايد مذهبي در بهداشت رواني و سلامت روحي بسيار مورد توجه محققان و دانشمندان قرار گرفته است و منجر به انجام تحقيقات بسيار متعدد و متنوع شده است و در نهايت همه اين تحقيقات، نقش مثبت و مؤثر مسايل ديني و مذهبي را در بهداشت رواني تأييد مي کند.

بنابراين زيارت و دعا كه در آيين نوراني اسلام از جايگاه بسيار رفيع برخوردار است، مي تواند در برطرف نمودن نيازهاي معنوي و روحي انسان نقش سازنده ای داشته باشد.

می توان تاثیر روحی _ روانی زیارت را چنین برشمرد:

گناه زدايي: گناه اثري تاريك بر دل آدمي مي گذارد و ميل و رغبت به انجام كارهاي نيك و خدايي را كاهش مي دهد. در عوض زیارت، بندگي و ياد خدا، وجدان خدايي را در دل انسان پرورش مي دهد و علاقه به انجام كار نيك را در وجود انسان بيشتر كرده، موجب تقرب به پروردگار و دوري از فساد و شرّ و گناه مي گردد. (إِنَّ الصَّلَوةَ تَنْهَي عَنِ الْفَحْشَآءِ وَالْمُنكَرِ)(عنکبوت/ 45).

درمان رذايل اخلاقي: در نهج البلاغه پس از اشاره به پاره اي از صفات رذيله در رفتار انساني، از جمله سركشي، ظلم و تكبر آمده است: چون بشر در معرض آفات متعدد اخلاقي و بيماري هاي رواني قرار دارد، خداوند متعال به وسيله نماز و دعا بندگان مؤمن خود را از گرفتاري در دامان اين صفات شيطاني حفظ و حراست مي كند .(نهج البلاغه/ خطبه234) زیارت نیز از این تاثیر بی بهره نیست.

- نورانيت و بصيرت دل، زهد و وارستگي از لذات مادي .

- جلب توجه و نظر الهي به خود .

- آرامش قلبي و قدرت روحي .(سادات، 1389: 56) أَلاَ بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَـلـِنُّ الْقُلُوبُ (رعد/ 28).

اهل ايمان به بركت وجود ارتباط سازنده با پروردگار، طبق تصريح قرآن( فتح/ 4) در آرامش و امنيت رواني كامل به سر مي برند. از آنجا كه نابهنجاري هاي رواني و رفتاري در انسان هنگامي شروع مي شود كه احساس ناامني در انسان به شدت حاكم گردد، لذا مي توان با الهام گرفتن از آموزه هاي ديني و انجام مناسكي همچون زيارت و دعا و برقراري پيوندي قوي با خالق متعال، بر اين ناامني غلبه نمود و سرانجام به سلامت روحي و بهداشت رواني فرد كمك كرد .

دكتر احمد بيان معمار روانپزشك ايراني، مي گويد: «حضور در اماكن مقدس و زيارتگاههاي شخصيتهاي معنوي و الهي، موجب تخليه هيجاني در انسان مي شود و اين تخليه هيجاني با آرامش دروني در آدمي همراه است. مراسمي نظير نذر، اطعام نيازمندان، عبادات دسته جمعي و شركت در فعاليت هاي مذهبي در اماكني مانند مسجد، اكثراً مي توانند كاركردهاي روان درماني داشته باشند».

حضور در اماكن مقدس و زيارتگاهها و يا شركت در مراسم مذهبي جمعي، سبب مي شود كه فرد در هماهنگي با محيطي كه در آن قرار گرفته براي دقايق يا ساعاتي كشمكش هاي دروني و تضادهاي رواني خويش را به فراموشي بسپارد. "نيس" و "وينتراب" دو پژوهشگر غربي طي بررسي جامعي كه در مورد 400 نفر انجام دادند، به اين نتيجه رسيدند كه شركت افراد در مراسم ديني از قبيل زيارت و عبادت، با كاهش اختلالات رواني آن ها همراه است. همچنين آن ها به اين نتيجه رسيدند كه شركت در مناسك ديني و حضور در اماكن زيارتي، باعث كاهش اضطراب و عصبانيت و اختلالات رواني مي شود.

2. تاثیرات اجتماعی

1- نقش امامزاده در شهر

امامزاده ها در شهرها یک ناحیه مرکزی مهم را به وجود می آورند. در ایران اهمیت مذهبی این ساختمان ها فراتر از اهمیت مسجد جامع است. امامزاده ها اغلب به مکان های اصلی برای دیدار و تجمع شهروندان و نیز زیارت تبدیل می گردند. وجود امامزاده ها در ایران از چنان اعتباری برخوردار بوده است که در بسیاری از موارد دلایل عمده تأسیس اولیه یا توسعه بعدی شهرها به شمار می آمدند. یک مثال بارز از این دست، شهر بزرگ مشهد، دومین شهر بزرگ ایران است. مشهد در اوایل قرن نهم میلادی روستایی به نام سناباد بود. در اثنای آن قرن، امام رضا (ع) هشتمین امام شیعیان مسموم گردیده و به روایت شیعیان در این دهکده مدفون شد. حرم امام رضا (ع) بازدید کنندگان و زایران را از اکناف جهان شیعه جذب کرد و تدریجاً روستای کوچک سناباد به یک شهر عمده مبدل گردید.

نام سناباد به مشهد تبدیل شد و به تدریج از دو شهر باستانی خود یعنی نیشابور و طوس اعتبار بیشتر یافت. این شهرها در خراسان واقع در شمال شرقی ایران قرار داشتند. طوس طی اولین دهه قرن سیزدهم به وسیله قوم مغول ویران گردید و جمعیت بازمانده، به شهر مشهد نقل مکان کردند و به این ترتیب مشهد جایگزین طوس شد و به نخستین شهر خراسان تبدیل شد.

ناحیه پیرامونی حرم شامل حیاط ها، مساجد، شبستان ها، مدارس، کاروانسراها و بازارها می شود.

این مجموعه به تنهایی یک شهر را تشکیل می دهد. تا اواسط قرن گذشته دیواری بر گرد این قسمت وجود داشت که قسمت مطهر را از بقیه شهر مشهد کاملاً مجزا می کرد. حرم به عنوان مرکز اصلی شهر، کانونی بود که خیابان ها و کوچه های بسیاری به صورت شعاعی از آن به اطراف منشعب می شدند. خیابان ها توسط دیوار شهر محصور بودند. این دیوار بارها همراه با رشد شهر در دوره های مختلف تاریخی در مکان جدیدش تجدید بنا گردید.

حرم امام رضا (ع) به خاطر اهمیت فوق العاده مذهبی فرهنگی خود همچنان به عنوان هسته اصلی شهر مشهد باقی مانده و موقعیت مکانی آن بر ساختار شهر تأثیر داشته است؛ به این معن