نقش امامزادگان شهرضا در همگرایی محلی
دراين مقاله به دنبال پاسخگويي به اين سؤالات هستيم كه آيا تاريخ نگاري محلي امامزادگان اين شهرستان مي تواند حس همگرايي را در بين افراد تقويت كند؟ چگونه مي توان از وجود مقدس امامزادگان شهرضا جهت جذب گردشگر...
سه شنبه 31 تیر 1393    
بازدید: 2628

نقش امامزادگان شهرضا در همگرایی محلی

1.ولي الله مسيبي قمبواني

چكيده :

معرفي و برجسته كردن مكان هاي مذهبي و زيارتي در مناطق شهري و روستايي يكي از مؤلفه هاي مهم همگرايي وهمدلي محلي به حساب مي آيد. تنوع قوميت هاي منطقه اي با يك دين و مذهب مشترك مي تواند دستاوردهاي فرهنگي و اقتصادي مفيدي داشته باشد. تربيت و حس ملي جهت همگرائي از هويت قومي شروع شده . به تقويت احساس ايراني بودن ختم مي شود. پس بايد وجه اشتراك تمام هويت هاي متفاوت را پيداكرد وتقويت نمود تا باعث تقويت هويت ملي شود ،امامزادگان محلي مي توانند نقش مهمي در اين همگرائي ایفا کنند. روحيه همبستگي موجب شركت مردم درمراسم هاي مختلف ملي ومذهبي مشترك در اين مكان هاي مقدس مي شود.

باتوجه به قرار گرفتن شهرضا بر سر راه اصفهان به شيراز و حملات نظامي و لشكر كشي هاي مداوم بين شمال و جنوب كشور و همچنين درگيري هاي محلي و مسافرت هاي سياحان و جهان گردان خارجي و داخلي، اين شهر و روستاهاي اطراف همواره مورد بازديد قرار مي گرفته است امامزادگان منطقه به ويژه امامزاده شاهرضا مورد توجه خاص قرار گرفته­اند و به شرح و فصيل آن پرداخته اند كه مي توان اطلاعات مفيد و جالبي از لابلاي منابع مختلف بدست آورد و نظرات آنها را از ديد گاهاي متفاوت مورد بررسي قرار داد . امامزادگان شهرضا ودهاقان در سالهاي اخير نقش مهمي در همگرائي محلي ومنطقه اي داشته اند. در ايام واعياد مذهبي عده زيادي دراين مكانها جمع شده با معرفي و فروش صنايع دستي و محصولات كشاورزي، درآمد زايي زيادي دارند. توجه به توريسم مذهبي موجب توسعه فرهنگي و اقتصادي محلي ومنطقه اي شده است و در تأمين رفاه اهالي مؤثر است. در اين تحقيق سعي شده از جوانب مختلف به این موضوع پرداخته شود. همگرائي رامي توان نوعي همسوئي وهمنوائي در ارزش­ها ، نگرش ها و رفتارها تلقي كرد .

همچنين دراين مقاله سعي شده ضمن معرفي امامزادگان ،از اغراق گويي ويا نفي هرگونه قضاوت ارزشي پرهيز شود و به دنبال پاسخگويي به اين سؤالات هستيم كه آيا تاريخ نگاري محلي امامزادگان اين شهرستان مي تواند حس همگرايي را در بين افراد تقويت كند؟ چگونه مي توان از وجود مقدس امامزادگان شهرضا جهت جذب گردشگر و توسعه محلي استفاده كرد؟ اين تحقيق از روش كتابخانه اي و مصاحبه و گفتگو با افراد محلي و منابع سنت شفاهي و تاريخ شفاهي در تارخ نگاري محلي و مشاهدات عيني استفاده شده است.

كليد واژه ها : شهرضا ،دهاقان ،همگرائي محلي ،امامزادگان.

1 .دانشجوي دكتري تاريخ محلي، دانشگاه اصفهان

مقدمه

هنجارها و باورهای فرهنگی رایج در شهرضا، همواره موجب تعمیق پیوند های معنوی و فرهنگی بین مردم گردیده است .امامزادگان از جمله نهادهای مهم فرهنگی این ناحیت هستند و اعتقاد به تقدس آنان در بین طبقات مختلف این ناحیه به شدت وجود دارد. این نهادهای مذهبی ،نقش مهمی در پیوند فکری و فرهنگی مردم منطقه داشته است. در ارتباط با بناهای امامزاده ها وشخصیت های مدفون درآن چند نکته قابل ملاحظه وجود دارد. اختلاف بین گزارش­ها در منابع تاریخی و اطلاعات جدید، لزوم بازبینی و راستی آزمایی در صحت جایگاه و شأن مذهبی و علمی آنان را دو چندانمی­کند.

امامزادگان در طول تاریخ ایران اسلامی تا به امروز همیشه از جایگاه ویژهای نزدایرانیان و به ویژه شیعیان برخوردار بوده اند، مردم این منطقه نیز در غم ها و شادی های خود به نزدیکترین امامزاده محل سکونت خود می روند و ضمن زیارت به راز ونیاز می پردازند . مریدان و دوستداران امامزادگان به جهت ارادت معنوی که به این انوار پاک داشتند پس از رحلت آنها به سرای باقی نیز حول محور وجود آنها چرخیدند ونام و یادشان را زنده نگه داشتند و مزارشان را متفاوت از مزارهای دیگر بنا کردند و مرقدآنها را به تزئینات گوناگون و بارگاه آرستند ،این گرایش بستری شد برای نمود و ظهور جنبه های معماری ،هنر و فرهنگ مناطق مختلف حضور آنان باعث همگرایی محلی و در نهايت همگرایی ملی شد.

هدف این تحقیق شناساندن امامزادگان شهرضا و موقعیت جغرافیایی هر کدام از آنها در روستاهای مختلف و نقش آنها در همگرایی ، همدلی و همنوایی محلی و منطقه ای است. این تحقیق با سفر نگارنده به بيش از بیست روستای منطقه و مشاهده وضعیت فعلی امامزادگا ن به نگارش در آمده است

سوالات تحقيق :پراكندگي جغرافيايي امامزادگان در شهرضا چگونه است ؟ ميزان مشاركت مردم هرمحل در فعاليت هاي مذهبي و معنوي و ميزان علاقه مندي در بازسازي و حفظ اماكن مقدس و باورهاي ديني درايجاد همگرائي محلي چگونه مي تواند باشد؟

موقعيت جغرافيايي وانساني شهرضا:

شهرضا يكي از شهرستان­هاي استان اصفهان است كه از شمال غربي به شهرستان مباركه، از جنوب شرقي به استان فارس، از شرق به شهرستان اصفهان، از غرب وجنوب غربي به شهرستان سميرم و از غرب به استان چهار محال بختياري محدود مي شود و در 75 كيلومتري شهر اصفهان قرار دارد . اين شهرستان بامساحتي در حدود 749/2983 كيلومتر مربع بين 51 درجه و32دقيقه و52درجه و13 دقيقه طول شرقي و31درجه و24 دقيقه تا32درجه و24 دقيقه عرض شمالي.

وجه تسميه شهرضا :« این محل را كومه شه ،كمشه و قمشه تلفظ مي كردند كه در مورخه 5/5/1306شمسي و بعد از درخواست مردم برای تغییر نام به شهرضا، این پیشنهاد مورد موافقت مسؤلين وقت قرار گرفت و به شهرضا تغيير نام داد (سازمان اسناد و كتابخانه ملي ،سند شماره ،158390). مردم شهرضا مسلمان و شيعه عثني عشري هستند ،به زبان فارسي صحبت مي كنند و لهجه اي خاص دارند.

امامزاده شاهرضا : معروفترين امامزاده شهرضا مي باشد، كه در شمال شرقي شهرستان شهرضا قرار دارد به روايتي يكي از برادران امام رضا(ع) و به روايت ديگر يكي از سادات حسيني( زیدی) است. مقبره و ساختمان قديمي آن در زمان شاه اسماعيل صفوي بين سالهاي 930- 905 ه.ق ساخته شده است كه در سالهاي اخير باز سازي شده است. قبل از باز سازي، امامزاده شاهرضا معماري قديمي وسنتي داشت. ورودي ساختمان مثل اغلب خانه هاي قديمي داراي دالان و راهرو سرپوشيده بود ودر مدخل بازارچه ، سنگ آبي به سبك سنگ آب هاي مسجد امام اصفهان بود، كه بعد از اولين صحن امامزاده قرار داشت گرداگرد اين صحن اتاقهايي قرار داشت و اين صحن با راه رويي باريك به صحن دوم كه در واقع حياط اندروني بود مي رسيد. در گوشه سمت قبله صحن دوم ساختمان اصلي مزار امامزاده قرار داشت كه گنبدي به سبك مساجد اصفهان بود . درسال­هاي اخير، تغييرات زيادي در ساختمان هاي اين امامزاده انجام داده اند كه اگر چه به نيت خير و براي جواب گويي به افزايش جمعيت زائرين بوده است ولي مسلمأّ بافت سنتي آن كه ميراث فرهنگي اين شهر بوده است از بين رفته است . بازارچه زيباوسنتي ازبين رفت و به جاي آن بازارچه اي جديد بدون هيچ معماري سنتي جايگزين آن شد . دو صحن امامزاده را درهم ادغام كردندو ساختمان مزار هم كلاً تغيير یافت و گنبدي به سبك امامزاده شاهچراغ شيراز بر سر آن بنا كردند. به نظر مي رسد سبك قديمي به جز حفظ ميراث فرهنگي وديني شهر با فضاي، حرمت وتقدس امامزاده هماهنگ تر وروح معنوي بيشتري داشت . اين اثر مذهبي در تاريخ 15 دي ماه 1310شمسي با شماره ثبت 130 به عنوان يكي از آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

در كتاب جامع النسب در مورد شجره نامه امامزاده شاهرضا چنين آمده است: «بسم الله ارحمن الرحيم...در ذكر احوال و ولايات پناه هدايت دستگاه وارث آل طه سيد محمد رضا بن حضرت سيد شمس الدين محمد بن حضرت شاهزاده زيد بن حضرت امام علی بن حسین علي بن ابي طالب عليه اسلام در باب حالات سيد محمد رضا كه او را شاهرضا ساكن قمشه مشهور به ماهيار من توابع سپاهان در خدمت امام عادل الكامل علي زين العابدين بن امام حسين عليه السلام به سر مي برده و در نزد آن حضرت كسب فيض مي كرده و حضرت امام زين العابدين عليه السلام او را بسيار دوست مي داشت كه در حين امامت خود ، حضرت شاهرضا را به قلاع سميرم و ولايت قمشه فرستاد تا امامت كند پس گماشتگان هشام بن عبدالملك در قمشه اورا كشتند و اكنون مزار وي زيارتگاه اهل دل و بصيرت است »(جمالي،121:1353). در روايت متفاوت ، ازشيخ زاهدگيلاني كه در حواشي الرجال كتاب الاشكال شيخ اجل عبد الصمد نقل كرده است: حضرت شاهرضا را فرزند امام موسي بن جعفر عليه السلام دانسته كه به امر برادر خود امام رضا (ع)براي ارشاد مردم اين منطقه به ديار اصفهان و قمشه رهسپار و سپس به دست اهل بغي و ظلمه در دامنه كوهي كه اكنون به نام كوه شاهرضا خوانده مي شود شهيد گرديد .در روايتي ديگر به نقل از مسعود ميرزا به سال 1283ه.ق آمده است كه «در قمشه كه حضرت شاهرضا باشد از فرزندان امام هفتم روحي و جسمي فداه، موسي بن جعفر است اين حضرت و برادر بزرگوارش احمد رضا كه در بلوك كرون مدفون است به چه ظلم و به چه تفضيل به دست اعداي دين شهيد شدند .در رساله نسب نامه بقاع متبركه اصفهان حجه السلام آقاي ميرزا هاشم چهار سوقي مفصلانوشته هم در كتاب خانه من آن نسخه موجود است و هم در نوشته جات و كتب خود او كه تأليف كرده است به خصوص در كتاب رجال آقاي ميرزا محمد باقر برادر بزرگ آقاميرزا محمد هاشم مرحوم مفصلا نوشته وظبط است و اين كتاب چاپ شده هركس بخواهد رجوع كند » (ظل السلطان ،92:1368).

گفته شده است که شاهرضا بعد از شهادت امام رضا(ع) از دست مأموران حكومتي گريخت و سرش به اين مكان پناه آورد، مأموران او را در غاري كه در دل اين كوه است پيداكردند و به شهادت رساندند و سرش را نزد حاكم اصفهان بردند . و ايشان را يكي از فرزندان امام موسي بن جعفر مي دانند، اين امامزاده ساليانه پذيراي هزاران گردشگر و زائر محلي وملي است. توصيف امامزاده قبل از باز سازي: بقعه شاهرضا روي قسمت مرتفعي در دامنه كوه بنا شده است. امامزاده داراي صحن مصفايي است كه از آن توسط پلكان هاي سنگي وارد بقعه مي شوند. سردر گنبد وبقعه آن كاشي كاري شده است و نقش كاشي كاري گنبد ، به گنبد مسجد امام اصفهان شباهت زيادي دارد ، كتيبه اطراف آن به خط ثلث سفيد بر زمينه كاشي لاجوردي رنگ ،شامل تمام سوره جمعه است ،ولي سال اتمام ندارد . در نيمه شمالي گنبد كه از داخل صحن به خوبي ديده مي شود ، دريك لوحه لوزي شكل به خط نستعليق لاجوردي معرق بر زمينه كاشي سفيد رنگ ،سال تعمير گنبد به شرح زير نوشته شده است «درسال 1360ه.ق حاج سيد اسماعيل مير به تجديد وتعمير اين بناي مقدس را عهده دار وبه انجام رسانيد»(جمالي،122:1353). برگردنه گنبد با خطوط بنايي وكاشي معرق ، عبارتي نقش شده است كه رنگ زرد در ميان آن بر ساير الوان غلبه دارد و متن آن صلوات بر محمد وائمه عليه السلام است و در قسمت شمال آن،دريك لوح به خط بنايي سفيد معرق برزمينه ي كاشي مشكي ،عبارت ذيل نوشته شده است :عمل استاد علي اصغر اصفهاني و استاد عبدالرحيم 1276هق مدخل بقعه ايوان كوچكي است كه باآيينه تزئين شده است ودر طرفين آن دوجفت در نفيس از چوب گردويي ساده نصب شده ودر جهت مقابل ،يك جفت در نفيس خاتم كاري است .دوجفت در خاتم كاري ديگر نيز در دو جانب شرقي وغربي داخل بقعه نصب شده كه حرم رابه اتاق هاي مجاور متصل مي كند.

امامزاده شاهرضا به روایت سیاحان وجهان گردان : تاورنيه سياح قرن يازده ه.ق كه دردوره پادشاهي شاه صفي و شاه عباس دوم به ايران سفر كرده است امامزاده شاهرضا را اين گونه توصيف كرده است «در ربع ليو دور از شهر، مسجد شهر وبقعه قشنگي با حوض ودر ياچه كوچكي كه پر از ماهي است واقع شده اما خدمه ومتولي هاي آنجا اجازه نمي دهند كسي از آن ماهي ها شكار كنند ولي مي گويند متعلق به يكي از انبياء كه آن مسجد (امامزاده شاهرضا) به اسم او بنا شده است . چون اين مكان خيلي سايه دارددر تابستان ترجيح مي دهند كه در آنجا چادر بزنند و به ميان شهر منزل نكنند . به اين جهت در كنار آن درياچه هميشه اردو­ي مسافرين بر پاست و از هواي خنك آنجا استفاده مي نمايند »(تاور نيه ،649:1336) . بارون دوبد در سفر نامه لرستان و خوزستان خود كه به سال 1255ه.ق/1839م نوشته است ،بيان كرده كه: «با نزديك شدن به قمشه از كنار امامزاده شاهرضا گذشتيم كه اين مكاني است دلپذير باچنار هاي عالي ،اين درخت خاص خاور زمين است »(دوبد ،47:1371). در كتاب دو سفر نامه از جنوب ايران كه اولي نوشته يكي از ديوانيان عصرمحمد شاه قاجار و در سال 1256ه.ق و دومي نوشته محمد حسن ميرزا مهندس است ، مهندس عصر ناصري و فارغ التحصيل دار الفنون است ، نوشته شده كه «به فاصله نيم فرسنگ به اصل شهر قمشه جايي است با صفا و مكاني است با فيض كه هوايش جانفزا و نسيمش غمزداه و مد فن امامزاده واجب التعظيم و لازم التكريم شاهرضاست و اين مكان باصفا پيرامون كوهي واقع است كه آب آنجا از بيخ همان كوه از چشمه جاري مي شود . الحق آبش بسيار صاف وشيرين و گوارا ...در شاهرضا كه يك حوض آب بزرگ درآن واقع وماهيان بسيار در آن چشمه وحوض است و مشهور است كه اگر كسي گردن بي حرمتي به صيد آن ماهيان بر افرازد خود راچون ماهي به دام صياد اجل اندازد چنانكه اعتقاد اهالي آنجا اين است واين فقره رامجرب مي شمارند وخود رااحتراز از صيد ماهي آنجا مي دارند » (دوسفر نامه از جنوب ايران ،23:1348).دكتر هينريش بروگش استاد دانشگاه برلين وشرق شناس كه به عنوان سفير از طرف دولت پروس چندين بار به حضور ناصر الدين شاه رسيده درسال 1278ه.ق/1861م در مورد امامزاده شاهر­ضا مي نويسد :«در اينجاباغ­هاي محصور در وسط دره مشاهده مي شوند ودر بالاي يكي از ارتفاعات بنايي قرار داشت كه ايوان آن مشرف بر دره بود ودر آن عده اي از زنان دهاتي ايستاده بودند. اول تصور كرديم كه اينجا خانه يكي از اشراف بزرگ آن نواحي است ولي پس از آن كه جويا شديم، معلوم شد كه اين بنا كه گنبد­ي آبي رنگ دارد امامزاده شاهرضا است و آن زنان هم براي زيارت به اين امامزاده رفته اند . نزديك اين امامزاده گورستان قديمي بود كه سنگ قبر آن تمامآ از گرانيت حجاري شده بانقوش وخطوط زيبا بود و در وسط گورستان هم يك مجسمه سنگي از يك شير ديده مي شود كه آن را بر طبق معمول روي قبر يكي از پهلوانان وسرداران گذاشته بودند »(بروگش،220:1368). بنا به نوشته مسعود ميرزا ظل السلطان در سال 1283 ه.ق «اين امامزاده بزرگوار به قرب نيم فرسنگ از قصبه قمشه خارج است ... صحن وحوض بزرگي پر ماهي وعمارات زيادي براي زوار ساخته اند، اين ماهي ها را چون صدمه نميزنند وجز ءمقدسين­اند به طرز نذر، نان بسيار زيادي مي دهند بسيار رام بلكه در وقت نان خوردن بسيار با تماشا هستند ...» (ظل السلطان،92:1368). پرفسور ادوارد براون مستشرق بزر گ انگليسي كه در سال 1305 ه.ق /1887 م و در ابتداي جواني به ايران سفر كرده است در بخشي از كتاب خود يك سال در ميان ايرانيان، به خاطرات خود از قمشه و شاهرضا پرداخته است «قدري پس از دو ساعت بعد از ظهر گنبد آبي رنگ امامزاده اي كه مجاور شهر بزرگ قمشه بود نمايان گرديد .چون ما روز پنجشنبه وارد قمشه شده بوديم واين روز نزد مسلمانان به مناسبت شب جمعه، مقدس است، لذا عده اي از شهر خارج شده به زيارت امامزاده آمده بودند و عده اي از قبور اقوام و دوستان خود باز ديد مي كردند . بقعه شاهرضا بسيار جاي باصفا و خوبي است و در بلندي واقع شده است . چشمه آبي مخصوص در ميان صحن جاري است كه از حوض ها عبور نموده است. در بيرون بقعه زراعت مي نمايند و اجاره آن هزار تومان است كه وقف بر بقعه مبارك است طول بقعه به قدر صد زرع وعرض آن شصت زرع مي شود و اطراف آن حجرات است كه مسافرين و زوار منزل مي نمايند و بقعه مبارك كه در طرف قبله حياط واقع است و از زمين حياط به قدر هفده پله مي خورد كه داخل ايوان و روضه مطهر شاهرضا مي شودو شاهرضا برادر حضرت امام ثامن ضامن علي بن موسي الرضا از بلاد بعيده فارس و اصفهان به زيارت حضرت شاهرضا مي آيند . در ميان آنحياط حوض بزرگ ساخته اند و در ختهاي سايه دار و چند درخت توت كهنه نيز در آن حياط هست و بالا خانه سردر حياط بقعه بسيار مرتفع و باصفا است وحجرات بقعه مبارك كه همه در دارد و مسكون است »(بروان ،208:1362). حاج محمد علي سياح محلاتي يكي از نوادر مردان ناصري به سال 1294 هق امامزاده را چنين توصيف كرده است «اين امامزاده در محل مرتفع و خوبي واقع شده است و مردم آن اطراف زياد به زيارت مي آيند و منازلي كه براي زوار ساخته شده بود خراب گرديده ، واقعاً دفن كنندگان امامزاده ها غالباً با سليقه و اهل ذوق بوده اند . مي دانستند محل زيارت خواهند شد درجاي قشنگ دفن كرده اند تامردم هم زيارت وهم سياحت كنند »(حاج سياح، 33:1364). لرد كرزن انگليسي كه بنا به در خواست روز نامه تيمز براي تهيه اخبار و مطالب مورد نياز آن روزنامه به سال 1307ه.ق /1889م به ايران سفر كرده است و كتاب ايران و قضيه ايران را تأليف كرده ، مشاهدات خود را از امامزاده شاهرضا اين گونه توصيف كرده است :« شاهرضا مخروب با برج و بارو هاي شكسته وگنبد كاشي آبي كه به وسيله چند چنار محصور شده و اگر گرد و غبار هم همه جا را گرفته بود نمايان بود. در ميان كلبه هاي سياه ،گنبد آبي رنگ شاهرضا از وسط چناره هاي انبوه سر كشيده بود و يگانه زيبائي شهر هاي تاريك و تار شرقي رانمايش مي داد . ايرانيان شيعه دراطراف مزار شاهرضا جمع شده و شهر آبادي بنا كرده اند » (كرزن ،1364: 78). لرد كرزن همچنين ادامه داده است كه : تاور نيه در ايام صفويه كه ايرانيان خيلي تعصب نداشتند به داخل صحن و حرم شاهرضا رفته از ماهي هاي طلايي ، غاز ها و اردك­های آن تعريف كرده است . تاور نيه از زنجير بست شاهرضا اطلاعات مفصلي داده ،كه هر گناهكاري پس از ورود به به صحن و بوسيدن زنجير در پناه شاهرضا مي ماند و هيچ كس را ياري تعرض وي نبود . فعلاً هم زنجير بست باقي مانده وعده زيادي درويشهاي ژوليده پشت زنجير بنگ وحشيش وترياك مي كشند . لرد كر زن ادامه مي دهد که در اوايل اين قرن شيعه هاي ايراني نسبت به ورود عيسويان در امامزاده ها و مساجد خود اهميتي نمي دادند. اماحالا وضع سخت تر شده و بسا مساجدي كه سياحان سابق ديده اند ، ولي اكنون ورود به آن اماكن بي خطر نيست . كرزن همچنين نوشته كه :شاردن كه زبان محلي را مي دانسته و خود را به صورت زوار در آورده بود در سال 1816م به مسجد قمشه (شاهرضا) داخل شده و شرحي راجع به آن باقي گذاشته است . حياط اصلي آن چند غرفه براي زندگي دراويش و زوار در اطراف دارد و داراي دو حوض است كه در يكي چند ماهي بود كه مي گفتند مقدس است ، دو قرن پيش شاردن و فراير در اين خصوص شرحي نوشته و افزوده است كه بر نوك و بال آنها حلقه طلايي آويزان بوده به علاوه اردك هايي نيز در اين حوض بوده ولي در عصر جديد وباشرايط روزگار نو آن اثار از بين رفته است ،اما ماهي ها هنوز هست و قبر امامزاده زير گنبد آبي ديده مي شود »(كرزن،228:1364).

امامزاده شاه سید علی اکبر :بقعه شاه سید علی اکبر در حدود 18 کیلومتری شمال شهر شهرضا و در روستایی به همین نام واقع است و از آثار دوره صفوی است ، گنبد آن با کاشی هایی مانند گنبد بقعه شاهرضا پوشیده شده است و از نظر معماری گنبد زیبایی محسوب می شود و دوپوش است ، داخل گنبد تزئینات زیادی ندارد و با گچ ساده، سفید کاری شده و حاشیه های باریک آبی رنگ دارد ، ضریح در گوشه ای از بقعه و متصل به دیوار جنوبی آن نصب شده است. تزئینات ضریح منبت کاری ساده باشکل های برنجی است و در یک گوشه آن به روی چوب منقور است :«تمام شد به تاریخ شهر ربیع الاخر 1251ه.ق» کتببه نمای خارجی گنبد به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی شامل آیات 34 تا37 سوره مبارکه« نور»است و قسمت آخر کتیبه که نام کاتب آن را در بردارد عبارت است از «کتیبه محمد باقر الشریف شیرازی » بر جانب شمال ضریح چوبی و منبت کاری آن صلوات بر چهارده معصوم علیهم السلام و به خوش نسخ ، منقور است .در ایوان شمالی مقبره که اخیراً تجدید ساخت شده است و لوح سنگی وجود دارد یک لوح کوچک در سمت چپ مدخل که بر دیوار نصب شده و کتیبه آن تاریخ ساختمان بقعه را به دوره شاه عباس اول می رساند. این کتیبه که به خط نستعلیق برجسته برسنگ حجاری شده شامل دو بیت شعر به شرح زیر است :

این بنا را به فضل حی صمدیافت توفیق ساخت یار احمد

سال تاریخ او اگر خواهی نود و هشت دان تو با نهصد

لوح سنگی سمت راست مدخل از کارهای جدید است وکتیبه آن به خط نستعلیق برجسته و مورخ 1376ه.ق است که از تعمیرات در آن سال حکایت دارد. عده ای نسب امامزاده را به موسی بن جعفر می رسانند و بر خی او را از اعقاب عبدالله بن باهر بن زین العابدین می دانند (مسیبی ،185:1378).

بقعه سیدخاتون شهرضا :این مکان مقدس تاریخی مربوط به آرامگاه بی بی سیده خاتون، که یکی از زنان سیده دوره آل بویه بوده است و برخی وی را از زنان عالمه زمان آل مظفر می دانند که به دست حاکمان ظالمه وقت به شهادت رسیده است .این بقعه درشمال شرقی شهرضا واقع شده که دارای یک صحن نسبتاً وسیع می باشد و در اطراف آن اتاق­هایی ساخته شده است در حد شرقی این بقعه مکانی دیگر واقع شده که دو تن از صالحان و پارسایان دوره آل مظفر به نام های ابراهیم و اسماعیل مدفون هستند. در فارسنامه ناصری چنین آمده است که:« شاه شجاع و شاه منصور ، فرزندان امیر مبارز الدین بر سر جانشینی پدر با هم اختلاف کردند و بین آنها کشمکش در گرفت و چون سلطان خاتون ، زوجه شاه محمود به قصد انتقام از قتل عم خود امیر شیخ می خواست مظفریان را از میان بر دارد . شاه شجاع را به تسخیر اصفهان تحریک نمود و شاه محمود از این راز آگاهی یافت ، منکوحه خود را با آنکه جمال مرغوب و کمالی مطلوب داشت، بکشت در این مکان مقدس ، بزرگان و علمای بزرگی همچون عارف و پارسای اهل بصیرت ، شیخ ملا علی نوری و عالم بزرگوار شیخ مهدی نوری ، عارف و درویش وارسته محمد باقر کودک و فقیه و بانو مجتهده ملا حبیبه به خاک سپرده شده اند .

امامزاده محمد و ابراهیم ، روستای زیارتگاه : روستای زیارتگاه در 10 کیلومتری جنوب شرقی شهرضا واقع شده است .در این روستا مقبره مقدس امامزادگان سید محمد و سید ابراهیم واقع شده است. بنای امامزاده را از دوره آل بویه و گنبد بنا را به سبک معماری دوره سلجوقیان می دانند،که بشکل هرم دوازده ضلعی است. از زیبایی های این مقبره خط کوفی است که نام ائمه اطهار را در هر ظلع گنبد نوشته اند. همچنین ،گنبد مخروطی شکل وایوان گجبری شده منحصر و زیبا از خصوصیات معماری این بنای مذهبی می باشد که تزئینات رواق و گچبری ونقاشی ها را از دوره صفویه می دانند (مشکوتی،64:1349). بنا به اعتقادات محلی این دو بزرگوار به دستور حاکم ظالم اموی دراین مکان به شهادت رسیده­اند ،پیکرشان در این روستا به خاک سپرده شد و سرهای مبارکشان در روستای کهرویه که چند کیلومتر دورتر از اینجاست به خاک سپرده شد که آن مکان هم به زیارتگاه عاشقان معروف است .این مکان مقدس باتوجه به قرار گرفتن بر سر جاده شهرضا به شیراز و آب وهوای مناسب منطقه هر ساله پذیرای هزاران نفر زائر است . مساحت امامزاده 4 هزار متر و مساحت زیر بنای بقعه 600 متر مربع است . در سال 1375ش بعد از باز سازی های انجام شده ضریحی فلزی بر روی مقبره قرار گرفت . این اثر در تاریخ 23فروردین 1346 باشماره ثبت 750 به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .این امامزاده مأمنی برای آرامش دل دردمندان وگرفتاران است.

امامزاده شاه عبدالمطلب اسفرجان: این امامزاده در روستای اسفرجان از توابع شهرضا است اهالی محل و روستاهای اطراف به این امامزاده اعتقاد زیادی دارند و همه ساله هزاران نفر برای زیارت و نذر ونیاز به این مکان مقدس می آیند. داستانی از معجزات امامزاده عبداالمطلب نقل است: درسال های گذشته بارندگی شدیدی شد به طوری که سد قتلغ شاه شکسته شد و تمام خانه های اطراف را آب فرا گرفت و عده زیادی زیر آوار ماندند. آب به سرعت حرکت می کرد تا به قسمتی که اینک در آن امامزاده واقع است رسید. در آن لحظه آب به دو شاخه تقسیم شد و این قسمت را آب فرا نگرفت. ،عده ای که این صحنه عجیب را مشاهده کردند از روی کنجکاوی دست به حفاری زدند در زیر گل ولای به سنگ بزرگی برخورد کردند با برداشتن سنگ، جسدی را پیدا کردند که فاقد هر گونه پوسیدگی بود و بر دور سرش دستمالی بسته شده بود ، حفاران مزبور به محض باز کردن دستمال، سر میت شروع به خون ریزی کرد و تلاش برای بند آوردن خون بی فایده بود تا اینکه دوباره همان دستمال را برجای اول بستند. این حادثه رامردم معجزه دانسته، از آن به بعد در این مکان مقبره ای ساختند وآرامگاهی بنا کردند وروز به روز بر وسعت آن افزودند.

آرامگاه شاه بویه :این مقبره در محله حصور آباد شهرضا واقع شده است . شاه بویه یکی از شاهزادگان آل مظفر است كه درسال 795ه.ق به دست امیر تیمور کشته شد. این مکان تا سال 1317شمسی دارای گنبد رفیع آجری بود که در این سال بدون در نظر گرفتن اهمیت تاریخی و معماری آن تخریب گردید. در سال­های اخیر تعمیراتی روی این مقبره انجام شده و به صورت وقف در آمده است. در ایام و اعیاد مذهبی در این مکان روضه خوانی صورت می گیرد .

امامزاده سید کاظم اسفه : مقبره این امامزاده در روستای اسفه قرار دارد و به سید کاظم و بابا پیر معروف است معماری این امامزاده ویژگی خاصی ندارد کل بنا عبارت است از یک اطاق 16 متری، یک ایوان و یک اطاق گنبد نما که ارتفاع آن از کف ،6متر است .

امامزاده سید ملکشاه جرم افشار : امامزاده در روستای جرم افشار واقع است کل معماری این امامزاده عبارت است از یک اطاق 32 متری که ضریح در آن قرار دارد وصحنی که در اطراف آن قرار گرفته است . روی قبر ،گنبدی به شکل جام وارانه و از کاشی کاری فیروزه ای بنا گردیده است که در اطراف گنبد آیه 35 سوره مبارکه نور نوشته شده است .

شاهزاده حسین مهیار :این مقبره در دامنه کوه و نزدیک روستای مهیار است ، آرامگاه روی قبر یکی از سادات جلیل القدر بنا شده است و بنا به قولی یکی از افراد خاندان آل مظفر واز مروجین مکتب تشیع بوده است .

امامزاده عبدالرحیم بوان : امامزاده در روستای بوان و از توابع شهرضا واقع است . از نظر معماری وضعیت بقعه این امامزاده عبارت از یک بنای مستطیلی شکل و فضایی به طول 17 متر و عرض 12 متر . دیوار داخل حرم را با سنگ و ملاط محکم نموده اند و بر روی کتیبه ای آیات چند به خط ثلث نگاشته شده است. بر ایوان ورودی بقعه که کاشی کاری شده با خط نستعلیق نوشته شده است :«شاهزاده عبدالرحیم فرزند امام موسی کاظم علیه السلام اهدایی مصدق زاده اصفهانی 1355ه.ق»برجلوی ایوان امامزاده سنگ قبر­هایی مربوط به دوره صفویه وسال­های 1015هق. 1010هق. 1001ه.ق مشاهده می شود این مقبره همچنین دارای وقفیات از آب و ملک است ( مسیبی،181:1378).

مقبره باباشاه حسین(باباشیخ حسین): بنابه اعتقادات محلی ، باباشیخ حسین فرزند جابربن عبدالله انصاری ، صحابه مشهور پیامبر (ص) است که پس از گذران عمر همراه با خواهرش بی بی خاتون در این مکان دفن شده اند این مقبره درروستای کره و در چهار کیلومتری دهاقان واقع است . این مقبره بنایی کاملاًً نوساز دارد و از یک فضای مسقف ساده تشکیل شده است اما یک راهرو ودالان در قسمت غربی آن وجود دارد که تاریخ بنای آن مشخص نیست این مکان مقدس دارای وقفیاتی است و برای اینکه تصرفاتی درآن صورت نگیرد شهادت نامه ای برای مشخص کردن و تثبیت نمودن وقفیات انجام گرفته است .

امامزاده سید پوده :مقبره و زیارتگاهی که در روستای پوده به نام امامزاده سید معروف است یادگاری است از دوره صفویه از اصل و نسب امامزاده نمی دانیم اما آنقدر مقدس بوده که سردار معروف نادر شاه افشار«اميرچله» وصیت کرده است او را بعد ازقتل به دست نادر شاه در این مکان دفن کنند. این مکان از نظر اهالی محلی به قدری مقدس است که مراسم پایانی روز عاشورا را دراین محل برگذار کرده ، نذورات خود را بین مردم تقسیم می کنند.(رک. مسیبی،1378).

امامزاده شاهمراد قهه :این امامزاده در روستای قهه از توابع دهاقان است. آقای یوسف شاهمرادی متولی این امامزاده باخانواده خود سالها است به زوار خدمت رسانی می کند و بافعالیت های مفید ایشان این مکان به یکی از شلوغترین مکانهای مذهبی منطقه درآمده است. همه روزه بسیاری از ارادتمندان به زیارت این امامزاده مشرف می شوند که با تعمیرات انجام شده، آرامگاه مناسبی هم بر روی مقبره ساخته شده است . گنبد و دیوارهای امامزاده از کاشی های لاجوردی است.

امامزاده شاهزید پوده : امامزاده شاهزید پوده در یک کیلومتری قریه پوده و در جنوب غربی قبرستان پوده واقع شده است ،اهالی محلی معتقدند که او شاهزیدبن محمد بن حنفیه است که بعد از شهادت دراين محل سر مبارکش را در اصفهان و تنش رادر این مکان دفن کرده اند ، سنگ قبرباتاریخ مشخص بر روی قبر نیست ،سنگ قبر های اطراف امامزاده مربوط به سال هزار ه.ق به بعد است . روی دیوارهای داخلی گنبد امامزاده دست نوشته هایی مربوط به دوره زندیه و افشاریه به چشم می خورد امامزاده شاهزید مکانی مقدس برای اهالی محل و روستاهای اطراف است که در ایام مذهبی صد­ها نفر به این مکان آمده، به نذر و نیاز می پردازند . زیارت نامه این امامزاده که روی لوح چوبی نوشته شده است :«السلام علیک یا زید ابن محمدبن حنفیه و ابن علی بن ابیطالب علیه السلام .....»ودر پایان زیارت نامه، نام رضاحسین اصفهانی وسال 1229ه.ق حک شده است(مسیبی،178:1378).

امامزاده سید محمد باقر(چهل دختران ) : این امامزاده در ابتدای ورودی روستاه قمبوان واقع شده است. چهل دختران ، نام مکانی مقدس است که در ایران به چند موضع اطلاق می شود ، وجه تسمیه چهل دختران قمبوان بنا بر منابع شفاهی که سینه به سینه نقل شده است چهل دختر از دست کفار فرار کرده و به این مکان پناه برده اند و غیب شده اند . ازدوران زندگی امامزاده محمد باقر اطلاع مشخص نداريم، اما آرامگاه ساخته شده مربوط به دوران صفویه است بنا به اعتقادات محلی، هنگام حمله افغان­ها درسال1135ه.ق به این روستا و کشتار وسیع، دختران برای اینکه به دست آنها نیفتند به این مکان مقدس پناه آورده اند ودیگر به خانه بر نگشته اند وچون عدد چهل عدد کثرت است، از آن به بعد چهل دختر نامیده شد . این مکان چندین نوبت توسط سارقان حفاری شده است ولی آنها تنها به دوجنازه برخورد کردند .

نگو کمبون که نامش قمبوان استزیارتگاه آن چهل دختران است

مکان های مقدس وامامزاده های دیگرشهرضا : غار قتلگاه، اهالی محلی اعتقاد دارند امامزاده شاهرضا در این مکان به شهادت رسیده اند. عده ای برای برآورده شدن حاجات خود در این مکان شمع روشن می کنند. خواجه خضر،پنجه علی ، شاه بویه ، امامزاده سید صالح ، آرامگاه سید آغابیگم ، امامزاده شاه علی در شهرضا ، امامزاده آقاحبیب الله در اسفه سالار، امامزاده سید ملکشاه در جرم افشار ، قدمگاه شاه عبدالله قمبوان ، امامزاده سید مصطفی دهاقان نیز از دیگر امامزاده­های شهرضا هستند.

نتيجه:

امامزادگان شهرضا به غیر از امامزاده شاهرضا که دردامنه کوه و کمی دور از مرکز شهر قرار گرفته است و اینک با تأسیسات و امکانات بسیار خوبی که فراهم شده به صورت یکی از مراکز مهم گردشگری شهرضا در آمده است، بقیه امامزادگان در کنار و بیشتر در مرکز روستاها قرار دارند که باتوجه به این ویژگی مهم، این مکان های مقدس می تواند کارکردهای متفاوتی داشته باشد. از جمله روستائیان می توانند تولیدات کشاورزی و صنایع دستی خود را ارائه دهند که باعث اشتغال و درآمدزایی محلی شود ، برای مثال امامزاده سید علی اکبر در مرکز روستا مکانی مناسب برای فروش مهمترین محصول کشاورزی محلی یعنی انار می باشد،که با برنامه ریزی و سامان دهی بهتر و با توجه به زوار و گردشگران بسیار این روستا می تواند موجب رونق اقتصاد محلی شود . همچنین امامزاده سید محمد باقر قمبوان که خوشبختانه معماری آن از حوادث طبیعی و غیر طبیعی روزگار درامان مانده و یادگاری است از دوران صفویه که می تواند شناسنامه وهویت این روستا هم باشد،بافضاسازی مناسب وایجاد چند مغازه در اطراف این امامزاده می تواند مرکز مهمی برای فروش سوغات های قمبوان از جمله سوهان محلی تبدیل شود.

اهمیت دیگر امامزادگان منطقه مورد مطالعه ، عملکرد اجتماعی و فرهنگی آن در جهت همگرائی ، همنوائی و همدلی محلی است که در فرضیه ابتدای مقاله مطرح شد با بررسی های انجام شده و مشاهدات عینی به این نتیجه می رسیم که حضور مردم در این مکان های مقدس موجب آشنایی افراد، استفاده از تجارت هم ، در زمینه های مختلف و رفت و آمد های خانوادگی شده است . گاه برای ادای نذر و اجرای مراسم های دینی اهالی چند روستا با هم همکاری نزدیک دارند و آن مراسم را بات قسیم کار و برنامه ریزی محلی به صورت باشکوه برگزار می کنند . برای ذکر نمونه ، امامزاده پوده که درمکانی مناسب و فضایی باز قرار گرفته است، مأمن و مرکزی مناسب برای همگرائی محلی بین روستاهای علی آبادـ جمبزه ـ قمبوان ـ گنج قباد ـ پوده و قهه می باشد،که این شش روستا به صورت خود جوش و با همدلی و همنوائی یک مراسم مشترک مذهبی را در کنار اين امامزاده بر گزار می کنند ، درحاشیه این مراسم ها عده زیادی محصولات کشاورزی ، دامی و صنایع دستی خود را معرفی می­کنند و به فروش مي رسانند . امامزاده شاهرضا، امامزاده بی بی سید خاتون و امامزاده شاه حسین بر سر راه مهم اصفهان ـ شیراز قرار گرفته که همه روزه پذیرای زوار و مسافران زیادی هستند .نزدیکترین امامزاده به شهر دهاقان امامزاده بابا شیخ حسین است که با توجه به آب فراوان و محیط سرسبز اطراف این مکان مقدس می توان با ایجاد امکانات مناسب ، زمینه های جذب گردشگری بیشتری را فراهم نمود و موجب رونق و توسعه بیشتر قریه کره وشهر دهاقان شد .

منابع:

ـ الاصفهاني ،محمد مهدي بن محمد رضا. (1368).نصف جهان في تعريف الاصفهان ،تهران :امير كبير .

ـ بروگش ،هينريش. (1367).سفري به دربار سلطان صاحبقران،1861ـ1859م،ترجمه كرد بچه ،تهران :اطلاعات .

ـ برون ،ادوارد . (1362).يك سال در ميان ايرانيان ،ترجمه ذبح الله منصوري ،تهران:كانون معرفت.

ـ پير زاده نائيني ،حاج محمد علي .(1360).سفرنامه حاجي پير زاده ، حافظ فرمان فرما ئيان ،تهران:بابك.

ـ تاورنيه ،ژان باتيست .(1336).سفرنامه ترجمه ابوتراب نوري ،اصفهان :نوري .

ـجناب الاصفهاني ،مير سيد علي. (1371).به اهتمام عباس نصر ،اصفهان :گلها.

ـ جمالي ،مسيح الله.(1374). تاريخ شهرضا، قم :دهاقاني ،چاپ اول .

ـ حاجي سياح .(1346).خاطرات حاجي سياح، به كوشش حميد سياح ،به تصحيح سيف الله گلگار ،تهران.

ـ دوبد ،بارون. (1371).سفر نامه لرستان ،ترجمه محمد حسين آريا ،تهران:شركت انتشارات علمي فرهنگي.

ـ ــــــ .(1348).دوسفر نامه از جنوب ايران، تصحيح سيد علي آل داود ،تهران :امير كبير .

ـ ستاد ارتش .(1332).فرهنگ جغرافياي ايران ،جلد دهم ،استان اصفهان .

ـ سديد السلطنه مينابي .(1363). سفر نامه ،تصحيح احمد اقتداري ،تهران :بهنشر.

ـ شيرازي ،فرصت الدوله .(1362).آثار عجم ،تهران:بامداد .

ـ ظل السلطان ،مسعود ميرزا .(1362).تاريخ سر گذشت مسعودي ،تهران:بابك.

ـ كتبي ،محمود .(1335).تاريخ آل مظفر ،به اهتمام عبدالحسين نوائي ،تهران:ابن سينا.

ـ كرزن ،جرج .ن.(1362).ايران و قضيه ايران ،ترجمه وحيد مازندراني،تهران :انتشارات علمي فر هنگي ،

ـ لوتي ،پير. (1372).سفر نامه به سوي اصفهان ،ترجمه بدرالدين كتابي ،تهران :اقبال .

ـ مشكوتي ،نصرت الله. (1349).فهرست بناهاي تاريخي ايران ،تهران: سازمان ملي حفاظت آثار باستاني.

ـ مسيبي ،ولي الله .(1378).تاريخ هزار ساله شهرضا ،اصفهان :گويا.

ـ هدايت ،مهدي قلي خان .(1344).خاطرات وخطرات ،تهران: زوار.

ـ مصاحبه با متوليان و افراد مطلع در زمينه هاي تاريخي و مذهبي در روستاهاي مورد مطالعه ،به صورت سنت

شفاهي وتاريخ شفاهي وباتشكرازهمكاري اداره اوقاف وامور خيريه اصفهان وشهرضا و سازمان اسناد وكتابخانه ها.

 
 
 
 
 
 
mehrab motavally